એક સાધુ હતો. ગામમાં જઈને સીધું સામાન માંગી ખાતો. ગામ નાનું અને સામાન્ય વર્ગનું હોવા છતાં ગામમાંથી એનાજોગું તો મળી જ રહેતું. એકવાર આ સાધુને ગામમાંથી કંઈ ન મળ્યું. છેલ્લા ઘરેથી આશા હતી ત્યાંય વહુએ ના કહી ને મહારાજની માફી માંગી. મહારાજ જરા નિરાશ થયા પણ પછી ભગવાનની મરજી ગણીને ચાલતા થયા. બાજુનું ગામ જરા દૂર હતું પણ ત્યાંથી કંઈ તો મળશે જ એવી આશાએ મહારાજે એ તરફ ચાલવા માંડ્યું. ખાસ્સું અંતર કાપ્યા પછી મહારાજને પેલા છેલ્લા ઘરે ના કહેલી તે વહુની સાસુ મળી. એણે મહારાજને પૂછ્યું કે વહુએ કંઈ આપ્યું કે કેમ? મહારાજે ના કહી એટલે સાસુ તો વિફર્યા ને મહારાજને કહે કે 'એમ? એણે ના પાડી? ચાલો પાછા, હું બેઠી છું ને બાર વરસની..' મહારાજે પોલો વિરોધ કરી જોયો કે રહેવા દો ચાલશે પછી કોઈવાર આપજો ને એવું બધું કહી જોયું. પણ સાસુ ધરાર માની જ નહીં ને લઈ ગઈ ઘરે. મહારાજને એમ કે હશે ચાલો કદાચ વહુને ખબર નહીં હોય એટલે એણે ના પાડી હશે. ઘરે પહોંચ્યા પછી મહારાજને ના કહી કે મહારાજ, માફ કરજો પણ ઘરમાં કંઈ નથી. એટલે મહારાજે કહ્યું કે એ તો તમારી વહુએ કહેલું જ ને મને.. તમને ય ખબર જ હતી તો અહીં સુધી લાવવાની ક્યાં જરૂર હતી? એટલે સાસુ ઉવાચ: હું બેઠી છું ને બાર વરસની? ના પાડનારી એ કોણ? ના પાડું તો હું ના પાડું.. એનાથી ના કહેવાય જ નહીં....'  ભગવદ્ ગોમંડળમાં 'હું' શબ્દના અર્થમાં ભલે એમ લખ્યું હોય કે 'પહેલા પુરુષને બદલે વપરાતો શબ્દ; પહેલો પુરુષ એકવચન સર્વનામ. હુંના બે પ્રકાર છે; દ્રશ્ય હું અને અદ્રશ્ય હું. દ્રશ્ય હું તે લૌકિક મનુષ્ય અને અદ્રશ્ય હું તે આત્મા.' પણ સામાન્ય સમજ તો આનાથી ક્યાંય ઊંચી છે. સામાન્ય સમજ મુજબ 'હું' એટલે આખું વિશ્વ. મેરે નામ સે શુરુ ને મેરે નામ પે ખતમ. હું કહું તે જ સાચું માનનારાઓની જગતમાં ખોટ નથી. 

Ego કહેતાં અભિમાનનું સ્તર દરેકમાં વધતા ઓછા અંશે હોય જ પણ ભાગ્યે જ કોઈ માઈનો લાલ કે લાલી પોતે ego-શાળી છે એવું કબૂલ કરે. સવારમાં હજુ માંડ ચ્હા પરવાર્યા હોઈએ ને ટેલિફોન બજે.. અવાજ પરથી ઓળખવાના ઉખાણાં ચાલુ થાય ને ભુલેચુકે જો આપણે થાપ ખાઈએ અને આપણી બદ્ કિસ્મતીએ ફોન કરનારનું ઈગોમીટર હાઈ હોય તો પત્યું. પેઢીઓ જૂની ઓળખાણ પર જઈને વાત અટકે. ઓળખી ન શકવાની ઘટના કરતા અહીં વધુ મહત્ત્વ 'કોને' ન ઓળખી શક્યા તેનું છે. બુલ્લેશાહ નામના પ્રખ્યાત સંત પણ પોતાને નહોતા ઓળખી શક્યા તે એમણે 'બુલા કિ જાના મેં હું કૌન?' આવું લખેલું. એ એટલા નમ્ર કે એમણે આવું લખીને પોતાની ઊંચાઈ દેખાડી. પણ હવે તો બધાને પોતે કોણ છે એ જણાવવાની બીજાને એટલી તાલાવેલી હોય કે એમાં ને એમાં સાવ નિમ્ન કક્ષાએ પહોંચી જાય. ઝગડો થાય ત્યારે આ એકબીજાને ખબર પાડી દેવાની જાણે હોડ લાગે. નાની નાની વાતમાં ego hurt થઈ જાય એટલે વિફરે ને ભાષા વૈભવ કે સ્થળ કાળ હાજરીનું ભાન ભૂલીને ગેરવર્તણૂંક કરવા માંડે. ભૂતકાળમાં સાહિત્ય સંમેલનોમાં ય આવું થયેલાનું સાંભળ્યું છે. જો કે, સાહિત્યકારોમાં ચંદ્રકાંત બક્ષી ઊંચા ગજાના સાહિત્યકારોમાં પોતાને જાતે જ પહેલો નંબર આપતા એવું એમના દુશ્મનો તો ઠીક પણ એમના ચાહકો ય કહેશે. વારે તહેવારે બક્ષીબાબુમાંનો 'હું' પ્રગટ થતો રહેતો. એમણે કશેક લખેલું કે 'મને ગાળો બોલનારા વિવેચકોની પણ અત્યારે ત્રીજી પેઢી પ્રેક્ટિસ કરી રહી છે.' 

અભિમાન હોવાના કારણો અગણિત છે. પણ એમાં ધનનું, જ્ઞાનનું, હોદ્દાનું, નાત-જાત અને દેખાવનું અભિમાન મુખ્ય છે. કેટલાંકને પોતે કેવી કેવી હસ્તીઓને ઓળખે છે એનું ગજ્જબનું અભિમાન હોય. એટલી તો ઠંડકથી ગપ્પું ય મારી દે કે સાંભળનાર બાટલામાં આવી જ જાય. મુકેશ ને હું જૂના જોગી. સાથે જ સ્કૂલ કોલેજ.. એના લગ્નમાં ય આપણો ફોટો છે બોસ. નીતાભાભી તો અડધી રાત્રે ય મને જ ફોન કરે કે બાલુભઈ આ અંતુને ઠીક નથી લાગતું તો તમે જરા ડોક્ટરને લેતા આવો ને.. ગાડી ને ડ્રાઈવર મોકલું છું..' ને જો આપણે જરા ખણખોદ કરીએ તો ખબર પડે કે બાલુભઈને નીતાભાભીના ડ્રાઈવર સાથે ઘરના સંબંધ છે. કેટલાંકને પોતે કંઈ ન હોય તો ય મિથ્યાભિમાન હોય. અમારાં એક પરિચિતને ઘરના મોભી હોવાના નાતે એવી ટેવ કે એમને ઘરમાં બધાએ બધું જ કહેવાનું. કોણ ક્યાં કોને મળવાનું છે કે જવાનું છે એ એમને ખબર હોવી જ જોઈએ. પરિવાર સુધી હતી આ ટેવ ત્યાં સુધી બરાબર પણ પછી એ મિત્રો માટે ય એવો આગ્રહ રાખવા લાગ્યા કે દરેકે એમને કહીને જ ભેગાં મળવાનું. કોઈ સંજોગોમાં કહેવાનું રહી જાય તો 'મને કેમ ન કહ્યું?' નો મોટો બખેડો કરે. ઉંમરની મર્યાદા જાળવીને બધા સાચવી લે પણ કોઈ દહાડો એમની આ હવા કાઢી નાંખનાર કોઈક તો આવશે જ.. આઈ એમ સમથિંગવાળો એટિટ્યુડ સામાન્ય રીતે જે કશું ન ઉકાળી શક્યા હોય એનામાં જોવા મળે કારણકે એમને પોતાને ય ખબર ન હોય કે એ શું છે. રાવણને પોતાના જ્ઞાનનું અભિમાન હતું. પણ એ રાખી શકે એવું ય હતું જ. ભગવાન રામે રાવણને યુદ્ધમાં હારનો પરચો કરાવેલો, જ્ઞાનમાં નહીં. રામને ય ખબર હતી કે જ્ઞાનમાં તો રાવણ જ શ્રેષ્ઠ છે. એટલે એમણે જ્ઞાનસત્ર યોજવાનું માંડી વાળેલું. 

ક્રોંખારો: 

પ્ર: Ego અને Attitude વચ્ચે શું ફરક છે? 

ઉ: તમારી વાત હોય તો એને હું તમારો Ego કહું , ને મારી વાત હોય તો એને મારો Attitude કહું .. એઝ સિમ્પલ એઝ ધેટ. 

હું વિચાર કરતો હતો કે જલનનો જલવો ક્યાંથી લખવાની શરૂઆત કરું. તો વિચાર આવ્યો કે રતિલાલ અનિલનાં અમૃત મહોત્સવથી જ શરૂ કરું. રતિલાલ અનિલનો અમૃત મહોત્સવની ઉજવણીમાં આ લખનાર સક્રીય રીતે સહભાગી હતો. દિનેશ અનાજવાળાએ કાર્યક્રમનુ સફળ આયોજન કર્યું હતું અને પહેલી વખત ગુજરાતી-ઉર્દુ મુશાયરાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

સુરતના સર્કીટ હાઉસમાં કવિ મિત્રોને મળવા ગયો. નિદા ફાઝલી, રાજેશ રેડ્ડી જેવા ઉર્દુ શાયરો હતા તો ચીનુ મોદી, ખલીલ ધનતેજવી, જલન માતરી અને કિસન સોસા જેવા ગુજરાતી કવિ હતા. સર્કીટ હાઉસમાં ગપશપ કરતા કરતા સાંજે પાંચ વાગ્યાની અઝાન એટલે કે અષ્રની નમાઝનો ટાઈમ થયો. 

જલન માતરીએ મને પૂછ્યું કે શકીલ કિબલા રૂખ(એટલે નમાઝ પઢવા માટે કાબા-મક્કાનું ડિરેકશન) કઈ બાજુ છે? મેં તેમને ઈશારતથી બતાવ્યું કે આ બાજુ છે. નમાઝ અદા કરી જલન માતરી ફરી ચર્ચામાં જોડાયા. ચીનુ મોદીને હું હંમેશ 'ચીનુદા' કહેતો અને ચીનુ મોદી પોતાના બંગાળીકરણથી ખટખટાડ હસતા. આવા બુઝુર્ગ કવિઓ સાથે પનારો પડ્યો અને કદાચ મારી ઉર્દુ અને ગુજરાતી શાયરીમાં આવા કવિઓનો પ્રભાવ જ વધારે આવ્યો. આમ તો મારી શાયરીમાં કિસન સોસાનો પ્રભાવ અને અસર વધારે રહ્યા કારણ કે એમણે જ મને ગઝલની કેડી પર ચાલવાનું શીખવ્યું. 

નમાઝ અદા કર્યા બાદ જલન માતરીને મારે એક પ્રશ્ન પૂછવો હતો. મેં ખલીલભાઈને પહેલાથી જ પૂછી લીધું કે ખલીલભાઈ, જલનને તેમના શેર વિશે પૂછવું છે, ગરમ તો નહીં થઈ જાય ને? ખલીલભાઈએ હિંમત બાંધી. બિન્દાસ્ત પૂછો. એટલે જેવાં જલન સાહેબ નમાઝ અદા કરી આવ્યા તો મેં તેમને સીધો જ પ્રશ્ન પૂછી લીધો.

શ્રદ્ધાનો હો વિષય તો પુરાવાની શી જરૂર?

કુરઆનમાં તો ક્યાંય પયમ્બરની સહી નથી.

વિવાદનો મૂળ શેરમાં જ હતો. બહુ પ્રખ્યાત શેર પર આવી રીતે મારા જેવો ઉભડક કવિ પ્રશ્ન ઉઠાવી આંગળી મૂકે તો જલન માતરી ચલાવે? મારો પ્રશ્ન હતો કે કુરાન પયમ્બરની કિતાબ નથી. અલ્લાહની કિતાબ છે તો પયગમ્બરની સહીની વાત વિચારદોષ અને હકીતદોષ નિર્દેશ કરે છે. સીધી વાત છે કે કોઈ પણ શાયર પોતાની શેરની આવી રીતે ટીકા થાય તો અકળાય અને જલન પણ ગાજી પડ્યા મારા પર. 

તમે આજકાલના પોઈરાઓને સમજ પડતી નથી. બહુ મોટા કવિ થવા આવ્યા. પહેલા જાણો શેર, શેરીયત જાણો, પંક્તિની લખવાની ભાવના કેવી છે. કિતાબ અલ્લાહની છે કે પયગમ્બરની,એ પ્રશ્ન ગૌણ છે મૂળ મુદ્દો શ્રધ્ધા અને આસ્થાનો છે. 

જલન માતરીએ વધુમાં કહ્યું હતું કે લખનૌથી પણ એક પત્ર આવ્યો છે અને શેર પર આવી જ રીતે આંગળી મૂકવામાં આવી છે. તું શકીલ બીજો માણસ છે જેણે આ શેર પર આવી રીતે આંગળી મૂકી છે. આ એક તંદુરસ્ત અને ગુજરાતી સાહિત્ય માટેની વિશદ ચર્ચા હતી.

કુરાન પર પયગમ્બરની સહીની વાત ત્યારે વ્યાજબી ગણાય કે કિતાબ સ્વંય પયગમ્બરે લખી હોય પરંતુ કુરાન તો અલ્લાહની કિતાબ છે અને પયગમ્બર તે કિતાબના સંદેશાવાહક છે. બસ, આટલી વાત હતી. 

જલન માતરીમાં દર્દ બંડ પોકારે છે તો તેઓ શાયરીમાં અલ્લાહ સામે મોરચો ખોલી નાંખે છે. શાયરીનો ગુણ કહો દુર્ગુણ કહો તે એ છે કે તમે સામાપ્રવાહની શાયરી લખો તો માંહે માંહે ઉંચકાઈ જાશો અને એ પણ ધર્મ વિરુધ્ધની હશે તો ચોખલીયાઓની જમાત તમને બિરદાવવા નીકળી પડશે. ગઝલમાં ચબરાકીયાઓની એક પોઢ વહી ચાલી છે. 

જલન માતરીનો શેર શ્રધ્ધાનો હો વિષય, વિવાદોની વચ્ચે આજે અમર શેરમાં ગણના પામે છે. છાપાવાળા અવાન-નવાર જલન માતરીના શેરને ટાંકે છે એ જ આ શેરની લોકપ્રિયતાનો દાખલો છે. 

પીધાં જગતના ઝેર તે શંકર બની ગયો

ને કીધાં દુ:ખો સહન તે પયંબર બની ગયો

મળતી નથી સિધ્ધી કદી કોઇને સાધના વિના

પણ તું ખરો કે આપમેળે ઇશ્વર બની ગયો

જલન માતરીએ પોતાની કલમમાં બંડને પ્રોવી દીધું હતું. તેમની કલમ જ્યારે બંડ પોકારવા માંડતી તો એની અડફેટમાં ભલભલા ચગદાઈ જતા હતા, કોઈ પણ ખૂનરેજી વગર. ખૂબ જ મૃદુ ભાષામાં જલને પોતાની ભીતરે રહેતા બંડને શાયરીમાં ઢાંચામાં ઢાળ્યું છે. 

મઝહબની એટલે તો ઇમારત બળી નથી,

શયતાન એ સ્વભાવે કોઇ આદમી નથી.

કેવા શુકનમાં પર્વતે આપી હશે વિદાય,

નિજ ઘરથી નીકળી નદી પાછી વળી નથી.

માણસાઈના દિવાને ટમટતો રાખવામાં ઘર્મ આડે આવે ખરો? લગભગ બધા ધર્મો સતકર્મ, સદાચારી, પરોપકારી, સખાવતી થવાનો સંદેશો આપે છે તો પછી એ ધર્મને પાળનારા લોકો અધર્મી કેવી રીતે થઈ જાય છે. ગલી-મહોલ્લે મંદિર છે, મસ્જીદ છે, ચર્ચ છે. રોજે રોજ નવા નવા કથાકાર પાકે છે, ધર્મની આલબેલ પોકારવામાં આવે છે છતાં માણસની ભીતરમાં રહેલો શૈતાની-રાક્ષસી કીડો મરતો નથી અને મરશે પણ નહીં કે શું? પ્રશ્ન બહુ વેધક અને વિચારનીય છેે. ઉંચી પહાડી પરથી ખાબકતી નદીને જોઈ લો. પર્વત પરથી ઘરતીને ભીંજવતી નદી રિટર્ન વહેણમાં ક્યારેય વહેતી નથી. નદીનો પ્રવાહ તો અસ્ખલિત છે. સતત વહેતો રહે છે. નદીના વહેણને કોઈ રિવર્સ ગિઅર નથી પણ સાથે સાથે નદી પોતાના સંતાનોની તૃષાને જીવનદાન આપતી રહી છે અને આપતી રહેશે,

મૃત્યુની ઠેસ વાગશે તો શું થશે ‘જલન’,

જીવનની ઠેસની હજુ કળ વળી નથી

અલાઉદ્દીન અલવી જલનનું જીવન સાદાઈપૂર્વકનું હતું. જેટલાય પ્રસંગોએ મળવાનું થયું છે ત્યારે તેમના હૃદયમાં મનુષ્યજાતિ માટેની એક અનુકંપા ચિત્કાર કરી ઉઠતી અને તેનું પ્રતિબિંબ ગઝલરૂપે અવિરત અવતરતું રહ્યું છે.

આઠે પ્રહર ગરીબો ઉપર બેશુમાર કેમ ?

પડતી રહે છે આફતો પરવરદિગાર કેમ ?

ઈમાન વેચનાર છે, આરામથી ખુદા,

ખાતો રહે છે, ઠોકરો ઈમાનદાર કેમ ?

લેવા જવાબ ઓ ‘જલન’ અહીંથી જવું પડે,

પાછા ફર્યા નથી હજુ ઉપર જનાર કેમ ?

જલન માતરી આપણને જીવન અને મૃત્યુની કડવી વાસ્તવિકતા કહી ગયા છે. તેમના શબ્દોમાં જીવનની કડવાશ ભારોભાર છે. તેઓ કોઈ પણ કાળે બંદાઓ પર આવતી પારાવાર આફતોનો સાંખી લેવાન મતનાં ન હતા. અલ્લામા ઈકબાલે શિકવા લખ્યો તો જલન માતરીની શાયરીમાં ફરીયાદ કંઈક ઉપરોક્ત શેર પ્રમાણે અવલંબિત થાય છે અને તેઓ પ્રશ્નનો મારો કરે છે. કેમ? શબ્દ સાથેનો પ્રશ્નાર્થ જ જલનની જલનનો દ્યોતક છે.

કરશે ગુનાઓ માફ સૌ અલ્લાહ એટલે,

પાપોની લીલા મારી લગાતાર હોય છે

એના ઉપરથી લાગે છે થાશે ગઝલનું શું ?

સોમાંથી એંસી આજે ગઝલકાર હોય છે.

માણસ નપાવટતાથી હદ વટાવી ગયો છે. સારા-નરસાનો ભેદ ભૂલાઈ રહ્યો છે. સારાને ખરાબ ચિતરવા અને ખરાબને સારા ચિતરવાની ફેશન થઈ ગઈ છે. વરસાદી દેડકાઓ ડ્રાઉં ડ્રાઉં કરે તો જલનની જલન બંડનાત્મક આક્રોશ વ્યકત કરી જાય છે. 

હશે સત્ય પણ, કલ્પના પણ હશે,

ખુદા શબ્દ છે તો, ખુદા પણ હશે.

નરક-સ્વર્ગ જેવી જગા પણ હશે,

કયામતની રાહ એટલે જોઉં છું,

કે ત્યાં તો ‘જલન’ મારી મા પણ હશે.

જલન માતરી આપણે વચ્ચે સદેહ ભલે નથી પરંતુ તેમની ગઝલબાની ગુજરાતી સાહિત્યને એક અમરત્વ આપી ગઈ છે. શયદા, મરીઝ યુગ પછીના કવિઓમાં જલન માતરી પોતાની આગવી ઓળખ ઉભી કરી ગયા છે.  ‘સાબરમતી કે સંત તુને કર દીયા કમાલ’ પર નઝમ લખી છે, જે તેમની છેલ્લી કૃતિ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ગુજરાતીના આ નરબંકા, બેખોફ શાયરને ખિરજે અકીદત અર્પણ કરતા હૃદયમાંથી એક ટીસ અવશ્ય નીકળી રહી છે. અલ્લાહ મર્હૂમને જન્નતમાં આલા મુકામ અતા ફરમાવે.

અંતે તેમના વધુ એક પ્રખ્યાત શેર સાથે લેખનને વિરામ આપું છું.

દુ:ખી થવા કોઈ ઘરતી પર નહી આવે,

હવે તો સદીઓ વીતી જશે પણ કોઈ પયંગબર નહી આવે

હવે તો દોસ્તો ભેગા મળી વ્હેંચીને પી નાખો,

જગતનાં ઝેર પીવાને હવે શંકર નહીં આવે

પ્રેમને ગમે તેટલો બદનામ કરવામાં આવે છે, છતાં ઘણાં હૃદય માટે પ્રેમના અંકુર ફૂટવા તે સાવ સામાન્ય વાત છે. ફ્રેન્ચ કવિ એન્દ્રી બ્રેટને કહ્યું છે કે “માત્ર પ્રેમ દ્વારા માનવના અસ્તિત્વની અને આત્માના શ્રેષ્ઠ તત્વની ઉચ્ચતમ ઝાંખી થાય છે” અને જ્યારે આવા પ્રેમમાં નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે પ્રેમી ભાંગી પડે છે. ટી.બી.ના અસાધ્ય રોગનો ભોગ બનેલા પ્રણયભંગ થયેલા યુવકો અને હિસ્ટીરિયાના રોગનો ભોગ બનેલી યુવતીઓ મેં નજરે જોઈ છે. એમાં પ્રથમ પ્રેમ તો વ્યક્તિના ભવિષ્યના સ્ત્રી કે પુરુષો સાથેના સંબંધ માટે મહત્ત્વનો બની જાય છે. “ધી સાઇકોલૉજી ઑફ લવિંગ” એ પુસ્તકમાં ફ્રેન્ચ લેખક ઈગ્નેસ લીપે કહ્યું છે કે “ભલે પ્રથમ પ્રેમ ક્ષણિક હોય પણ તે માનસશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્વનો બની રહે છે.” લીસા નામની એક સોળ વર્ષની યુવતીનું સાચું દૃષ્ટાંત આપીને લેખક કહે છે કે લીસાને કોમળવયમાં પ્રેમનો આવિર્ભાવ થયો. પણ તેનો પ્રેમ કૉલેજના એક પરિણીત પ્રોફેસર ઉપર જઈ ઢળ્યો. પ્રોફેસર તેને પરણી શક્યો નહિ એટલે લીસા રખાત તરીકે રહી. પ્રોફેસર તો વિલાસી હતા, પણ લીસાનો પ્રેમ ઉત્કટ અને સાચો હતો તેમજ તે પ્રથમ પ્રેમ હતો. પ્રોફેસરે તો પ્રેમને નામે ઘણાં લફરાં કર્યાં હતાં. જ્યારે પ્રોફેસરને લીસાના શરીરમાં વધુ આકર્ષણ ન રહ્યું ત્યારે લીસાને છોડી દીધી. આને કારણે લીસાને ભયંકર આઘાત લાગ્યો. તેની નાસીપાસીને સહન કરવા અશક્ત બની ત્યારે સમાજ ઉપર અને પ્રોફેસર ઉપર વેર વાળવાનો ઘૃણાસ્પદ તુક્કો શોધી કાઢ્યો. તેણે નવા નવા “પ્રેમીઓ” શોધીને પ્રોફેસર ઉપર વેર વાળ્યું પણ અંતે તેનું જ નૈતિક દેવાળું નીકળ્યું.

લીસાના અધઃપતન માટે પ્રોફેસર જવાબદાર હતો. પરંતુ તેમાં પ્રથમ પ્રેમની નિરાશા જ કામ કરી ગઈ. આ દાખલા ઉપરથી યુવક-યુવતીઓને ચેતવણી આપવા જેવી છે કે તમારા પ્રત્યે કોઈ વ્યક્તિ આકર્ષાય તો તમને તેના પ્રત્યે ખરેખર પ્રેમ ન હોય તો માત્ર કામચલાઉ મજા કરવા ખાતર કોઈ યુવકે કે યુવતીએ સામા પાત્ર સાથે ખેલ ન કરવો. તેનાથી ખતરનાક પરિણામો આવી શકે છે.

આપણે કોઈ પણ જાતિના હોઈએ, કોઈ પણ કોમના હોઈએ, પરંતુ એક ભારતીય તરીકે આપણા ધર્મમાં 31મી ડિસેમ્બરની ઉજવણીનું જેટલું માહત્મ્ય છે એટલું જ મહત્ત્વ પહેલી જાન્યુઆરીથી શરૂ થતાં નવા વર્ષના નિર્ધાર, રિઝોલ્યુશનનું ગણાવાયું છે. આથી જ આપણે 31મી ડિસેમ્બરની રાતની ધામધૂમથી (અને અમુક કિસ્સામાં ધમાધમથી) ઉજવણી કરીએ છીએ અને પછી બીજા દિવસે જીવનને સુધારવા માટેના સારા સારા રિઝોલ્યુશન્સ કરીએ છીએ. આવતા વર્ષ દરમિયાન વજન ઊતારવું જ છે, સિગરેટ છોડી જ દેવી છે, બાજુની દુકાન ખરીદી લેવી છે, પ્રમોશન લઈને જ જંપીશ, વગેરે.

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આપણા માટે તો દિવાળી પછીનો દિવસ નવાં વર્ષનો પહેલો દિવસ ગણાય છે અને એનું નામ જ બેસતું વર્ષ છે, છતાં આપણે એ દિવસે ભાગ્યે જ કોઈ નિર્ધાર કરતાં હોઈએ છીએ. ખરેખર જો કોઈ માણસ નવા વર્ષ માટેના નિર્ધાર કરવા માંગતો હોય તો એણે આઈડિયલી પોતાના જન્મદિવસે રિઝોલ્યુશન્સ કરવા જોઈએ, કારણ કે એના માટે તો જીવનનું નવું વર્ષ એ જ દિવસે શરૂ થતું હોય છે. જોકે કોઈ પણ પ્રકારના નવા વર્ષના પહેલા દિવસે કરવામાં આવતાં નિર્ધારો વચ્ચે એક સામ્યતા એ હોય છે કે એ કદી પૂરા નથી થતાં. ધૂમ્રપાનની ટેવથી મુક્તિ મેળવવાનો નિર્ધાર કરનાર માણસ બીજા વર્ષના પહેલા દિવસે સિગરેટ પીતાં પીતાં જ પાછો ફરીવાર એ જ નિર્ધાર કરતો હોય છે કે હવે આ વર્ષે તો પાકું છોડવી જ છે. કુટેવો છોડવાની વાત જ નહીં, કંઈક નાની વાત સિદ્ધ કરવામાં પણ માણસે કરેલા નિર્ધાર ટકી શકતા નથી. આથી જ જાન્યુઆરી મહિનો આશાના કિરણ તરીકે અને ડિસેમ્બર મહિનો અરીસા તરીકે ઓળખાય છે. ડિસેમ્બરમાં માણસ પોતાના જીવનની આખા વર્ષની ફિલ્મ ફ્લેશબેકમાં જોઈને પોતાની નિષ્ફળતાઓની ગણતરી કરતો રહે છે. બહુ જ ઓછા લોકો એવા હશે, જેઓ નવા વર્ષ માટે કરેલા નિર્ધારને વળગી રહેવામાં સફળ થયા હશે.

મોટા ભાગના લોકો ધારેલા કામ વર્ષ દરમિયાન પૂરાં કરી શકતા નથી, નક્કી કરેલા ધ્યેય સિદ્ધ કરી શકતા નથી તો શું આ બધા લોકોને નિષ્ફળ ગણી શકાય? શું ચારે તરફ નિષ્ફળતા અને નિરાશા જ છવાયેલી છે? જો તમે સફળતાના પ્રવર્તમાન માપદંડના આધારે વિચારો તો આ વાત સાચી લાગશે, પરંતુ જો તમે માપદંડ બદલી નાંખો તો વાત બદલાઈ જાય અને કદાચ તમારી જિંદગી. 

ગયા વર્ષના તમારા પરફોર્મન્સનું તમે અવલોકન અને મૂલ્યાંકન કરો ત્યારે તમે જે સિદ્ધ કર્યું કે ન કર્યું એ વિશે જરા અલગ રીતે વિચારવાની જરૂર છે. મૂળ તો તમે જે કંઈ કર્યું એ સાચું હતું કે ખોટું, એમાં તમે સફળ થયા કે નિષ્ફળ ગયા એ નક્કી માટેના માપદંડ બદલી નાંખવાની જરૂર છે. 

હેલ્થ:

હેલ્થ ઈમ્પ્રુવ કરવાની બાબતે આપણે મોટે ભાગે અદ્ધરસદ્ધર અને અવાસ્તવિક લક્ષ્યાંકો બાંધતા હોઈએ છીએ. આવતા વર્ષે સ્ટ્રીક્ટ ડાયેટિંગ અને એક્સરસાઈઝ કરીને વીસ કીલો વજન ઘટાડી નાંખવું છે, રોજનું એક કલાક જોગિંગ કરવું જ છે વગેરે. ક્યારેક વળી બાજુમાં સ્લીમ ભાભી રહેવા આવે તો એને જોઈને પોતાનું વજન ઘટાડવાની ઈચ્છા થઈ જતી હોય છે, આ કેસમાં પતિ અને પત્ની બંનેને. આના બદલે વાસ્તવિક બનવાનું જરૂરી છે. તમારી ઉંમરના હિસાબે તમારું વજન કેટલું હોવું જોઈએ એ નક્કી કરો અને એ પ્રમાણે વજન ઊતારવાનું ધ્યેય રાખો. વર્લ્ડ માસ્ટર્સ એથ્લિટિક્સ એસોશિયેશન દ્વારા 'એજ ગ્રેડિંગ'ની એક પદ્ધતિ વિકસાવવામાં આવી છે, જેના દ્વારા વધતી ઉંમરની સાથે તમારા શરીરની ઘટતી ક્ષમતાનો અંદાજ આપવામાં આવે છે. ટૂંકમાં હેલ્થ બાબતે પ્રવર્તતા જનરલ માપદંડોને છોડીને વાસ્તવિક માપદંડ અપનાવવો.

વ્યાવસાયિક સફળતા:

દરેક વ્યવસાયના સફળતાના માપદંડ બદલાતા રહે છે. પહેલાના સમયમાં સફળ શિક્ષક એ ગણાતા, જેમની પોતાના વિષય પર પક્કડ હોય, જે વિદ્યાર્થીઓને સારી રીતે શીખવી શકે અને એકંદરે જેમના પર સૌને આદર હોય. હવે સફળ શિક્ષક એ ગણાય છે જે વધુ પ્રાઈવેટ ટ્યુશનો મેળવી શકે, જે પોતાના કોચિંગ ક્લાસ શરૂ કરી શકે અથવા એની સાથે સંકળાઈને વધુ પૈસા કમાઈ શકે. જો કોઈ શિક્ષક આ માપદંડથી સફળ થવાને બદલે પોતાના કાર્યમાં મશગૂલ રહ્યો હોય તો એ નિષ્ફળ ન ગણાય. આવી બનાવટી સફળતા મોટે ભાગે તમારા વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલા લોકો જ નક્કી કરતાં હોય છે. તમે આગળ નીકળી ગયા કે પાછળ રહી ગયા એ માટે તેઓ ખોટા માપદંડ અપનાવે છે અને તમે પણ એમના અભિપ્રાયને વધુ મહત્ત્વ આપીને નિરાશ થતાં હોવ છો. આથી જો તમે કોઈ ક્રિયેટિવ ફિલ્ડમાં હોવ અને જો તમને કોઈ એવોર્ડ ન મળ્યો હોય, તમારી વિડિયો વાઈરલ ન થઈ હોય કે તમારી બૂક બેસ્ટ સેલર ન બની હોય તો એ પ્રકારની 'નિષ્ફળતા' ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર નથી. જો તમે સર્જક છો અને તમારા ચાહકો તમારાથી ખુશ છે તો એ તમારી સફળતા જ છે.

પ્રેસ્ટિજનો સવાલ છે:

વર્ષ દરમિયાન તમે કોઈ મોટું બિઝનેસ સાહસ શરૂ કર્યું હોય અથવા કોઈ મોટું મિશન પૂરું કરવાનું કાર્ય હાથમાં લીધું હોય અને એ ધાર્યા પ્રમાણે પૂર્ણ ન થાય તો એ નિષ્ફળતા કહેવાય? મોસ્ટ પ્રોબેબલી નો. કોઈ પણ સ્પોર્ટ્સમાં જીત અને હારની પરિભાષા એકદમ સ્પષ્ટ હોય છે, પરંતુ ટૂંકા ગાળાની જીત એ ઘણી વાર લાંબા ગાળાની હાર બની જતી હોય છે. સફળતા મેળવ્યા પછી મોટિવેશન ગુમાવી ચૂકેલા અનેક ખેલાડીઓ મળશે. 'ધ સટલ આર્ટ ઓફ નોટ ગિવિંગ અ ફ$%#'ના લેખક માર્ક મેડસન કહે છે, 'તમે જો કોઈ બિઝનેસ વેન્ચર શરૂ કર્યું અને એમાં નિષ્ફળતા મળે તો એ સદંતર નિષ્ફળતા નથી. એ નિષ્ફળતામાંથી તમને ઘણું શીખવા મળ્યું હશે, જે કદાચ ભવિષ્યમાં બહુ મોટી સફળતા મેળવવામાં ઉપયોગી નીવડી શકે છે. આવા પાઠ તમને બીજી કોઈ રીતે શીખવા મળી શક્યા નહોત. તો સવાલ સાચા માપદંડને સમજવાનો છે. 

નોકરીના નોકર:

સ્પેનના બુલફાઈટર જુઆન બેલમોન્ટનું એક વાક્ય પ્રખ્યાત છે, 'જીવન એ બીજું કશું નહીં પણ તમે જે કરીઅર પસંદ કરી હોય એના માધ્યમ દ્વારા તમારું ચારિત્ર્ય વિકસાવવા માટેના સંઘર્ષોની શૃંખલા છે.' જો તમે આ માપદંડથી વિચારો તો નોકરીમાં પગાર વધારો ન મળ્યો, પ્રમોશન ન મળ્યું, સારી જગ્યાએ ટ્રાન્સફર ન મળી કે સેલ્સ વધારીને મેં કંપનીમાં મારી પોઝિશન વધુ સ્ટ્રોંગ બનાવી કે નહીં વગેરે પ્રશ્નો ગૌણ બની જશે. તમારા માટે એક જ માપદંડ અને એક જ પ્રશ્ન મહત્ત્વનો હોવો જોઈએ કે આ નોકરી કરતાં કરતાં એક વ્યક્તિ તરીકે હું મારામાં કેટલું ઈમ્પ્રૂવમેન્ટ લાવી શક્યો? ગયા વર્ષ દરમિયાન નોકરીમાં તમને ભલે બીજી ગમે એવી સફળતા મળી હોય, પરંતુ જો તમારામાં પોતાનામાં કોઈ સુધારો ન થયો હોય તો નોકરી બદલવા વિશે તમારે વિચારવું જોઈએ.

માણસોની વાત કરો ભાઈ:

વર્ષ દરમિયાન આપણને સફળતા મળી કે ન મળી એનો અંદાજ કાઢવાનું મૂંઝવણભર્યુ છે. ક્યારેક પૈસાની બાબતમાં સફળતા મળી હોય તો સામે નામ ખરાબ થયું હોય, કયારેક કોઈ પ્રતિષ્ઠીત સન્માન મળ્યું હોત તો બીજી તરફ કોઈ મનગમતી ચીજ ખોવાઈ ગઈ હોય. ગયું વર્ષ સફળ રહ્યું કે નહીં એ નક્કી કરવા માટે રમિત શેઠી નામના લેખકે ફક્ત એક મુદ્દાનો નવો જ માપદંડ વિકસાવ્યો છે. દરરોજ પોતે કોને મળ્યા અને એની એક યાદી તેઓ રાખે છે અને 31મી ડિસેમ્બરે દરેક વ્યક્તિ સાથેના સંબંધનું મૂલ્યાંકન કરે છે. જેમ શેરબજારના વિવિધ શેરોનો પોર્ટફોલિયો હોય એમ રમિત શેઠી પોતાના જીવન સાથે સંકળાયેલા લોકો વિશે વિચારીને નક્કી કરે છે કે કોની સાથેના સંબંધો કેટલા વિકસાવવા, કોને ગાઢ દોસ્ત બનાવવા અને કોને રવાના કરવા. તેઓ માને છે કે શેરબજારનો પોર્ટફોલિયો જેમ મેનેજ કરવાનો હોય એમ આપણા જીવન સાથે સંકળાયેલા લોકોનો પોર્ટફોલિયો પણ મેનેજ કરતાં રહેવું જોઈએ. 

તો એકંદરે વર્ષ દરમિયાન મળેલી સફળતા કે નિષ્ફળતા અને આગામી વર્ષની સફળતાના પ્લાનિંગ માટે વિચાર પદ્ધતિમાં એક જ મોટો ફેરફાર કરવાનો છે. બહુ પ્રચલીત બનેલા કે અન્ય લોકોના માપદંડને બદલે તમારા પોતાના માપદંડને અપનાવો. એ જ નક્કી કરશે તમારી સાચી સફળતા અને તમારી સાચી ખુશી.

‘મા, તમારી દાઢી અહીં મશીન પર ટેકવજો તો જરા.’ આશિષે લગભગ સિત્તેરેક વરસના મંગળાબહેનનો હાથ પકડી હળવેકથી ખુરશી પર બેસાડવામાં મદદ કરતાં આંખ તપાસવાના મશીન તરફ ઈશારો કર્યો.

થોડા ગભરાટમાં અને થોડાં ધ્રૂજતાં મંગળાબહેને મશીનમાં દાઢી ટેકવી ડૉક્ટરના ઈશારે મશીનમાં જોવા આંખ સ્થિર કરી પણ વધારે વાર ન જોવાતાં આંખમાંથી પાણી ટપકવા માંડ્યું. 

મંગળાબહેનની બન્ને આંખ તપાસી આશિષે એમને બહાર બેસવા જણાવ્યું અને એમની સાથે આવેલા એમના દીકરાને બોલાવ્યો.

‘ભાઈ, તમારા મમ્મીને તો બન્ને આંખે મોતિયો બહુ સમયથી પાકી ગયો છે. જો કે ઓપરેશન બહુ પહેલાં જ થઈ જવું જોઈતું હતું પણ હજીય મોડું નથી થયું. જેટલું બને તેટલું વહેલું જો તમે ઓપરેશન કરાવી લો તો એમના ને તમારાય હિતમાં છે. નહીં તો તમારા મા આંખો ગુમાવશે તો બધાં જ હેરાન થશો. બોલો, ક્યારનું નક્કી કરું? રખે માનતા કે કોઈ ડૉક્ટર તમને આ કહે છે. તમારા માની આંખની હાલત જોઈને જ તમને સાચી સલાહ આપું છું. તમે એમની આંખો નિયમીત રીતે ચેક નથી કરાવતા? સાંઠ પછી તો દરેક વયસ્કની આંખોની તપાસ થવી જ જોઈએ. કોઈને વહેલો કે મોડો મોતિયો આવી શકે છે ને ના આવે તો પણ આંખોની સલામતી ખાતર પણ આંખની તપાસ બેહદ જરૂરી છે.’

સુજોયે ડૉક્ટરની વાતમાં સહમત થતાંની સાથે જ ઓપરેશનની તારીખ નક્કી કરી લીધી અને ઓફિસમાં અઠવાડિયાની રજા મૂકી દીધી. ઘેર જતાં જ રસ્તામાં સુજોયે મમ્મી પર મીઠો ગુસ્સો કર્યો. ‘મમ્મી, તમને આંખે આટલી બધી તકલીફ છે તો તમે મને કેમ કોઈ દિવસ કહ્યું નહીં? હું પારકો થઈ ગયો? કે તમારી વરસો જૂની ટેવ તમે હજી છોડી નથી કે એ તો થાય હવે, એની મેળે બધું સારું થઈ જશે? ડૉક્ટર આગળ મને કેવું મરવા જેવું લાગ્યું હશે તે વિચાર્યું? હું તમારું કંઈ ધ્યાન નથી રાખતો? હીના તમારું ધ્યાન નથી રાખતી? બાળકો કંઈ બોલે છે? અમે બધાં જ તો તમારી આગળપાછળ ફર્યા કરતાં હોઈએ ને તોય તમે અમને કોઈને ન જણાવ્યું કે તમને આંખે આટલી બધી તકલીફ પડે છે?’

મંગળાબહેન ચોધાર વરસતી આંખોએ મનમાં ગણગણી રહ્યાં, ‘બેટા, તું સવારથી તે મોડી રાત સુધી તો તારા કામની દોડાદોડીમાં હોય, બાળકો એમના ભણવા ને રમવામાંથી જેમતેમ પરવારે ત્યારે તમારી પાસે બેસે કે મારી ફિકર કરે? હીનાને તો મેં બે ચાર વાર કહેલું કે ‘બેટા, મને હવે આંખે બરાબર દેખાતું નથી તે કોઈ ડૉક્ટરને ત્યાં લઈ જા ને. હા હા કરીને પણ એણે વરસ કાઢી નાંખ્યું. એક વાર એ કોઈને ફોન પર કહેતી હતી, કે અમારાં માજી આજકાલના આંખે ઝાંખુ દેખાવાની ફરિયાદ કર્યા કરે છે તે હવે મોતિયો આવ્યો હશે એટલે ઓપરેશનના ખરચા આવશે. અહીં જેમતેમ બધા છેડા ભેગા થતા હોય ત્યાં ક્યાં વળી ઓપરેશન કરાવવું? ચાલે ત્યાં સુધી ચલાવવા મેં તો કહી દીધું છે. તદ્દન નહીં દેખાય ત્યારે લઈ જઈશ.’ આવું સાંભળીને પછી હું એને કે તને કઈ રીતે કહું? મારી પોતાની કોઈ બચત હોત તો આમ તમારા ઓશિયાળા ના રહેવું પડત. હું જાણું છું કે તમને એટલી પણ તકલીફ નથી કે મારું ઓપરેશન ના થઈ શકે પણ જવા દે એ વાત.

આંખો લૂછતાં આશિષનો હાથ પકડી મંગળાબહેન બોલ્યાં, ‘બેટા, તારી વાત બિલકુલ સાચી છે. હું જ મૂઈ ઘરગથ્થુ પ્રયોગોમાંથી ઊંચી ન આવી ને આંખમાં જાતજાતનો રસ નાંખતી રહી. કોઈ બતાવે તે ટીપાં નાંખું કોઈ વાર. મારે ખરેખર તો તને જ જણાવી દેવાનું હતું. વહુની મને દયા આવતી કે બિચારી આખો દિવસ તમારી સેવામાંથી ઊંચી આવે કે મારી સેવા કરે? પોતાની પણ જિંદગી હોય કે નહીં એની? એને કહું કે તને કહુંમાં મેં વરસ ખેંચી કાઢ્યું પણ હવે કંઈ નહીં. તેં આપરેશનનું નક્કી કરી જ નાંખ્યું તે બહુ સારું કર્યું.’

ઘેર પહોંચીને આશિષે હીનાને મમ્મીના ઓપરેશનની વાત કરી ને ઓપરેશનના દિવસે વહેલાં તૈયાર રહેવા જણાવ્યું. હીના મનમાં જ ઝટકો ખાઈ ગઈ. મા–દીકરો ક્યારે ઓપરેશનનું નક્કી પણ કરી આવ્યાં? માજી ઉસ્તાદ નીકળ્યાં. દીકરાને જ ડાયરેક્ટ પટાવી કાઢ્યો. ચાલો, ઠીક છે. ઓપરેશન થઈ જાય તેય સારું છે. રોજરોજની કિટકિટ જાય, ‘મને નથી દેખાતું, મને નથી દેખાતું’ હંહ!

મંગળાબહેનની આંખોનું ઓપરેશન થઈ ગયાપછી ડૉક્ટર આશિષે સુજોય અને હીનાને પોતાના રૂમમાં બેસાડ્યાં.

‘જુઓ, તમારાં મમ્મી એ મારાં મમ્મી સમાન જ છે. તમે લોકો હજી થોડા જ દિવસ પછી આવત તો કદાચ એમની આંખો ગુમાવવાનો વારો આવત. એનાથી એમને તો તકલીફ પડત જ પણ તમને લોકોને પણ કેટલી તકલીફ પડત એનું ક્યારેય વિચાર્યું? ઘરમાં વૃધ્ધ મા છે, તો એમની થોડી વધારે કાળજી રાખો. ફક્ત ચાર વાર ખાવાનું ને ઘરમાં આશરો કે કપડાંલત્તા સિવાય પણ દિવસમાં એક જ વાર પાંચ જ મિનિટ પણ આપશો ને, તો એમના ચોવીસ કલાક આનંદમાં જશે. એમની તબિયતની જાણકારી રાખો. અવારનવાર ડૉક્ટરને ત્યાં એમને ચેક અપ માટે લઈ જાઓ. ભલે કંઈ જ ન થયું હોય તોય. બ્લડ પ્રેશર કે ડાયાબિટિસ ચોરી છૂપી આવીને ગોઠવાઈ ગયા હોય તો વહેલા ઝડપાઈ જાય સમજ્યાં? મારે ત્યાં આવા બહુ કેસ આવે છે, કે વહુને સાસુએ ઘણી વાર ફરિયાદ કરી હોય પણ વહુ દીકરાને જણાવતી જ ના હોય! તમારા કેસમાં તો એવું નથી હું જાણું છું પણ ચેતેલાં સારાં. હવે ઓપરેશન પછી રાખવી જોઈતી બધી જ કાળજી સ્ટ્રિક્ટલી ફોલો કરજો અને માજીને ખવડાવી પીવડાવીને ખુશ રાખજો.’ આશિષે બરાબર નિશાના પર તીર માર્યું જેની અસર તો થવાની જ હતી.

‘થેન્ક્સ ડૉક્ટર’ કહી બન્ને મંગળાબહેન પાસે પહોંચી ગયાં. 

‘મમ્મી ચાલો ઘેર જઈએ. આજથી તમારી જવાબદારી મારી. નિયમીત દવા નાંખવાથી માંડીને ખાવાપીવાનું સઘળું હું જ નક્કી કરીશ. તમારા માટે રોજ બદામનો શીરો બનાવીશ એટલે તમને જલદી રૂઝ આવી જશે.’ મંગળાબહેનને તો મોતિયો આશીર્વાદરૂપ જ નીવડ્યો.

(વાર્તાકારઃ ઈશ્વર પેટલીકર)સ્ટેશન ઉપર, ગાડી મોડી હતી એટલે ભરત અને ગિરીશ બાંકડા ઉપર બેસી વાતો કરતા હતા તેમાંથી યાદ આવ્યું કે, અઠવાડિયા પછી પંચગની હવા ખાવા જવાનું ગોઠવ્યું હતું એટલે શું શું સાથે લઈ જવું તેની યાદી કરવા બેસીએ. ભરતે પેન કાઢી, ગિરીશે કાગળ કાઢ્યો, આપ્યો ને કહ્યું : 'પ્રથમ રસોઈ માટે કયા કયા સાધનો જોઈશે, તે નોંધો.'

ભરત : 'રસોઈનાં સાધનની ભાંજગડમાં પડીને આપણે શું કામ છે? એ તો લલિતા અને કાન્તા ફોડી લેશે.'

ગિરીશ એના સ્વભાવ પ્રમાણે ઘાંટો પાડીને બોલી ઊઠ્યો : 'બૈરાં ફોડી લેશે અને આપણો દહાડો વાળશે એ ભ્રમ આબુનો અનુભવ થયો છે છતાં તારો નથી ગયો? કેટલી ચીજો એમણે ઘેરથી નહોતી આણી? આપણે નાહક પૈસા ખર્ચી ખરીદવી પડી હતી! હજુ ફરી એનો એ અખતરો કરવો છે?'

ભરત કંઈ બોલે તે પહેલાં બૂટપૉલિશ કરનાર એક બારચૌદ વર્ષના છોકરાઓ વચ્ચે ઝુકાવ્યું : 'સાહેબ! બૂટપૉલિશ ! સરસ કરી દઈશ.'

ગિરીશે છાંછિયું કર્યું : 'જા ને હવે બૂટપૉલિશવાળો મોટો! સહેજ ઠરીને નિરાંતે વાત કરવા દે.'

પણ ભરતની નજર બૂટ ઉપર હતી એટલે છાંછિયાંથી ટેવાયેલ છોકરાએ એને ઉદ્દેશીને કહ્યું : 'સાહેબ! સરસ કરી દઉં તો પૈસા આપજો.'

બૂટપૉલિશ કરાવવા અંગે ભરતના દિલમાં કોઈ કોઈ વખત વૈરાગ આવી જતો, પણ આજ સુધી મોટે ભાગે એ સ્મશાનવૈરાગ્ય જ નીવડ્યો હતો. બૂટને પૉલિશ કરવી જોઈએ એમ એ માનતો પણ સ્ટેશન ઉપર ગમે તેવી હલકી પૉલિશ છોકરાઓ વાપરતા હોય છે એટલે ડાઘા પડી જાય છે, એ અનુભવ એણે ઘેર બૂટપૉલિશ કરવા કીવીની પૉલિશ આણી હતી તે પડી પડી સુકાઈ ગઈ પણ એકેય વખત કરી ન હતી. ઘેર હોય ત્યારે પૉલિશ કરવાનું યાદ ન આવે, બહાર જતી વખતે બૂટના દેદાર જોઈ એને થાય કે પૉલિશ ઘેર આવીને તરત જ કરી નાખીશ. પણ બૂટ પહેરતાં જેટલો મોહ હોય છે. તેટલો ઘરમાં આવી બૂટ કાઢતી વખતે વૈરાગ્ય હોય છે. તે વખતે પૉલિશ કરવાનું ભરતને ક્યારેય સૂઝતું નહિ. છેવટે સ્મશાનવૈરાગ્ય ઊડી જતો અને સ્ટેશન ઉપર બૂટપૉલિશની બૂમ પડે એટલે સારી પૉલિશ કરજે એમ ચેતવણી આપીને એ કરાવી લેતો. કઈ પૉલિશ છે તેમ પૂછતાં છોકરો કીવીની ડબ્બી બતાવી પૉલિશ કરવા બૂટ લેતો પણ બૂટ તૈયાર થતાં માલૂમ પડતું કે કીવીની ડબ્બીમાં બીજી પૉલિશ ભરેલી હતી, બાકી આવી ખરાબ પૉલિશ બને નહિ.

આવો કડવો અનુભવ એને છેલ્લી વખત વધારે થયો હતો એટલે એનો ઉલ્લેખ કરતાં બુટપૉલિશવાળા છોકરાને ભરતે કહ્યું : 'જો આ બૂટ. ગયે વખતે એના ઉપર ડાઘા પાડી નાખ્યા છે. એવું જો બનશે તો પૈસા નહિ આપું.'

છોકરાએ આમ ભરતનું કૂણું મન જોતાં સીધા પગમાંથી બૂટ કાઢી લીધા અને પોતે સારી પૉલિશ કરશે એની ખાતરી તરીકે ડબ્બી ખોલીને અંદરની લાલ પૉલિશ ભરતને બતાવી. એના તરફ નજર પણ કર્યા વગર એણે કહ્યું : 'હલકી પૉલિશ ઊંચી ડબીમાં ભરીને તમે લોકોને છેતરો છો એનો મને પૂરો અનુભવ છે.'

ભરતે બૂટ પૉલિશ કરવા આપ્યા તે ગિરીશને ગમ્યું ન હતું. એનું કારણ જોવા જાઓ તો કંઈ ન હતું. જો બૂટપૉલિશવાળો પૂછે તો એ ના પાડે અને એ બોલ્યા વગર ચાલ્યો જતો હોય તો એને બૂમ પાડીને બૂટ આપે! વળી એક વખત ના કહી તો હા ન પાડે. તેમાં વળી એ યાદી કરવાના કામમાં હતો, ત્યાં એણે ડખલ કરી એટલે એ છોકરા ઉપર ગુસ્સે થયેલો હતો. એ ભાવ વ્યક્ત કરતાં એણે ભરતને કહ્યું : 'સારી પૉલિશ નથી કરતાં તો શું ઝખ મારવા બૂટ આપ્યા?'

છોકરો બોલ્યો : 'સાહેબ! સારી પૉલિશ કરીશ એની ખાતરી રાખજો. હું એવી છેતરામણી કદી કરતો નથી, સારી પૉલિશ જ રાખું છું. મારી પાસે કીવીની પૉલિશ છે કે નહિ, તે તો હમણાં બૂટ તૈયાર થાય ત્યારે તમે કબૂલ કરશો.'

ગિરીશ : 'હજામત અને બૂટપૉલિશ બેનો શોખ જ નકામો છે. ગમે તેટલી સારી હજામત કરીએ પણ બીજે દિવસે ધૂળ! પૉલિશનું પણ એવું. હમણાં પગમાં બૂટ ઘાલ્યા કે ધૂલ ચોંટી સમજવી.'

ભરત : 'કાયમનું તો જગતમાં શું છે? દાતણ આજ કર્યું એટલે આવતીકાલે નહિ કરવું પડે? એક દિવસ નાહીએ એટલે બીજે દિવસે નહાવું નથી પડતું? એક ટંક ખાધું એટલે બીજે ટંક ખાવું નથી પડતું? બુટપૉલિશ અને હજામતનો દોષ શું કામ કાઢે છે?'

ગિરીશ : 'બધું તત્વજ્ઞાન ગાડીમાં બેસીએ ત્યારે ઉકેલજે, ગિરદીમાં એનો વાંધો નહિ આવે. તે પહેલાં એક વખત ચાલને યાદી બનાવી લઈએ?'

ભરત : 'પંચગનીમાં આબુ જેટલી સગવડ એટલે બનતાં લગી કોઈ વસ્તુ રહી ન જાય તે જોવાનું.'

ગિરીશ : 'બે મહિના જેટલો લાંબો ગાળો રહેવાનું એટલે ચલાવી પણ શાના વગર લેવાય?'

આમ કહી બંને જણ યાદી કરવાના કામમાં લાગી ગયા. સંભારી સંભારી બંને જણા વસ્તુઓનાં નામ બોલતા જતા હતા. જાજરૂના ટમ્બલરનું નામ આવ્યું એટલે બન્ને વચ્ચે મતભેદ ઊભો થયો. ગિરીશ એના સ્વભાવ પ્રમાણે એક વખત ના પાડે તો પછી દલીલ કરો તોય હા ન પાડે. એણે કહ્યું : 'એની શી જરૂર છે? લોટો ચાલશે.'

ભરત : 'લોટાને દર વખત ક્યાં માંજવા બેસવું? ટમ્બલર જ જોઈએ.'

ગિરીશ : 'માંજતા શાં વરસો જવાનાં હતાં? એવી બધી વસ્તુઓ લેવા બેસીએ તો આખું ઘર જ ત્યાં ઉપાડી જવું પડે.'

ભરત : 'ટમ્બલર તે એવું કયું મોટું હતું કે જગા રોકી પાડવાનું હતું? મારી યાદીમાં એનો સમાવેશ કરીશ. પછી છે?'

ચોર કોટવાળને દંડે તેમ ગિરિશ બોલ્યો : 'તું ખોટો જક્કી છે. તારીમારી યાદીની ક્યાં વાત છે? એના વગર ચાલશે એટલે એ જક શું કામ જોઈએ?'

પૉલિશવાળો છોકરો ભરતના પગ આગળ બૂટ મૂકી ક્યારનો ઊભો રહ્યો હતો. બે વખત એણે ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. પરંતુ બંનેમાંથી કોઈએ ધ્યાન આપ્યું ન હતું. ત્રીજી વખત ધ્યાન ખેંચતાં એણે કહ્યું : 'સાહેબ! બૂટ.'

ગિરીશ ખિજાઈ જતાં બોલ્યો : 'હવે સહેજ તારો ઘોડો તાણી રાખને! જોયાં બૂટ હવે.'

છોકરો : 'સાહેબ! મને પૈસા આપો એટલે હું બીજે જાઉં ને!'

ભરત ખિસ્સામાં હાથ નાખવા જતો હતો. ત્યાં ગિરીશે એક આનો કાઢી છોકરાના પગ આગળ નાખ્યો અને કહ્યું : 'તું મોટો કામગરો છે તે જા અહીંથી.'

છોકરો : 'એક આનો નહિ સાહેબ, બે આના.'

ગિરીશ વધુ ખિજાઈ જતાં બોલ્યો : 'શું બોલ્યો અલ્યા? બોલ જોઉં ફરીથી?'

છોકરાએ ગિરીશને કંઈ જવાબ ન આપતાં ભરત સામે જોયું.

ભરત બોલ્યો : 'બધા એક આનો લે છે અને તું બે આના શાનો માગે છે?'

છોકરો : 'હું સારી પૉલિશ રાખું છું, એટલે મને એક આનો શી રીતે પોસાય?'

વચ્ચે ગિરીશ બોલી ઊઠ્યો : 'તો પહેલેથી તેં કહ્યું કેમ નહિં કે બે આના લઈશ? જા નહિ મળે! જોઈએ તો એક આનો લે, નહિ તો ચાલતી પકડ.'

છોકરે કંઈ બોલ્યા વગર ઊભો રહ્યો, એક આનો એમ ને એમ નીચે પડ્યો પડ્યો એ ત્રણેનો તમાશો જોઈ રહ્યો હતો.

ભરત નમતું મૂકીને કદાચ એક આનો આપી દેશે એ શંકાએ ગિરીશ બોલ્યો : 'એની હઠને તાબે થવાની જરૂર નથી. રેલવેના પોર્ટરો જેમ રકઝક કરી વધારે મજૂરી પડાવવા ટેવાઈ ગયા છે. તેમ આ છોકરાઓ પણ હરામી થઈ ગયા છે. સારી પૉલિશ રાખે એમાં આપણા ઉપર ઉપકાર કરે છે? વધારે ધંધો કરવો હોય તે બધા સારો માલ રાખે છે' અને બૂટ ઉપર નજર કરી ઉમેર્યું : 'એમાં શું સારી પૉલિશ તેં કરી નાખી છે? એક આનામાં આનાથી સારી મેં દર વખતે કરાવી છે.'

છોકરો નમ્ર થઈ બોલ્યો : 'સાહેબ! તમે સારા માણસ થઈને સારા કામની કદર નહિ કરો તો કોણ કરશે?'

ભરતને થયું કે પૉલિશ તો એણે સારી કરી હતી : બીજો એક આનો આપી દેવામાં વાંધો પણ ન હતો. પરંતુ ગિરીશનું ઊંહુ એ મિયાંભાઈના ઊંહું જેવું હતું. એક વખત ઊંહું થયું તેનું 'હા' ન થાય. વળી એની એક દલીલ ભરતને પણ વાજબી લાગી હતી કે જો એ બે આના લેતો હતો તો પહેલેથી એણે કહ્યું કેમ નહિ? જો કે એ મોટી વાત ન હતી, પરંતુ ગિરીશ લપ કરે ત્યારે વચ્ચે ન પડવું એમ માની ભરત યાદી આગળ કરવા લાગ્યો.

ગિરીશને વસ્તુઓ લખાવવા લાગ્યો. વચ્ચે ટમ્બલર જેવો મુદ્દે આવે તો ચર્ચા કરવા લાગે પણ ઊભેલા છોકરા તરફ કોઈ ધ્યાન ન આપે. છેવટે છોકરો બોલ્યો : 'સાહેબ...!'

ગિરીશે એને આગળ બોલતાં અટકાવીને કહ્યું : 'અહીંથી જાય છે કે નહિ? જા અહીંથી, નહિ તો એક તમાચો ચોડી દઈશ!'

ગિરીશનું ભલું પૂછવું. એ ગાડીમાં મુસાફરી કરતો હોય ત્યારે ભાગ્યે બાઝવાનું ન બને. રેલવેના નોકરો સાથે તો એ નાની બાબતમાં બાઝ્યા વગર ન રહે. એ લોકોને સીધા કરવામાં ન આવે તો એમની આંખ ન ઊઘડે એમ એ માનતો, એટલે એ કદાચ છોકરાને મારી બેસશે એમ માની ભરતે એને ખભે હાથ મૂક્યો.

પછી છોકરા તરફ નજર કરે છે તો એની આંખમાંથી દડદડ આંસુ વહ્યે જતાં હતાં! પહેલી જ વખત ભરતની નજર એ છોકરાના મોં ઉપર સ્થિર થઈ. ગોરું નહિ અને શ્યામ નહિ એવું એ કુમળું મોં હતું, આવા ધંધામાં પડેલા છોકરાઓ ખંધા થઈ જાય છે તેવો એ ખંધો ન હતો એમ એની થરથર ધ્રૂજતી કાયા કહેતી હતી. અને એવો ખંધો હોય તો આમ એ નિરાધાર જેવો બની રડે પણ નહિ. ભરતને એની દયા આવી. એક આનો આપવા એણે ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યો.

ગિરીશે એ હાથને પકડી રાખતાં કહ્યું : 'નથી આપવાનો બીજો આનો!'

ભરત : 'મૂકશે હવે એ વાત.'

ગિરીશ : 'પણ એ રડ્યો શું કરવા? મેં એને માર્યો તો નથી ને? એમ રડી એ ઓશિયાળો બને એટલે વધારે મળે, એ ગિરીશ પાસે નહિ બને. દાદાગીરીનાં બે રૂપ છે. એક ડરામણી અને બીજું ઓશિયાળાપણું.'

છોકરો બોલ્યો : 'હું ઓશિયાળો બની કંઈ લેવા નથી માગતો, મારા ખરા હક્કનું માગું છું, આપવા હોય તો બે આના આપો, નહિ તો મારે કંઈ જોઈતું નથી.'

ગિરીશ : 'તો ચાલ્યો જા અહીંથી.'

છોકરો આમ તરત ચાલ્યો જશે એમ ભરતે નહિ કલ્પેલું. એને દૂર જતો જોઈ ભરતે ગિરીશને કહ્યું : 'શું કરવા આમ કરે છે?'

ગિરીશ : 'તમે વેવલા લોકો જ આમ કરીને આ પ્રજાને બગાડો છો. એ ક્યાંય મરવાનો નથી. ગાડી આવશે તે પહેલાં જોજે, બાપા કહીને એ જ પાછો એક આનો લઈ જશે.'

ગિરીશના કથન ઉપર ભરતે ભરોસો રાખ્યો અને છોકરો આવશે ત્યારે પોતે એને બે આની આપી દેશે માની બંને જણ વાતોએ વળગ્યા. ગાડી યાર્ડમાં આવી એટલે બંને ઊભા થયા. જગા મેળવવા પ્લેટફોર્મના આગળના ભાગમાં ઝડપથી પગ ઉપાડવા માંડ્યા અને પહેલા ડબ્બામાં જગા મળી ગઈ એટલે નિરાંતનો શ્વાસ લીધો. અધૂરી વાત ગિરીશે આગળ ચલાવી.

ગાડી ઊપડવાના ટકોરા પડ્યા. ગાર્ડે વ્હીસલ મારી, અને એ નાની વ્હીસલ કોઈએ સાંભળી ના સાંભળી માની એન્જિને મોટો બરાડો પાડ્યો. અને એ બરાડો જાણે પેલા બૂટપૉલિશવાળા છોકરાએ પાડ્યો હોય તેમ ભરતનો ધ્રાસ્કો પડ્યો. એ છોકરો યાદ આવ્યો. ગાડી ઊપડી ચૂકી હતી. ભરતે ઊભા થઈને બારી બહાર ડોકું કાઢી પ્લેટફોર્મ ઉપર નજર કરી તો છોકરો નજરે ન પડ્યો.

ગિરીશે પૂછ્યું : 'શું જુએ છે?'

ભરત : 'પેલો પૉલિસવાળો છોકરો જણાયો નહિ.'

ગિરીશ : 'ભોગ એના. એટલી બધી ચરબી રાખીને એણે શું કાંદો કાઢ્યો? એક આનો ખોયો એ જ કે બીજું?'

ભરત ચૂપ રહ્યો. એના હૈયામાં રડતા છોકરાનું દયામણું મોં લપાઈને બેસી ગયું હતું. એણે બૂટપૉલિશ સારી કરી હતી તેમાં શંકા ન હતી, કીવીની ડબીમાં હલકી પૉલિશ રાખી છેતરપિંડી કરી ન હતી, બીજા છોકરાઓની માફક ખંધાઈ બતાવી ન હતી, સહેજ ઊંચા સાદે બોલતાં રડી દીધું હતું. બે આના કરતાં પોતે ઓછું નહીં લે તેવો પોતાનો પ્રમાણિક ભાવ અને મક્કમ નિર્ણય જણાવ્યો હતો, પરિણામમાં એણે શું મેળવ્યું?'

સારી બૂટપૉલિશ થતી નથી એમ કાયમ બૂમ પાડનાર ભરતને થયા કરતું, કે એનો જવાબ આપે તેવો એકાદ છોકરો નીકળ્યો, ત્યારે પોતે એની કેવી કદર કરી? એને થયું, ગિરીશ ન હોત તો પોતે આવું વર્તન કદી આચરી શક્યો ન હોત. એક પ્યાલો પાણી પીધા બદલ એણે ક્યારેય પૈસા કે બે પૈસા છૂટા શોધ્યા નથી. પણ ગરમીમાં પાણી પાનારને એણે કાયમ એક આનો આપ્યો છે. શું કરવા? ખિસ્સામાં છૂટા બે પૈસા હોય છતાં ઓછું આપવાની વૃત્તિ બતાવી નથી, કારણ તાપમાં, સ્ટેશનોએ કૂવાની સગવડ ન હોય છતાં દૂરથી પાણી લાવી પાનારને શા માટે ઓછું આપવું? તો શા માટે પ્રમાણિક રીતે જીવવા પ્રયત્ન કરનાર છોકરાને એણે દુભાવ્યો?

વચ્ચે ગિરીશ દેખાયો. શા માટે એની ઈચ્છાને તાબે થયો? ગિરીશના હૃદયને આ લાગણીઓ ન સ્પર્શતી હોય, એને એમાં ન્યાય દેખાતો હોય. તો ભલે એ એવું વર્તન રાખે, પણ પોતાની લાગણીઓ પ્રમાણે પોતે કેમ ન વર્ત્યો? ગિરીશથી એ કંઈ દબાયેલો ન હતો, વળી એની ઈચ્છા વિરુદ્ધ એક આનો આપ્યો હોત તો એ કંઈ એને ના પાડી ન શકત. સ્વભાવ પ્રમાણે થોડું બોલત એટલું જ. અને એ ક્યારે નથી બોલતો? એના સ્વભાવ તરફ ધ્યાન આપવામાં આવે તો મૈત્રી ટકી પણ ક્યાંથી હોય? એ તો એના સ્વભાવનું એક લક્ષણ હતું એટલું જ, બાકી એ જ છોકરાને વગર પૉલિશ કરાવ્યે રૂપિયા આપવાનો હોય તો એ આપી દે. એણે કોને કોને કેટલી મદદ કરી છે, તે કોણ જાણે છે? એણે ક્યારે કોઈને જાણવા પણ દીધું છે? અને એણે તો આ ખોટું કર્યું છે એમ માન્યું પણ ક્યારે છે? એટલે એ ગમે તેમ વર્તે. પણ હું આ બધું અંતરમાં અનુભવ્યા છતાં શું કરી બેઠો?

ભરતના હૈયામાં આ ચટપટી ચાલી રહી હતી ત્યારે ગાડી ચાલી જતાં પ્લેટફૉર્મને એક છેડે, લીમડા નીચે પૉલિશવાળા પાંચ-સાત છોકરાઓ સહિયારી ત્રણ કપ ચા અને અર્ધો શેર ભજિયાં મંગાવી ખાતા-પીતા હતા. કેશવે એકલાએ પોતાને ચા નથી પીવી તેમ કહ્યું.

છગને કહ્યું : 'કેમ નથી પીવી?'

કેશવ : 'નથી પીવી વળી!'

મનોર : 'હું મારા ભાગના પૈસા આપીશ, પછી ના ભસ્યો એમાં તને નુકસાન નહિ જાય ને?'

છગન એ જવાબથી કેશવ તરફ તાકી રહ્યો. રડી રડીને એનું મોં ઊભર્યું હતું એમ એને તરત સમજાઈ ગયું. બોલ્યો : 'સાચું બોલજે, કકેશવ! તું રડ્યો છે ને?'

કેશવ : 'હું ક્યારેય જૂઠું બોલું છું તે સાચું બોલજે એમ તારે કહેવું પડે છે? હું કેમ રડ્યો તે જાણીને તમે બધા હસશો. દરેક વખતે મશ્કરી કરો છો તેમ મશ્કરી કરશો. એક વખત ચા ઠરી જાય છે પી લ્યો, પછી એ વાત જાણવી જ હશે તો કહીશ.'

બૂટપૉલિશવાળા છોકરાઓમાં કેશવ એની પ્રામાણિકતા અને સચ્ચાઈને લીધે માનીતો થઈ પડ્યો હતો. તેમ ધંધામાં એ અળખામણો પણ થઈ પડતો હતો. બધાં કરતાં એ સારી બૂટપૉલિશ કરતો એ બીજાઓથી ખમાતું નહિ, એને વધારે ઘરાકી મળે તે પણ વેઠાતું નહિ. બીજા એ કારણે એનો જીવ કાઢતા કે આમાં નથી તને ફાયદો કે નથી અમને ફાયદો, એક આનામાં તું સારી પૉલિશ વાપરે એટલે કંઈ કમાવાનું રહે નહિ. બીજાની ઘરાકી ઓછી થાય એટલે એમને પણ ગેરલાભ, એના કરતાં તું સૌના જેવી પૉલિશ રાખે તો શું ખોટું?

છેવટે કેશવે અપ્રામાણિક રીત તો ન સ્વીકારી, પણ પોતાનો ભાવ વધાર્યો. એ કારણે પોતાને ઘરાકી ઓછી થાય એ બીજાઓને મળે, અને પોતાને ઓછી ઘરાકીમાં પણ આવક સરખી થઈ રહે. આ કારણે બીજાઓને તો નિરાંત થઈ, પણ એને કપાળે મુશ્કેલી લખાઈ. બે આના કહે એટલે મોટો ભાગ બૂટપૉલિશ ન કરાવે, અને જે કરાવે એ પણ કામ પત્યા પછી કહે - 'બે આના શાના? એટલી બધા સારી તે કંઈ પૉલિશ કરી નથી. હજુ એક હાથ વધારે માર, વગેરે વગેરે. અને એને લીધે જે પ્રસંગો બનતા એ કેશવ પોતાની સાથે કામ કરનાર છોકરાઓને કહેતો ત્યારે એની મૂર્ખાઈ પર બધા હસતા અને મૂર્ખાઈ છોડી દેવા ઉપદેશ આપતા.'

કેશવે જે પ્રસંગ બન્યો હતો તે કહી જણાવ્યું : 'મને જે રડવું આવ્યા કર્યું તેનું કારણ મારા બે આના ગયા તે નહિ, પણ સારા માણસોય કેવી દાદાગીરી કરે છે તે.'

મનોર : 'પૈસાદાર પૂરતા એટલા એ માણસ, બાકી છેતરપિંડી તો સારા દેખાતા વધારે કરે છે. આપણે એક આનાની પૉલિશમાં છેતરી છેતરીને શું છેતરી લઈએ? અને એ તો હજારો લાખો રૂપિયા છેતરી લે છે.'

છગન : 'જેમ વધારે મોકો મળે તેમ એ વધારે છેતરપિંડી કરે.'

કેશવ : 'મને દુઃખ થયું તે એટલા માટે કે પંચગની હવા ખાવા જનાર બે મહિનામાં ગમે તેટલા રૂપિયા વાપરી નાખશે, પણ એક આનો મારા ખરા હક્કનો એમને આપવાનું દિલ ન થયું.'

રણછોડ : 'હક્કને ફક્ક. તને હજાર વખત તો કહ્યું કે તારા જેવો એક રઘો હતો. હરામીવેડા નહિ અને કોઈનાથી દબાવુંય નહિ. ફોજદાર સાહેબના બૂટ મફત પૉલિશ કરવાની ના પાડી પૈસા માગ્યા, ને ત્રીજે દિવસે રેલવેની ચોરીના કિસ્સામાં એનું નામ ઘાલી દીધું અને ગયો એક મહિનો જેલમાં!'

મનોર : 'એથી એ તો છૂટ્યો બૂટપૉલિશમાંથી. પહેલાં આપણા સ્ટેશને એ આપણા જેવો મેલોઘેલો રહેતો હતો, હવે રેલવેમાં ચોરીઓ કરતાં શીખી તે લીલાલહેર કરે છે ને?'

કેશવ : 'પણ ચોરીઓ કરવી સારી છે?'

રણછોડ : 'એમ તો બધા કહે છે કે સારી નથી. પણ બધા કરે છે તે ચોરીઓ કે બીજું? કાળું બજાર એ ચોરી છે કે બીજું? પછી રઘો ચોરી કરે છે એમાં એના એકલાનો શો દોષ? તને બે આના ન આપનાર શું ચોરી વગર માલદાર થયા હશે? પંચગની હવા ખાવાની વાત અમસ્તા કરતા હશે? આપણને ખાવાનું મળતું નથી અને એમને હવા ખાધા વગર ચાલતું નથી, એનું શું કારણ?'

છગન : 'આ બધું કહી કહીને શું કાઢવાનું છે? અને આવું બને છે ત્યારે દર વખતે આપણે કહીએ છીએ. કે હરિચંદર રાજા થવા જેવું તારું ભાગ્ય હોત તો કોઈ રાજા કે શેઠિયાને ત્યાં તારો જનમ થયો હતો આટલી નાની ઉંમરે બૂટપૉલિશ કરવાનો અવતાર મળ્યો છે, પછી પેટ માટે વેઠ કરવાની એમાં છેતરપિંડી અને સારું ખોટું કરવાનું શું? સારું કામ કરવાનો શો શિરપાવ મળે છે તે જોતો નથી?'

કેશવ માટે આ ચર્ચા નાનપણમાં મા મરી ગઈ ત્યારથી બાપે સાંભળીને બહેરા થઈ ગયા હતા. નાનપણમાં મા મરી ગઈ ત્યારથી બાપે એને ઉછેરીને મોટો કર્યો હતો. બાપ એક મિલમાં પટાવાળો હતો. આખી ઉંમર એક જ મિલમાં નેકીથી નોકરી કરી હતી. કેશવને રમાડતાં રમાડતાં પહેલાં એવાં સ્વપ્ન રચતો કે મોટો થતાં શેઠને બંગલે એને નોકરી ઉપર મૂકી દેવો. એ કારણે બંગલાંના નોકરો સાથે એ કોઈ વખત વાતો કરતો ત્યારે સુખદુઃખની વાત પૂછતો. એમાં સુખ કરતાં દુઃખની જ વાતો સાંભળવા મળતી, ત્યારે એને થતું કે શેઠિયા લોકોને દૂરથી સલામ ભરવી સારી. એટલે એણે વિચાર્યું કે મોટો થશે ત્યારે મિલમાં દાખલ કરાવવો. પરંતુ કેશવ દસ વર્ષનો થયો ત્યાં એણે પોતે ધંધો શોધી લીધો. એનો બાપ મિલની જે ઓરડીમાં રહેતો હતો તેની બાજુમાં વસતા લોકો મજૂરો હતા, કેશવથી પાંચેક વર્ષ મોટા છોકરા બૂટપૉલિશ કરવા સ્ટેશને જતા, કેશવને એ કામ ગમી ગયું. બાપાને કહ્યા વગર એક દિવસ એ એના દોસ્તારો સાથે ઊપડી ગયો. પહેલે દિવસે એક જણ સાથે સારું સહિયારું કામ કર્યું, ચાર આના એને મળ્યા.

ઘેર આવી એણે બાપાના હાથમાં પૈસા મૂક્યા. પૂંજાનો હાથ પૈસા દેવતા હોય તેમ ધ્રૂજી ઊઠ્યો. લાલ આંખ કરતાં એણે કેશવને પૂછ્યું : 'સાચું બોલ! ક્યાંથી ચોરી લાવ્યો?'

કેશવ : 'ચોરી નથી કરી, કમાઈ લાવ્યો છું.'

પૂંજાએ વાત જાણી, સાચી છે તેની ખાતરી કરી, ત્યારે એના હર્ષનો પાર ન રહ્યો. જે આનંદ થયો તે દસ વર્ષના દીકરાઓ કોઈની તાબેદારી નહિ તેવો ધંધો શોધી કાઢ્યો હતો. લડાઈ શરૂ થઈ ત્યારથી પહેરાવાળાની નોકરીમાં પણ પૂંજાનો જૂઠું કરવું પડતું. ચોરીછૂપીથી, સરકારને છેતરવા માલ મિલમાંથી લઈ જવામાં આવતો હતો અને તે પૂંજાએ ઝાંપામાંથી જવા દેવો પડતો હતો, એને આ ગમતું નહિ. જિંદગીમાં પોતે કશું ખોટું નથી કર્યું એ એનો શબ્દ રોજની વાતોમાં બંધ થઈ ગયો હતો, એને થતું કે શેઠને શું નથી કે આવું પાપ કોટે બાંધતા હશે? પરંતુ પૂંજાને ક્યાં ખબર હતી કે એના શેટ કરોડાધિપતિ થવાની તાલાવેલીમાં પડ્યા હતા?

પૂંજાએ નોકરીમાં આટલું ખોટું કરવું પડતું હતું, છતાં દીકરાને એ કોઈનો હરામનો પૈસો ન લેવાનો, કામ સારું કરવાનો અને ખરા પરસેવાનું ખાવાનો ઉપદેશ આપતો હતો. એક વખત ઝાંપામાંથી પસાર થતાં મોટરલૉરી પકડાઈ ગઈ, ત્યારે શેઠે જાણે એનો ગુનો હોય તેમ સરકારના ઈન્સ્પેક્ટરને બતાવવા પૂંજાની બધાના દેખતાં ધૂળ કાઢી નાકી હતી. તે વખતે પૂંજાને નોકરીમાંથી છૂટા થવાનું મન થઈ આવ્યું હતું. પરંતુ પાછલી ઉંમરે એ બીજું કરે પણ શું?

ગયે અઠવાડિયે જ મિલના એક હૉજમાંથી દારૂની બાટલીઓ પકડાઈ ગઈ હતી. એ હોજ વપરાતો ન હતો અને એ કારણે એનો એ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. કોઈ જાણભેદુની કૂટ વગર એ પકડાય તેમ ન હતું. કોણ ફૂટ્યું તેની શોધ કરવાનો એ વખતે અવકાશ ન હતો, પહેરાવાળાએ પોતે મિલમાં દારૂ સંતાડ્યો હતો એમ જો કોઈ પહેરાવાળો કબૂલ કરે તો જે દંડ થાય તે દંડ આપવા શેઠ તૈયાર હતા, સજા થાય તે દરમિયાનનો પગાર મળવાનો હતો. આવો લાભ જૂના નોકરને આપવો માની શેઠ પ્રથમ પૂજાને બોલાવ્યો. એણે ચોખ્ખી ના સંભળાવી દીધી. ઉપરથી કહ્યું કે : 'મારા પહેલા વખતે કાપડની ચોરી થાય છે એ જ મને ગમતું નથી, ત્યાં આવું નામોશીભર્યું કામ હું કેવી રીતે માથે લઉં?'

શેઠ તો તે વખતે કંઈ બોલ્યા નહિ, બીજા પહેરાવાળાને એ લાભ આપ્યો. પરંતુ પૂંજો એમની ધ્યાન બહાર શેનો રહે? એનો શો ગુનો કાઢવો એની શોધમાં હતા. બાકી મજૂર મહાજનવાળા એને પડખે લડે એ બીક હતી. એટલે અઠવાડિયામાં વિચાર કરી, રાતની એની નોકરી વખતે એ ઊંઘતો હતો અને નાની ચોરી થઈ એવો કેસ કરી એને છૂટો કર્યો હતો.

કેશવ દિવસે ઘેર આવ્યો, ત્યારે એનો બાપ લમણે હાથ દઈને બેઠો હતો. મોં ઊતરી ગયું હતું. કેશવે કારણ પૂછ્યું તો જવાબ મળ્યો કે ચોવીસ કલાકમાં આપણે ઓરડી ખાલી કરવાની છે, શેઠે મિલમાંથી પોતાને છૂટો કર્યો હતો.

એ કેશવને શોધવા ભરતે સ્ટેશન ઉપર બીજી વખત આવવા ઘણો પ્રયત્ન કર્યો પણ એનો પત્તો મળ્યો નહિ. એની તપાસ કરતાં એક બૂટપૉલિશવાળા છોકરાને ભરતે પૂછી જોયું : 'ઘઉંવર્ણો, પંદરેક વર્ષનો, બૂટપૉલિશ કરતો છોકરો જોયો? તમે બધા એક આનો લ્યો છો ત્યારે એ બે આના લેતો હતો.'

છોકરો : 'કેશવની વાત કરો છો, શેઠ?'

ભરત : 'નામ હું નથી જાણતો, પણ મારે એનું કામ છે.'

છોકરો : 'એ તો હવે ક્યાં છે એની ખબર નથી.'

ભરત : 'ક્યારથી નથી?'

છોકરો : 'એ તો કોને ખબર છે? પણ છેલ્લે એક શેઠે પૉલિશ કરાવી એક આનો આપ્યો : એણે ન લીધો પછી ઘણું રડેલો. એ બધી વાત અમને કરીને એ ઘેર ગયો. ફરી બૂટપૉલિશ કરવા આવ્યો નથી, તમારે એનું શું કામ છે?'

ભરત : 'પૈસા ન આપનાર શેઠ હું જ!'

છોકરો : 'એવા તો એને ઘણા મળતા. તમે જ છેલ્લા હશો તેની શી ખબર? એ શેઠ તો તે દહાડે પંચગની જવાની વાત કરતા હતા એમ એ કહેતો હતો.'

ભરતથી નિશ્વાસ નાખતાં કહ્યું : 'હા ભાઈ! હા, એ જ પંચગનીવાળો શેઠ હું. પંચગની ગયો હતો ત્યાં મને કેશવ યાદ આવ્યા કર્યો છે. એ નહિ મળે અને તેનું લહેણું ચૂકતે નહિ કરું ત્યાં સુધી મને ચેન નહિ પડે.'

છોકરો ઘડીભર ભરત સામે તાકી રહ્યો. શેઠ ગાંડા થઈ ગયા છે કે શું? ગાંડા થયા ન હોય તો કોઈ કેશવ પાછળ ગાંડાં કાઢે?

ભરતને એ પછી જ્યારે જ્યારે એ સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ ઉપર પગ મૂકવાનો થાય ત્યારે કેશવ યાદ આવે, તેની પૂછપરછ કરે પણ એનો પત્તો ન મળે.

છેવટે અચાનક ત્રણ વર્ષ પછી એક દિવસ સુરતના પ્લેટફોર્મ ઉપર એનો ભેટો થઈ ગયો. ભરત ગાડીમાં ચડતો હતો, ધક્કાધક્કી પુષ્કળ હતી અને કોઈએ એની પેન ખેંચી એની એને ખબર પડી. તરત જ એણે ખેંચનારનો હાથ પકડ્યો. આમ ખબર પડવાના તો આવી ચોરીમાં ઘણાં પ્રસંગ બનતા, પણ તે ઘડીએ ચોરી કરનાર હાથ ખેંચીને એવો આબાદ રીતે છટકી જતો હોય કે ન પૂછો વાત.

પરંતુ ભરત અખાડિયન. એનો હાથમાં જેનું કાંડું ગયું, તે હાડકું ભાંગે પણ છૂટે શાનું? 'શું છે, શું છે?' થઈ રહ્યું.

ભરત : 'આ મારી પેન ઉઠાવતો હતો.' એ સાથે જ બીજા ઉતારુઓએ મુષ્ટિપ્રહાર શરૂ કર્યો.

ભરતે અઢાર વર્ષના એ નવજુવાન સામે નજર ઠેરવી, ત્યાં બૂટપૉલિશવાળો?

અને કેશવ જવાબ આપે તે પહેલાં ભરત ઉતારુઓને સંબોધી બોલી ઊઠ્યો : 'કોઈ મારશો નહિ, એ મારો ઓળખીતો છે!'

કૈલાશ પંડિતનું નામ સામે આવે અને કલમને ઝળહળ્યા થયા કરે. નાની ઉંમરે ગુજરાતી ગઝલને અદ્વિતીય શેરોની ભેટ ધરનાર કૈલાશ પંડિતનો અક્ષરદેહ આજે પણ કેટલાય કવિઓ માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત બની રહ્યો છે. 

તારી ઉદાસ આંખમાં સપના ભરી શકું

મારું ગજું નથી કે તને છેતરી શકું

કૈલાશ પંડિતની પાસે પોતાનો આગવો ગઝલિક કેન્વાસ છે. આમ તો દરેક કવિનો સ્પેશિયલ રંગદર્શનાત્મક ગઝલ ફલક હોય છે પણ કૈલાશ પંડિતને કુદરતે ખાસ પ્રકારે નવાજેશ કરી હતી. માણસની મુફલીસી કેવાં-કેવાં વાઘા સજીને આવે છે તેનું વર્ણન આ શેરમાં છે. કવિ ખુદથી જ ભારે વ્યથિત છે, વૈષાદિક અનુભાવલિ તેને કોરી ખાય છે. આંતરમનમાંથી ઉઠેલા વિષાદભાવને કૈલાશ કહે છે હું એટલો પણ સાત્વિક નથી કે કોઈની ઉદાસીને દુર કરી શકું. કોઈ ડંફાશ માર્યા વગર સીધે-સાદું સાદગી ડોકાય છે. આજકાલ છેતરામણીનું ચલન વધારે છે. છેતરો અને આનંદ પામોની નપાટતાએ અજગરી ભરડો લઈ લીધો છે.

માત્ર 36 વર્ષની ઉંમરે 8-11-1994નાં દિવસે કૈલાશ પંડિતનો દેહવિલય થયો. -કૈલાશ  પંડિત મૂળ મધ્યપ્રદેશના, આ કવિ ગુજરાતી ગઝલ માટે પનારો પાડ્યા પછી દૂધભાષામાં લખવાનું ભૂલી જાય, એવી પ્રશસ્તિ પામી ગયાં છે.  

કૈલાશ પંડિતનો અન્ય એક શેર જોઈએ.

મહેફીલની ત્યારે સાચી શરૂઆત થઈ હશે

મારા ગયા પછી જ મારી વાત થઈ હશે

લોકો કહે છે  કહે છે ભીંત છે, બસ ભીંત છે ફકત,

‘કૈલાશ’ મારા ઘર વિશેની વાત થઈ હશે

કૈલાશ પંડિત ગુજરાતી સર્વકાલીન ગુજરાતી કવિઓમાં ઉત્તમ કોટિનાં કવિ છે. તેમનો શબ્દદેહ વિલાતો નથી પણ દિવસે દિવસે વધુને વધુ નિખરે છે. એ જ હોય છે એક અમર કવિનું પ્રમાણપત્ર. કૈલાશ નથી એવું કોઈ માની શકે એમ જ નથી. 

ઘડીમાં રિસાવું ! ખરા છો તમે

ફરીથી મનાવું ? ખરા છો તમે

ન આવો છો મળવા, ન ઘરમાં રહો,

અમારે ક્યાં જાવું? ખરા છો તમે

હતી ભાગ્યરેખા ભૂંસાઈ ગઈ,

નવી ક્યાંથી લાવું? ખરા છો તમે

કૈલાશની કલમ સમ-સંવેદન કરે છે અને એક નાવીન્યતા અને ચમત્કૃતિ સતત પ્રતિબિંબિત થયા છે. ખરા છો તમે...કવિનો એક મજાકીયુંપણું છે પણ સાથ સાથ દર્દનું બયાન પણ કરે છે. દર્દ સાથે છલકાતી ખરા છો તમેની કેફિયતે ગઝલના મૂળ સૌષ્ઠવને જીવંત બનાવી દીધું છે.

કૈલાશ પંડિતની લોકપ્રિય ગઝલ ‘’પેન, લખોટી, ચાકના ટુકડા મુજને પાછા આપો’’ Khabarchhe.comનાં ગઝલપ્રેમીઓ માટે અત્રે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે.

બચપણની શું ઉંમર સરી ગઈ, ઘરની સઘળી વસ્તુ મરી ગઈ

બહુ સૂના છે ઘરનાં ખૂણા, શાંત ઉભા છે દ્વારનાં પડદા,

બંધ પડ્યા છે મેજનાં ખાનાં, રડી રહ્યા છે બધાં રમકડાં

સ્વચ્છ પડેલી ભીંતો ઘરની, લાગે જાણે વિધવા થઈ ગઈ

બિસ્તર કેરી ચાદર જાણે, બાળવિહોણી માતા થઈ ગઈ

આખો દિ’ ઘર આખાને, બસ માથે લઇને ફરતો’તો,

સઘળી વસ્તુ ઉલટી-સીધી , અમથી-અમથી કરતો’તો,

પેન, લખોટી, ચાકના ટુકડા ખિસ્સા માંહે ભરતો’તો

જૂનાં પત્તાં, રેલ ટીકીટને મમતાથી સંઘરતો’તો

ખળખળ વહેતા ઠંડા જળમાં, છબછબિયાં મેં કિધાં’તાં

મારા હાથે મારાં કપડા ભીંજવી મેં તો લીધાં’તાં,

પરિકથાના જેવા અનુભવ રોજ રોજ મેં કીઘાં’તાં

કોણે આવા સુંદર દિવસો બચપણ માંહે દીધાં’તા

કોઈ દિવસ મેં શોધી નો તી તોય ખુશીઓ મળતી’તી

નાની મોટી સર્વે આશા પળમાં મારી ફળતી’તી

મારી વાતો દુનિયા આખી મમતાથી સાંભળતી’તી

સૂના થયેલા ખૂણા સામે વિહવળ થઈને નીરખું છું,

શાંત ઉભેલા પડદાને હું મારા ફરતે વીંટું છું,

ઘરની સર્વે ભીંતોને હું હળવેથી પંપાળું છું,

ખોવાયેલાં વર્ષોને હું મારા ઘરમાં શોધું છું,

ક્યાં ખોવાયું બચપણ? મારું ક્યાંકથી શોધી કાઢો

મીઠાં મીઠાં સપનાંઓની દુનિયા પાછી લાવો,

મોટર, બંગલા લઈ લો મારા, લઈ લો વૈભવ પાછો,

પેન, લખોટી, ચાકના ટુકડા, મુજને પાછા આપો 

કૈલાશની આ કવિતામાં બાળપણ કેટ-કેટલો કલ્પાંત કરે છે તે જીવંત થઈ ઉઠે છે. આજનું બાળપણ ખરેખર ખોવાઈ ગયું છે. પેન, લખોટી અને ચાકનાં ટુકડા નજીકનાં ભવિષ્યમાં જો-જો એક ભૂતકાળ બની જશે. આજનું બાળપણ સાવ જ પીંખાઈ ગયું છે. ઈન્ટરનેટીયા, કમ્પ્યુટરીયા અને મોબાઈલ્યા જમાનામાં બાળપણનો જાણે જનાજો કાઢી નાંખવામાં આવ્યો છે. બાળપણ શું છે તે જોવા માટે પણ આજે માણસે તડપવું પડે છે. ખરા અર્થમાં બાળપણની વાવણી જ નકરા યુરિયા અને પાઉડરીયા કલ્ચરથી કરવામાં આવી રહી છે ત્યારે કોણ કહેશે કે મારું બચપણ મને પાછું આપો.

(વાર્તાકાર: ઝવેરચંદ મેઘાણી)

જલદી બોલાવો, હરખા ઢેડાને તાકીદથી તેડી લાવો, એની વહુ મુલાકાતે આવી છે. ત્રણ મહિનાથી હરખો ઢેડો ઝૂરે છે. એ પાગલ બની જશે.

આ હરખો આવ્યો. જાણે પાંચ ગાઉની દોડ કરીને આવી પહોંચ્યો હોય તેટલા બધા થડકારા એની છાતીમાં ચાલી રહ્યા છે. એ ફાંકડા જુવાનના માથા પર ફક્ત પીળી જ ટોપી હતી એમ ન માનશો. ટોપી અરધી કાળી હતી ને વળી અરધી પીળી હતી. હરખા ઢેડાની આ બીજી વારની જાત્રા હતી એટલે કાળો રંગ અને દસ વરસની સજા હતી તેનો પીળો રંગ.

પણ હરખાને દસ વરસની શી પરવા હતી ! એને તો છેલ્લા ત્રણ મહિના જ જન્મટીપ જેવા દોહ્યલા ગયા હતા. કેમ કે એની ઓરતે કોઈ બીજાનું ઘર માંડ્યાની વાત એણે સાંભળી હતી. મારી આરપાર જ્યારે એ બેઉ જણાંની આંખો મળી ત્યારે જાણે કે એ ચારેય આંખો વચ્ચે પ્યાર શોષવાની નળી સંધાઈ ન ગઈ હોય, તેમ ધોધેધોધ અશ્રુધારા વહેતી હતી. અને હરખો વલવલતે કંઠે કહી રહ્યો હતે કે ‘અરેરે! તેં મને ખબર પણ ન લખ્યા ? તું મને પૂછવા પણ ન રોકાઈ ? તું મને જીવતો મેલીને બીજાને ગઈ?’

સામેથી હરખાની જુવાન માશૂક જવાબ આપી રહી છે : ‘હું શું કરું? દસ વરસનો ગાળો હું ત્રણ છોકરાંને લઈને કેવી રીતે વટાવું ! પેટગુજારો કરવાની કોઈ દૃશ્ય સૂઝતી નો’તી તેથી જ હું પારકાની ઓથે ગઈ છું. પણ તું નીકળીશ કે તરત જ હું પાછી તારી થઈ જઈશ. તું મૂંઝા મા ! ’

‘હેં ! સાચેસાચ તું મારી થઈશ?’ હરખા ઢેડાની ત્રણ મહિનાની માંદગી એક પલકમાં ચાલી ગઈ. એના મોં પર લાલચટક લોહી ચડી આવ્યું. ‘તું મારી થઈશ?’

‘હા, હા, મનથી તો હું તારી જ છું ને તારી જ રહીશ.’

હજુ તો હરખાની દસ વરસની ટીપમાંથી નવ જ માસ વીત્યા હતા. સવાનવ વર્ષનો એક મોટો જુગ બાકી હતો, પણ એ સવાનવ વર્ષ એની વહુને મોંની એક જ ફૂંકથી કોઈ ફોતરાંની પેઠે ક્યાંય ઊડી ગયાં. સવાનવ વર્ષની જીવતી કબરમાં દટાયેલો હરખો ‘હું તારી જ રહીશ.’ એ વફાઈના વેણ ઉપર થનગની ઊઠ્યો. સમયનું લંબાણ એને મન મિથ્યા બની ગયું. મહાસાગર ઉપર જાણે કે દોટ કાઢીને સામે પાર પહોંચી જવાય તેવો સેતુ બંધાઈ ગયો.

‘તું મારી જ રહીશ?’

‘હા, તારી જ છું ને તારી જ રહીશ.’

બસ, હરખાને બીજી શી ચિંતા હતી? ધાવણું બાળ માતાને ધાવીને મોટું થાય, તેમ હરખો પણ પ્યારની આસ્થાને પોષણે સવાનવ વર્ષ કાપશે. એને કલ્પના પણ ન રહી એ સવાનવ વર્ષમાં તો બીમારી આવશે કે મોતનું બિછાનું પથરાશે. દરમિયાન પેટગુજારાને કારણે પારકી બનેલી પ્રિયા ફરી કદાચ મળવા પણ નહિ આવી શકે. કાંઈ ચિંતા નહિ. હરખો ઢેડો કેદીઓનાં પાયખાનાં સાફ કર્યા જ કરશે, પેશાબની કૂંડીઓ ઉલેચ્યા જ કરશે. મેલાંનાં કૂંડાં પેટીમાં ઠાલવ્યા જ કરશે, મેલાંની પેટી રોજરોજ ખાડામાં દાટ્યા જ કરશે, કૂંડાંને તથા કૂંડીને ફિનાઈલનાં પોતાં ફેરવ્યા જ કરશે. સવાર-સાંજ રોટલા-દાળ મળશે તે સંડાસોની પછવાડે બેસીને ખાઈ લેશે. એ કોઈને ફરિયાદ નહીં કરે કે હું કોળી છું છતાં મને ઢેડાનું કાં સોંપો? કામ સોંપ્યું પણ મને પંગતમાંથી જુદો કાં તારવો? મને તારવ્યો તેય ઠીક, પણ ‘ઢેડા !’ કહી કાં બોલાવો ? મને ‘હરખો’ જડ કહો ને!

ના, ના હરખાને એ વાતની પરવા હવે નથી રહી.

પ્રથમ જ્યારે બૈરીએ પૂછ્યું કે ‘તને શીનું કામ કરાવે છે?’ ત્યારે હરખો ઝંખવાણો પડી ગયો હતો એણે નીચું જોઈને જવાબ આપ્યો હતો કે ‘મેલું સાફ કરવાનું’ પણ ઘેરદાર ઘાઘરાવાળી હરખાની પ્રિયા જરીકે સુગાઈ નહોતી. એણે કહ્યું હતું કે ‘કાંઈ ફરક નહિ. તું તારે એ કામ કરજે. પણ તેં માળા પે’રી હતી તેનું કેમ?’

હરખાએ કહ્યું : ‘આ તો મેં આ કામ મને સોંપાયું તે જ દા’ડે બીજા કેદીને આપી દીધી છે. તું શું મને એવો અબુધ જાણછ કે હું તળશીના પારાની માળા પે’રીને મેલું ઉપાડું? ’

‘ના રે ના! તું એવો અબુધ નો‘ય રે નો‘ય. હું તને ઓળખું છું.’

આ બન્ને જણાં આમ ક્યાં સુધી વાતો કરશે? હું જેલ-ઑફિસની નિષ્ઠુર નિષ્પ્રાણ બારી આવા પ્યારના શ્વાસોચ્છવાસ ક્યાં સુધી સહન કરીશ? મને 75-100 વર્ષ થઈ ગયાં. બુઢાપો આવ્યો, છતાં મારે કેવી ગુફતેગોને કાનમાં ઝીલવી પડે છે! જેલની બીજી બધી બારીઓ સુખી છે, ભાગ્યશાળી છે, કે એને રોજેરોજ તો શું. કદીય આવા સુંવાળા ભાવઉછાળાના મર્માઘાતો સહન કરવા પડતા નથી. મારે તો હંમેશાં ને હંમેશાં રિબાવું જ રહ્યું. હું કહું છું કે મારે હૈયું નથી. હું નિષ્ઠુર છું. પણ આ બધાં મુલાકાતિયાં પ્રેમીજનો નાહક મને દુવાઓ દઈ રહ્યાં છે. મને એ પોતાનાં દિલ ખોલવાનું એકનું એક ઠેકાણું સમજે છે. મારે ખોળે એ અંદરની યાતનાઓ ને ગુપ્ત વેદનાઓ ઠાલવે છે. મને પોતાની રહસ્ય-સખી સમજે છે. આ બધો જશ મારે નથી જોઈતો. ઓ મુકાદમ ! હવે આ હરખા-હરખીનાં ટાયલાં બંધ કરવા ને, બાપુ !

પણ આજ તો મુકાદમ મીની જેવો બન્યો છે. આજે તો જેલર આવી ગયા છે. મારા જેવડો જ જઈફ જેલર : પણ એ શાનો આ હરખા-હરખીને અટકાવે? એ કાંઈ ઓછો રસિકડો છે! કોઈ જુવાન જોડલું જોયું એટલે બસ ચાહે ત્યાં સુધી વાર્તાલાપ ચલાવવાની છૂટ ! જુવાન જોડલાને જોતાં જ એને પોતાની જુવાની યાદ આવે છે ને એ દરેક જુવાનિયાની મુલાકાત દ્વારા પોતાના યૌવન-સુખની મધુરી ઘડીઓ જીવી કાઢે છે. અરેરે! કેદીઓયે આવા કોમળ, અને ત્રીસ વરસનો અનુભવી જેલર પણ આખરે તો આવું કબૂતર જેવું કલેજું રાખીને બેઠો છે. ત્યાં મારું એકલીનું શું ચાલે? આંહીં જો આટલા આટલા પ્રયત્નો થયા પછી પણ માનવતા આમ જીવતી રહેતી હોય, તો પછી આ કારાગૃહોનું જ શું કામ છે?

(વાર્તાકાર: ધૂમકેતુ)

આ આપનો સેવક એક વખત વરસાદના ઝપાટામાં આવી ગયો, ત્યારે એના પર જે જે વીત્યું તે તેણે, કંગાળ માણસ રત્ન સાચવે તેમ સાચવી રાખેલ છે. સેવકને નસીબે કચ્છના નાના રણ પાસે એક ગામડાની મુલાકાત લેવાનું આવ્યું. ત્યાં પહોંચ્યા પછી બારે મેઘ તૂટી પડ્યા, ને બરાબર એક અઠવાડિયા સુધી ગામની ચારેતરફ પાણીપાણી જ થઈ રહ્યું, અને રણમાં તો એ પાણીનો દેખાવ પણ ખાસા હિલોળાં મારતા સરોવર જેવો થઈ રહ્યો : ગામની બહાર નીકળીએ એટલે ચારેતરફ જાણે મહાસાગર ભર્યો હોય તેવો દેખાવ નજરે ચડે. આ બેટમાંથી બહાર નીકળવા માટે એક અઠવાડિયું વિતાવ્યું. બરાબર ચૌદ માઈલ ઉપર સ્ટેશન હતું અને ત્યાંથી પણ ગાડી ચાલુ નહિ થયેલી, એટલે બીજા વીસ માઈલ ચાલવાનું હતું. જેમ તેમ કરીને દેવા રાવળને મનાવ્યો, અને તેણે સાંઢ લઈને સ્ટેશન સુધી આવવાનું કબૂલ કર્યું. ત્યાર પછીની મુસાફરી જોઈ લેવાશે એમ આકાશી આધાર રાખી લીધો.

સવારે સાતે દેવાને ઘેર પહોંચ્યો, ત્યારે એ હજી નિરાંતે સૂતો હતો. તેને ઊઠાડ્યો. ‘મારાથી તો નહિ અવાય, સાથી આવશે,’ એમ કહીને એ તો પાછો સૂઈ ગયો. હજી વિચાર કરું છું કે શું કરવું, એટલામાં બરાબર સાડાચાર ફૂટ લાંબુ, જાડું, ટૂંકા હાથ-પગવાળું, બેઠી દડીનું એક મનુષ્ય દેખાયું : જાડા ટૂંકા વાળ, ઉઘાડું શરીર અને મોટા નસકોરાંથી શોભતું તે છેક પાસે આવ્યું.

‘લ્યો ચાલો, તૈયાર જ સો નાં ?’

ગુપચુપ સામાન મૂક્યો. સાંઢ પર કાઠું મુકાયું, ને એ પડ્યા કે મર્યા એમ કરતુંકને, પોતાના શરીર જેટલી જ કઢંગાઈનું ઊંટ બેઠું થયું. દેવાએ સૂતે સૂતે કહ્યું : ‘એલા ધ્યાન રાખજે, શેઠ પડે નહિ ને સાંઢ ફસાય જાય નહિ.’

‘હવે એમ તે ફંહાય ? અમેય જન્મારો કાઢ્યો સે કે વાતું ?’ એમ બોલતાંકને આ ટૂંકા માણસે ઊંટ હાંકી મૂક્યું.

થોડેક ગયા એટલે એણે વાત ઉપાડી : ‘ઈ તો દેવાને મારું કર્યું નો કર્યું કરવાના હેવા સે. બાકી મારી બોન બધુંય હમઝે એવી સે તો !’

ખાસ અતિશુદ્ધ બોલવાના આગ્રહમાં કેટલાક અતિપંડિતો અતિ અશુદ્ધ બોલે છે. તેમ આ ઊંટ પરનો સજ્જન પણ, પછી પોતે શુદ્ધ ભાષા બોલે છે એમ બતાવવા માગતો હોય કે ગમે તેમ, પણ ગામડિયાની જાતમાં પણ નથી એવો ‘હ’ ને ‘સ’ નો ક્યારેક ‘ચ’ ને ‘છ’ નો વિચિત્ર રમૂજ મેળ કરવા લાગ્યો. વરસાદના જરાજરા છાંટા પડવા લાગ્યા એટલે તેણે કહ્યું : ‘સેઠ ! ભો રાખસો મા હો. હા. તમતમારે ‘ચત્રી’ ઉઘાડવી હોય તો ઉઘાડજો ભઈ ! સાંઢનો ભો રાખહો મા. મારો હાથ વરતે તો.’

એ જ વખતે જરાક ઉતાવળે ચાલતાં, સાંઢનો પગ એ ગયો, એ ગયો એમ થઈ ગયું.

‘તમારે દેવો શું થાય ?’

‘કેમ વળી ? દેવાના ઘરમાં મારી બોન સે તો. દેવામાં શું અકલેય બળી સે; મારી બોન જ બધુંય હાચવે કારવે.’

‘એ…મ?’

‘તંઈ !’

એટલામાં નીચે ચીકણો કાદવ આવતાં સાંઢનો પગ ફરી વાર સર્યો અને એક તરફથી વાડામાં ‘જોયાં. કંટોલાં?’ એમ કહીને મને તે કંટોલાંનો વેલો બતાવવા ગયો ત્યાં સાંઢ વાડના વેલા જ ખાવા માંડી ને વાડમાં જ પેસવા માંડી. એને જોર કરીને તે હાંકવા ગયો એટલે સાંઢ ગાંગરવા માંડી, ને ત્યાં ગોઠણપૂર પાણીમાં જ ઝૂકાવવાનો સદાગ્રહ શરૂ કર્યો. છેવટે તે ચાલી તો ખરી, પણ સેવકનું ખાસ્સું અરધું ધોતિયું વાવટાની જેમ કેરડાના છોડ પર લટકતું રહ્યું અને એનો અફસોસ પણ કરવાનો વખત મળે તે પહેલાં ‘ઓ-ય-રે!’ કરીને, જાણે હમણાં સાંઢ પરથી કૂદશે એમ તે અરધો ઊભો થઈ ગયો. નીચે જમીન પર કાળો સોયરા જેવો એક સર્પ ફૂંફાડા મારતો ચાલ્યો ગયો.

‘સાંઢને નો ડગવા દઉં હોં; મારો હાથ વરતે તો. દેવાને હાથ નો રિયે.’ એમ કહીને તેણે સાંઢ હંકારી. હવે આ સદગૃહસ્થનું મુબારક નામ જાણવાની ઈચ્છાથી મેં પૂછ્યું : ‘તમારું નામ ?’

‘મારું નામ કાળો.’

‘એમ કે કાળાભાઈ…. તમે આ ધંધો –’

હું કાંઈ વધુ બોલું તે પહેલાં તેણે કહ્યું : ‘આ સાંઢ મારો હાથ બહુ વરતે તો. દેવાને હાથ નો રિયે.’

‘હા પણ કાળાભાઈ….’

પૂરું વાક્ય જ ક્યો ભાઈ થાવા દે ? સવાલ પુછાય તે પહેલાં તો કાળાની જીભ છૂટી : ‘મારા ફઈએ તો મારું નામ કચરો પાડ્યું’તું. હું નાનપણમાં બહુ રૂપાળો હતો – ઈ તો હવે બહુબહુ દખ પડ્યાં.’

‘ના પણ કાળાભાઈ. તમે અત્યારેય કાંઈ ઓછા રૂપાળા નથી તો !’

અબનૂસના લાકડા જેવો કાળો ચળકતો વાંસો, કોઈ ચિત્રકારને ‘બ્લૅક’ નો કે ‘શિલહુટ’ નો બહુ શોખ હોય તો ખપ આવે તેવો, મારે સ્ટેશને પહોંચતા સુધી, ભાવિક ભક્તની જેમ એકી નજરે જોવાનો હતો; એટલે મેં શ્રદ્ધાથી કાળાભાઈના વાંસાની તારીફ કરી. ‘ના, પણ તોય, હવે ઉંમર થઈ ગણાય. તમે કેટલાં વરહ ધારો સો ?’

મેં પાંચ વરસ ઓછાં કહેવા ધારેલું, પણ કળિયુગ કર્મયુગ કહેવાય છે તેથી, કે ગમે તેમ, હું જવાબ આપું તે પહેલાં સાંઢનો પગ સર્યો ને લગભગ ગોઠણભેર થઈ જાશે તેમ લાગ્યું. પણ જ્યારે જ્યારે સાંઢ જરાક થડકે ત્યારે ‘સાંઢ મારો હાથ વરતે તો, દેવાને હાથ નો રિયે’ – એટલું અચૂક બોલવાનો કાળાનો નિયમ લાગ્યો.

હવે આને બહુ વાતોએ ચડાવવો નહિ, કારણકે એના મનમાં એની આવડતની રાઈ ભરી છે, અને દેવાના કરતાં પોતે હોશિયાર છે એ વારંવાર સિદ્ધ કરવાની એને ટેવ લાગે છે, માટે ચૂપ જ રહેવું, નહિતર જો સાંઢ ફસાઈ ગઈ, તો નીચે ઊતરવાનો વખત પણ નથી રહેવાનો. ત્રણ દિવસ પહેલાં જ આવી રીતે સાંઢ ફસાઈ પડતાં, એક વાણિયાનું હાડકું ભાંગ્યાના સમાચાર હતા. એટલે મેં તો અરધું ધોતિયું ગયા વિષે મનમાં ને મનમાં કરુણપ્રશસ્તિ શરૂ કરી, ત્યાં તો કાળો બોલ્યો :

‘આ ગામ આવ્યું ઈ રોડું.’

‘હં.’

‘ન્યાં મારી માશી રિયે સે. એણે મારું નામ પૂંજો પાડ્યું તું. ઈ તો પછી મારી ફઈએ ફેરવ્યું કે ના, પૂંજો નથી સારું, કચરો પાડો.’

‘કાળાભાઈ ! દેવચંદ શેઠનું હાડકું ભાંગી ગયું, એમ ?’

મારું ધ્યાન હવે તો કાળો સાંઢ ઉપરથી નીચે પાડે નહિ એ ઉપર જ ચોંટ્યું હતું. એટલે ત્રણ દિવસ પહેલાંનો બનાવ સંભારી તેને સાવચેત રહેવા માટે કહેવું હતું, ત્યાં તો કાળાએ જવાબ વાળ્યો :

‘તે નો પડે ? શું ભૂરા રાવળે બાપદાદે સાંઢો રાખી છે ? મારા બાપને ત્યાં તો પંદર સાંઢ. અમારો તો પંદર પેઢીનો ધંધો.’

‘માર્યા. એ….ગ…યા….’ મારા મોંમાંથી નીકળી ગયું. સાંઢનો પગ શેવાળવાળી જમીન પર આવી ગયો હતો ને સરતો સરતો લાંબો લસરતો કરતો સરતો જ ગયો. ગોઠણ હેઠે દબાયેલી લાકડી તો નીચે પણ જઈ પડી હતી.

‘તમે શું કરવા ભો રાખો સો ? આ સાંઢ મારો હાથ વરતે તો. હા, દેવો હોય તો એને નો ગાંઠે.’

‘હં.’ મેં બહુ જ ટૂંકો અને તે પણ મંદ સ્વરે જવાબ વાળ્યો. હવે કાળાભાઈ સાથે વાત કરવાની હોંસ પૂરી થઈ હતી. હવે તો જો હેમખેમ સ્ટેશન ભેગા કરે, તો પછી એને બે વેણ કહેવાનું મન થઈ ગયું હતું. પણ, અરે રામ, આ કાળાભાઈએ ફરી શરું કર્યું.

‘હું પહેલા તો ગધેડામાં જાતો. અને મારો મોટો ભાઈ સાંઢ સાચવતો. પછી મારા કાકાએ મારા બાપને કહ્યું કે, સાંઢ્યુંમાં ભીખલાને મોકલો, ભીખલાને.’

માર્યા. મારાથી રહેવાયું નહિ : ‘ભીખલો કોણ ?’

ભાઈશ્રી કાળાભાઈ હસ્યા : ‘મારો કાકો વળી મને ભીખલો જ કહીને બોલાવતો. હું નાનો હતો તઈં બહુ રૂપાળો, એટલે મારી કાકી તો મને તેડીને જ ફર્યા કરે, હો !’

‘એમ કે ?’

‘ને હું એની પાસે રોટલો માગું એટલે પછી મારું નામ ભીખલો પડ્યું.’

મારા મનમાં શંકા ઊઠી કે આવા રૂપાળા ‘ભીખલા’ ભાઈનું ‘કાળો’ નામ શી રીતે પડ્યું અને સેવકને વ્યાકરણવ્યુત્પત્તિ સાથે ખૂબ વેર, એટલે કોઈ રીતે ‘ભીખલો-કીકલો-કીલો-કાલો’ એવાં રૂપાંતર હૈયે ચડે નહિ. એટલે શંકા પ્રબળ થતી ગઈ. પણ એટલામાં થોડે દૂર ચીકણા કાદવનો ખાડો અમારા રસ્તામાં જ આવતો દેખાયો એટલે એ શંકા શમી ગઈ. ‘કાળાભાઈ ! જોજો હો, કાદવ આવે છે.’

‘અરે, સાંઢ મારો હાથ વરતે તો. હા, દેવો હોય તો કાંઈ કહેવાય નહિ.’

એટલામાં ઈશ્વરના ધામ જેવું સ્ટેશન દૂરદૂરથી દેખાવા લાગ્યું.

‘કાળાભાઈ ! આપણો મારગ તો આ જ કે ?’

‘અમારે તો આ જમીન પગ નીચે નીકળી ગઈ છે – હો. જો ને – આઘે જાળનું ઝાડ દેખાય.’

‘હા.’

‘આ ઈ મારા દાદાનું ખેતર. અમે કાંઈ મોળા નહિ હો. ઈ તો હવે એવો દી આવ્યો. નકર આ દેવો છે નાં, ઈ તો મારે ત્યાં કામ કરતો હોય. અને હજીયે મારી બોન જ બધુંય જાળવે છે.’

‘એમ કે ?’

‘તંઈ ! આ જાળ દેખાય છે નાં, ન્યાં, હું ગધેડાં ચારવા આવતો. તે દી અમારે ત્યાં બે ત્રણ સાંઢ પણ ખરી.’

મનમાં વિચાર્યું કે માર્યા, હવે કાળો છાનો રહેવાનો સંભવ નથી.

‘એ ભાઈ, હું જાઉં ને ત્યાં એક રાવળની છોકરી હંમેશા ખાડું લઈને આવે.’

હરિ ! હરિ ! હવે કાળો પ્રેમકથા કાઢશે ને કદાચ સાંઢનો પગ લસર્યો – કારણકે સાંઢને ચોમાસામાં હાલવું એ તો મરવા જેવું લાગે ને રેતી માટે નિર્માણ થયેલા પગ કાદવમાં તો ડગલે ને પગલે સરકે. તેમાં જો જરાક હાંકવાવાળો મોળો હોય તો સાંઢ ધબ દઈને નીચે જ પડે, ને તે પણ બેસનારના ઉપર જ પડવાનો સંભવ; એટલે કાં તો આજે આપના રામ રમવાના છે. પણ હવે થાય શું ? સ્ટેશન આવે તો એને બે વેણ કહેવાય.

કાળાએ તો આગળ હાંક્યું : ‘પછી ભાઈ, હું એ વખતે જુવાનીમાં ને છોકરી પણ જુવાન. એનું નામ કાળી. તે હંમેશાં ખાડું ચારવા આવે. ને અમે બેય જણાં – આ તળાવ દેખાય છે નાં – ન્યાં બેઠાં બેઠાં વાતું કરીએ. કાળી પોતાના ઘાઘરાને ભરત ભરે ને હું મારી નાડી ગૂંથું. એમ કરતાં કરતાં અમારો જીવ એક થઈ ગયો. પણ પછી અમારો દી ઊતરતો આવ્યો. એટલે કાળીનું તો મારા ઘરમાં બેસવાનું મન બહુ, પણ એનો બાપ ઝેર ખાવા તૈયાર થયો. અને કાળીને કહ્યું કે જો તું મારું નો માને તો હું મરું. મને સાંભરે છે કે બીજે દિવસે કાળી ખાડું ચારવા આવી ત્યારે ઈ ઝાડ – જો, પેલુ દેખાય ઈ – ત્યાં રોઈ; અને મને બધી વાત કરી. ‘મેં તો કહ્યું, હાલ્ય ને પરદેહમાં હાલ્યાં જઈ : ન્યાં કોણ ભાવ પૂછે ?’

પણ કાળીએ કહ્યું, ‘ના, મારી મા મરી ગઈ, ને અમારામાં તો નાતરું-આછું-પાતળું મળી જાય તોય મારે બાપે કહ્યું હતું, કે ના ભાઈ, હું બીજું ઘર કરું ને મારી દીકરી દુ:ખી થાય એ મારે નો જોઈ. મારે બાપે એટલું કર્યું ને આજ હું હવે નગણી થાઉં ?’

‘તઈં, તારા જીવ મારી હારે ભાળ્યો નથી નાં ?’ મેં પૂછ્યું.

કાળીએ જવાબ વાળ્યો : ‘તારી હારે મારો જીવ ચોંટી ગયો છે. પણ મારે બાપે મારા સાટુ આટલું વેઠ્યું ને હું હવે નગણી થાઉં તો મનખાદેહ લાજે.’

‘પછી મન મૂકીને અમે રોયાં. છૂટાં પડ્યાં ઈ પડ્યાં. આ આજની ઘડી ને કાલનો દી. તે દીથી કાળીને મેં ધરમની બોન માની. ને મારું નામ પણ પછી કાળો પડી ગયું. તી બીજી બાયડી, માતર માટે હરામ, લ્યો. બે પૈસા થાય તો કાળીને કાપડું કરવાનું. એનો જીવ તો આપણી હારે જ ભળ્યો તો, પણ ધરમ મોટી વાત છે નાં ? આ દેવાના ઘરમાં છે કે નહિ, એ જ મારી ધરમની બોન… કાળી !’

‘હેં !’

‘હા.’

‘ત્યારે દેવો તમારો સગો નથી એમ ?’

‘ના. પણ કાળી મારી ધરમની બોન છે. હજી ઠેસણે જાવું હોય ને ગાડું જોડીને નીકળીએ તો ઝાડ આવે ત્યારે પાછા ઈ દી સાંભરી આવે. પણ કાંઈ ધરમ-વરત ચુકાય ?’

દૂર દૂર સ્ટેશન દેખાવા લાગ્યું અને કાળો પણ કાંઈક વિચારમાં પડ્યો હોય તેમ ગુપચુપ થઈ ગયો.

(વાર્તાકાર: ધૂમકેતુ)

આ આપનો સેવક એક વખત વરસાદના ઝપાટામાં આવી ગયો, ત્યારે એના પર જે જે વીત્યું તે તેણે, કંગાળ માણસ રત્ન સાચવે તેમ સાચવી રાખેલ છે. સેવકને નસીબે કચ્છના નાના રણ પાસે એક ગામડાની મુલાકાત લેવાનું આવ્યું. ત્યાં પહોંચ્યા પછી બારે મેઘ તૂટી પડ્યા, ને બરાબર એક અઠવાડિયા સુધી ગામની ચારેતરફ પાણીપાણી જ થઈ રહ્યું, અને રણમાં તો એ પાણીનો દેખાવ પણ ખાસા હિલોળાં મારતા સરોવર જેવો થઈ રહ્યો : ગામની બહાર નીકળીએ એટલે ચારેતરફ જાણે મહાસાગર ભર્યો હોય તેવો દેખાવ નજરે ચડે. આ બેટમાંથી બહાર નીકળવા માટે એક અઠવાડિયું વિતાવ્યું. બરાબર ચૌદ માઈલ ઉપર સ્ટેશન હતું અને ત્યાંથી પણ ગાડી ચાલુ નહિ થયેલી, એટલે બીજા વીસ માઈલ ચાલવાનું હતું. જેમ તેમ કરીને દેવા રાવળને મનાવ્યો, અને તેણે સાંઢ લઈને સ્ટેશન સુધી આવવાનું કબૂલ કર્યું. ત્યાર પછીની મુસાફરી જોઈ લેવાશે એમ આકાશી આધાર રાખી લીધો.

સવારે સાતે દેવાને ઘેર પહોંચ્યો, ત્યારે એ હજી નિરાંતે સૂતો હતો. તેને ઊઠાડ્યો. ‘મારાથી તો નહિ અવાય, સાથી આવશે,’ એમ કહીને એ તો પાછો સૂઈ ગયો. હજી વિચાર કરું છું કે શું કરવું, એટલામાં બરાબર સાડાચાર ફૂટ લાંબુ, જાડું, ટૂંકા હાથ-પગવાળું, બેઠી દડીનું એક મનુષ્ય દેખાયું : જાડા ટૂંકા વાળ, ઉઘાડું શરીર અને મોટા નસકોરાંથી શોભતું તે છેક પાસે આવ્યું.

‘લ્યો ચાલો, તૈયાર જ સો નાં ?’

ગુપચુપ સામાન મૂક્યો. સાંઢ પર કાઠું મુકાયું, ને એ પડ્યા કે મર્યા એમ કરતુંકને, પોતાના શરીર જેટલી જ કઢંગાઈનું ઊંટ બેઠું થયું. દેવાએ સૂતે સૂતે કહ્યું : ‘એલા ધ્યાન રાખજે, શેઠ પડે નહિ ને સાંઢ ફસાય જાય નહિ.’

‘હવે એમ તે ફંહાય ? અમેય જન્મારો કાઢ્યો સે કે વાતું ?’ એમ બોલતાંકને આ ટૂંકા માણસે ઊંટ હાંકી મૂક્યું.

થોડેક ગયા એટલે એણે વાત ઉપાડી : ‘ઈ તો દેવાને મારું કર્યું નો કર્યું કરવાના હેવા સે. બાકી મારી બોન બધુંય હમઝે એવી સે તો !’

ખાસ અતિશુદ્ધ બોલવાના આગ્રહમાં કેટલાક અતિપંડિતો અતિ અશુદ્ધ બોલે છે. તેમ આ ઊંટ પરનો સજ્જન પણ, પછી પોતે શુદ્ધ ભાષા બોલે છે એમ બતાવવા માગતો હોય કે ગમે તેમ, પણ ગામડિયાની જાતમાં પણ નથી એવો ‘હ’ ને ‘સ’ નો ક્યારેક ‘ચ’ ને ‘છ’ નો વિચિત્ર રમૂજ મેળ કરવા લાગ્યો. વરસાદના જરાજરા છાંટા પડવા લાગ્યા એટલે તેણે કહ્યું : ‘સેઠ ! ભો રાખસો મા હો. હા. તમતમારે ‘ચત્રી’ ઉઘાડવી હોય તો ઉઘાડજો ભઈ ! સાંઢનો ભો રાખહો મા. મારો હાથ વરતે તો.’

એ જ વખતે જરાક ઉતાવળે ચાલતાં, સાંઢનો પગ એ ગયો, એ ગયો એમ થઈ ગયું.

‘તમારે દેવો શું થાય ?’

‘કેમ વળી ? દેવાના ઘરમાં મારી બોન સે તો. દેવામાં શું અકલેય બળી સે; મારી બોન જ બધુંય હાચવે કારવે.’

‘એ…મ?’

‘તંઈ !’

એટલામાં નીચે ચીકણો કાદવ આવતાં સાંઢનો પગ ફરી વાર સર્યો અને એક તરફથી વાડામાં ‘જોયાં. કંટોલાં?’ એમ કહીને મને તે કંટોલાંનો વેલો બતાવવા ગયો ત્યાં સાંઢ વાડના વેલા જ ખાવા માંડી ને વાડમાં જ પેસવા માંડી. એને જોર કરીને તે હાંકવા ગયો એટલે સાંઢ ગાંગરવા માંડી, ને ત્યાં ગોઠણપૂર પાણીમાં જ ઝૂકાવવાનો સદાગ્રહ શરૂ કર્યો. છેવટે તે ચાલી તો ખરી, પણ સેવકનું ખાસ્સું અરધું ધોતિયું વાવટાની જેમ કેરડાના છોડ પર લટકતું રહ્યું અને એનો અફસોસ પણ કરવાનો વખત મળે તે પહેલાં ‘ઓ-ય-રે!’ કરીને, જાણે હમણાં સાંઢ પરથી કૂદશે એમ તે અરધો ઊભો થઈ ગયો. નીચે જમીન પર કાળો સોયરા જેવો એક સર્પ ફૂંફાડા મારતો ચાલ્યો ગયો.

‘સાંઢને નો ડગવા દઉં હોં; મારો હાથ વરતે તો. દેવાને હાથ નો રિયે.’ એમ કહીને તેણે સાંઢ હંકારી. હવે આ સદગૃહસ્થનું મુબારક નામ જાણવાની ઈચ્છાથી મેં પૂછ્યું : ‘તમારું નામ ?’

‘મારું નામ કાળો.’

‘એમ કે કાળાભાઈ…. તમે આ ધંધો –’

હું કાંઈ વધુ બોલું તે પહેલાં તેણે કહ્યું : ‘આ સાંઢ મારો હાથ બહુ વરતે તો. દેવાને હાથ નો રિયે.’

‘હા પણ કાળાભાઈ….’

પૂરું વાક્ય જ ક્યો ભાઈ થાવા દે ? સવાલ પુછાય તે પહેલાં તો કાળાની જીભ છૂટી : ‘મારા ફઈએ તો મારું નામ કચરો પાડ્યું’તું. હું નાનપણમાં બહુ રૂપાળો હતો – ઈ તો હવે બહુબહુ દખ પડ્યાં.’

‘ના પણ કાળાભાઈ. તમે અત્યારેય કાંઈ ઓછા રૂપાળા નથી તો !’

અબનૂસના લાકડા જેવો કાળો ચળકતો વાંસો, કોઈ ચિત્રકારને ‘બ્લૅક’ નો કે ‘શિલહુટ’ નો બહુ શોખ હોય તો ખપ આવે તેવો, મારે સ્ટેશને પહોંચતા સુધી, ભાવિક ભક્તની જેમ એકી નજરે જોવાનો હતો; એટલે મેં શ્રદ્ધાથી કાળાભાઈના વાંસાની તારીફ કરી. ‘ના, પણ તોય, હવે ઉંમર થઈ ગણાય. તમે કેટલાં વરહ ધારો સો ?’

મેં પાંચ વરસ ઓછાં કહેવા ધારેલું, પણ કળિયુગ કર્મયુગ કહેવાય છે તેથી, કે ગમે તેમ, હું જવાબ આપું તે પહેલાં સાંઢનો પગ સર્યો ને લગભગ ગોઠણભેર થઈ જાશે તેમ લાગ્યું. પણ જ્યારે જ્યારે સાંઢ જરાક થડકે ત્યારે ‘સાંઢ મારો હાથ વરતે તો, દેવાને હાથ નો રિયે’ – એટલું અચૂક બોલવાનો કાળાનો નિયમ લાગ્યો.

હવે આને બહુ વાતોએ ચડાવવો નહિ, કારણકે એના મનમાં એની આવડતની રાઈ ભરી છે, અને દેવાના કરતાં પોતે હોશિયાર છે એ વારંવાર સિદ્ધ કરવાની એને ટેવ લાગે છે, માટે ચૂપ જ રહેવું, નહિતર જો સાંઢ ફસાઈ ગઈ, તો નીચે ઊતરવાનો વખત પણ નથી રહેવાનો. ત્રણ દિવસ પહેલાં જ આવી રીતે સાંઢ ફસાઈ પડતાં, એક વાણિયાનું હાડકું ભાંગ્યાના સમાચાર હતા. એટલે મેં તો અરધું ધોતિયું ગયા વિષે મનમાં ને મનમાં કરુણપ્રશસ્તિ શરૂ કરી, ત્યાં તો કાળો બોલ્યો :

‘આ ગામ આવ્યું ઈ રોડું.’

‘હં.’

‘ન્યાં મારી માશી રિયે સે. એણે મારું નામ પૂંજો પાડ્યું તું. ઈ તો પછી મારી ફઈએ ફેરવ્યું કે ના, પૂંજો નથી સારું, કચરો પાડો.’

‘કાળાભાઈ ! દેવચંદ શેઠનું હાડકું ભાંગી ગયું, એમ ?’

મારું ધ્યાન હવે તો કાળો સાંઢ ઉપરથી નીચે પાડે નહિ એ ઉપર જ ચોંટ્યું હતું. એટલે ત્રણ દિવસ પહેલાંનો બનાવ સંભારી તેને સાવચેત રહેવા માટે કહેવું હતું, ત્યાં તો કાળાએ જવાબ વાળ્યો :

‘તે નો પડે ? શું ભૂરા રાવળે બાપદાદે સાંઢો રાખી છે ? મારા બાપને ત્યાં તો પંદર સાંઢ. અમારો તો પંદર પેઢીનો ધંધો.’

‘માર્યા. એ….ગ…યા….’ મારા મોંમાંથી નીકળી ગયું. સાંઢનો પગ શેવાળવાળી જમીન પર આવી ગયો હતો ને સરતો સરતો લાંબો લસરતો કરતો સરતો જ ગયો. ગોઠણ હેઠે દબાયેલી લાકડી તો નીચે પણ જઈ પડી હતી.

‘તમે શું કરવા ભો રાખો સો ? આ સાંઢ મારો હાથ વરતે તો. હા, દેવો હોય તો એને નો ગાંઠે.’

‘હં.’ મેં બહુ જ ટૂંકો અને તે પણ મંદ સ્વરે જવાબ વાળ્યો. હવે કાળાભાઈ સાથે વાત કરવાની હોંસ પૂરી થઈ હતી. હવે તો જો હેમખેમ સ્ટેશન ભેગા કરે, તો પછી એને બે વેણ કહેવાનું મન થઈ ગયું હતું. પણ, અરે રામ, આ કાળાભાઈએ ફરી શરું કર્યું.

‘હું પહેલા તો ગધેડામાં જાતો. અને મારો મોટો ભાઈ સાંઢ સાચવતો. પછી મારા કાકાએ મારા બાપને કહ્યું કે, સાંઢ્યુંમાં ભીખલાને મોકલો, ભીખલાને.’

માર્યા. મારાથી રહેવાયું નહિ : ‘ભીખલો કોણ ?’

ભાઈશ્રી કાળાભાઈ હસ્યા : ‘મારો કાકો વળી મને ભીખલો જ કહીને બોલાવતો. હું નાનો હતો તઈં બહુ રૂપાળો, એટલે મારી કાકી તો મને તેડીને જ ફર્યા કરે, હો !’

‘એમ કે ?’

‘ને હું એની પાસે રોટલો માગું એટલે પછી મારું નામ ભીખલો પડ્યું.’

મારા મનમાં શંકા ઊઠી કે આવા રૂપાળા ‘ભીખલા’ ભાઈનું ‘કાળો’ નામ શી રીતે પડ્યું અને સેવકને વ્યાકરણવ્યુત્પત્તિ સાથે ખૂબ વેર, એટલે કોઈ રીતે ‘ભીખલો-કીકલો-કીલો-કાલો’ એવાં રૂપાંતર હૈયે ચડે નહિ. એટલે શંકા પ્રબળ થતી ગઈ. પણ એટલામાં થોડે દૂર ચીકણા કાદવનો ખાડો અમારા રસ્તામાં જ આવતો દેખાયો એટલે એ શંકા શમી ગઈ. ‘કાળાભાઈ ! જોજો હો, કાદવ આવે છે.’

‘અરે, સાંઢ મારો હાથ વરતે તો. હા, દેવો હોય તો કાંઈ કહેવાય નહિ.’

એટલામાં ઈશ્વરના ધામ જેવું સ્ટેશન દૂરદૂરથી દેખાવા લાગ્યું.

‘કાળાભાઈ ! આપણો મારગ તો આ જ કે ?’

‘અમારે તો આ જમીન પગ નીચે નીકળી ગઈ છે – હો. જો ને – આઘે જાળનું ઝાડ દેખાય.’

‘હા.’

‘આ ઈ મારા દાદાનું ખેતર. અમે કાંઈ મોળા નહિ હો. ઈ તો હવે એવો દી આવ્યો. નકર આ દેવો છે નાં, ઈ તો મારે ત્યાં કામ કરતો હોય. અને હજીયે મારી બોન જ બધુંય જાળવે છે.’

‘એમ કે ?’

‘તંઈ ! આ જાળ દેખાય છે નાં, ન્યાં, હું ગધેડાં ચારવા આવતો. તે દી અમારે ત્યાં બે ત્રણ સાંઢ પણ ખરી.’

મનમાં વિચાર્યું કે માર્યા, હવે કાળો છાનો રહેવાનો સંભવ નથી.

‘એ ભાઈ, હું જાઉં ને ત્યાં એક રાવળની છોકરી હંમેશા ખાડું લઈને આવે.’

હરિ ! હરિ ! હવે કાળો પ્રેમકથા કાઢશે ને કદાચ સાંઢનો પગ લસર્યો – કારણકે સાંઢને ચોમાસામાં હાલવું એ તો મરવા જેવું લાગે ને રેતી માટે નિર્માણ થયેલા પગ કાદવમાં તો ડગલે ને પગલે સરકે. તેમાં જો જરાક હાંકવાવાળો મોળો હોય તો સાંઢ ધબ દઈને નીચે જ પડે, ને તે પણ બેસનારના ઉપર જ પડવાનો સંભવ; એટલે કાં તો આજે આપના રામ રમવાના છે. પણ હવે થાય શું ? સ્ટેશન આવે તો એને બે વેણ કહેવાય.

કાળાએ તો આગળ હાંક્યું : ‘પછી ભાઈ, હું એ વખતે જુવાનીમાં ને છોકરી પણ જુવાન. એનું નામ કાળી. તે હંમેશાં ખાડું ચારવા આવે. ને અમે બેય જણાં – આ તળાવ દેખાય છે નાં – ન્યાં બેઠાં બેઠાં વાતું કરીએ. કાળી પોતાના ઘાઘરાને ભરત ભરે ને હું મારી નાડી ગૂંથું. એમ કરતાં કરતાં અમારો જીવ એક થઈ ગયો. પણ પછી અમારો દી ઊતરતો આવ્યો. એટલે કાળીનું તો મારા ઘરમાં બેસવાનું મન બહુ, પણ એનો બાપ ઝેર ખાવા તૈયાર થયો. અને કાળીને કહ્યું કે જો તું મારું નો માને તો હું મરું. મને સાંભરે છે કે બીજે દિવસે કાળી ખાડું ચારવા આવી ત્યારે ઈ ઝાડ – જો, પેલુ દેખાય ઈ – ત્યાં રોઈ; અને મને બધી વાત કરી. ‘મેં તો કહ્યું, હાલ્ય ને પરદેહમાં હાલ્યાં જઈ : ન્યાં કોણ ભાવ પૂછે ?’

પણ કાળીએ કહ્યું, ‘ના, મારી મા મરી ગઈ, ને અમારામાં તો નાતરું-આછું-પાતળું મળી જાય તોય મારે બાપે કહ્યું હતું, કે ના ભાઈ, હું બીજું ઘર કરું ને મારી દીકરી દુ:ખી થાય એ મારે નો જોઈ. મારે બાપે એટલું કર્યું ને આજ હું હવે નગણી થાઉં ?’

‘તઈં, તારા જીવ મારી હારે ભાળ્યો નથી નાં ?’ મેં પૂછ્યું.

કાળીએ જવાબ વાળ્યો : ‘તારી હારે મારો જીવ ચોંટી ગયો છે. પણ મારે બાપે મારા સાટુ આટલું વેઠ્યું ને હું હવે નગણી થાઉં તો મનખાદેહ લાજે.’

‘પછી મન મૂકીને અમે રોયાં. છૂટાં પડ્યાં ઈ પડ્યાં. આ આજની ઘડી ને કાલનો દી. તે દીથી કાળીને મેં ધરમની બોન માની. ને મારું નામ પણ પછી કાળો પડી ગયું. તી બીજી બાયડી, માતર માટે હરામ, લ્યો. બે પૈસા થાય તો કાળીને કાપડું કરવાનું. એનો જીવ તો આપણી હારે જ ભળ્યો તો, પણ ધરમ મોટી વાત છે નાં ? આ દેવાના ઘરમાં છે કે નહિ, એ જ મારી ધરમની બોન… કાળી !’

‘હેં !’

‘હા.’

‘ત્યારે દેવો તમારો સગો નથી એમ ?’

‘ના. પણ કાળી મારી ધરમની બોન છે. હજી ઠેસણે જાવું હોય ને ગાડું જોડીને નીકળીએ તો ઝાડ આવે ત્યારે પાછા ઈ દી સાંભરી આવે. પણ કાંઈ ધરમ-વરત ચુકાય ?’

દૂર દૂર સ્ટેશન દેખાવા લાગ્યું અને કાળો પણ કાંઈક વિચારમાં પડ્યો હોય તેમ ગુપચુપ થઈ ગયો.

(વાર્તાકારઃ ધૂમકેતુ)

પાછલી રાત્રિનું ભૂરું આકાશ, માનવજીવનમાં અનેક સુખદ યાદગીરી ચમકી રહે તેમ, નાનામોટા તારાઓથી ચમકી રહ્યું હતું. ઠંડા પવનના સુસવાટાથી પોતાના જૂના અને ફાટેલા ઝભ્ભાને શરીરે વધારે ને વધારે લપેટી લેતો એક વૃદ્ધ ડોસો શહેરના મધ્ય ભાગમાં થઈને જતો હતો. સ્વાધીન અવસ્થા ભોગવતાં કેટલાંક ઘરોમાંથી આ વખતે ઘંટીનો મધુર લાગતો અવાજ , કોઈક વહેલાં ઊઠનારનાં પગરખાંનો છેટેથી સંભળાતો શબ્દ કે કોઈ અકાળે જાગેલા પક્ષીનો સ્વર : એ સિવાય શહેર તદ્દન શાંત હતું. લોકો મીઠી નિદ્રામાં ઘોરતા હતા, અને શિયાળાની ઠંડીથી રાત્રિ વધારે ગાઢ બનતી હતી. કહે નહિ છતાં કતલ કરી નાખે એવી મીઠા મનુષ્યના સ્વભાવ જેવી શિયાળાની ઠંડી કાતિલ હથિયારની માફક પોતાનો કાબૂ સર્વત્ર ફેલાવી રહી હતી. વૃદ્ધ ડોસો ધ્રૂજતો ને શાંત રીતે ડગમગ ચાલતો હતો, શહેરના દરવાજા બહાર થઈ, એક સીધી સડક પર આવી પહોંચ્યો, ને ધીમે ધીમે પોતાની જૂની ડાંગના ટેકાથી આગળ વધ્યો.

સડકની એક બાજુ ઝાડોની હાર હતી, ને બીજી બાજુ શહેરનો બાગ હતો. અહીં ઠંડી વધારે હતી ને રાત્રિ વધારે “શીમણી” બનતી હતી. પવન સોંસરવો નીકળી જતો હતો ને શુક્રના તારાનું મીઠું તેજ, બરફ પડે તેમ પૃથ્વી ઉપર ઠંડીના કટકા જેવું પડતું હતું. જ્યાં બાગનો છેડો હતો ત્યાં છેલ્લામાં છેલ્લી ઢબનું એક રોનકદાર મકાન હતું, ને તેની બંધ બારી તથા બારણામાંથી દીવાનો ઉજાશ બહાર પડતો હતો.

ભાવિક મનુષ્ય દાતારનું શિખર જોઇ જેમ શ્રદ્ધાથી આનંદ પામે, તેમ વૃદ્ધ ડોસો આ મકાનની લાકડાની કમાન જોઇ આનંદ પામ્યો. કમાન પર એક જરીપુરાણા પાટિયામાં નવા અક્ષર લખ્યા હતા : “પોસ્ટ ઓફિસ”. 

ડોસો ઑફિસની બહાર પડથાર પર બેઠો. અંદરથી કંઈ ચોક્કસ અવાજ આવતો ન હતો, પણ બેચાર જણ કામમાં હોય તેમ વ્યાવહારિક ‘ગુસપુસ’ થતી હતી.

‘પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડન્ટ!’ અંદરથી અવાજ આવ્યો. ડોસો ચમક્યો. પણ પાછો શાંત બનીને બેઠો. શ્રદ્ધા અને સ્નેહ આટલી ઠંડીમાં એને ઉષ્મા આપી રહ્યાં હતાં. 

અંદરથી અવાજ પર અવાજ આવવા લાગ્યા. કારકુન અંગ્રેજી કાગળનાં સરનામાં બોલી બોલી પોસ્ટમૅન તરફ નાખતો જતો હતો. કમિશનર, સુપરિન્ટેન્ડન્ટ, દીવાનસાહેબ, લાઇબ્રેરિયન, એમ એક પછી એક અનેક નામ બોલવાનો અભ્યાસી કારકુન ઝપાટાબંધ કાગળો ફેંક્યે જતો હતો.

એવામાં અંદરથી એક મશ્કરીભર્યો અવાજ આવ્યો : ‘કોચમૅન અલી ડોસા !’ 

વૃદ્ધ ડોસો હતો ત્યાંથી બેઠો થયો, શ્રદ્ધાથી આકાશ સામે જોયું, ને આગળ વધ્યો, અને બારણા પર હાથ મૂક્યો.

‘ગોકળભાઈ !’

’કોણ ?’

‘કોચમૅન અલી ડોસાનો કાગળ કીધો નાં ?….. હું આવ્યો છું.’

જવાબમાં નિષ્ઠુર હાસ્ય આવ્યું.

‘સાહેબ ! આ એક ગાંડો ડોસો છે. એ હંમેશા પોતાનો કાગળ લેવા પોસ્ટઑફિસે ધક્કો ખાય છે.’ 

કારકુને આ શબ્દો પોસ્ટમાસ્તરને કહ્યા, ત્યાં તો ડોસો પોતાના સ્થાન પર બેસી ગયો હતો. પાંચ વર્ષ થયાં એ જગ્યાએ બેસવાનો તેને અભ્યાસ હતો.

અલી મૂળ હોશિયાર શિકારી હતો. પછી ધીમે ધીમે એ અભ્યાસમાં એવો કુશળ બન્યો હતો કે હંમેશાં જેમ અફીણીને અફીણ લેવું પડે, તેમ અલીને શિકાર કરવો પડે. ધૂળની સાથે ધૂળ જેવા બની જતા કાબરચીતરા તેતર પર અલીની દૃષ્ટિ પડે કે તરત તેના હાથમાં તેતર આવી જ પડ્યું હોય ! એની તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ સસલાની ખોમાં જઈ પહોંચતી. આસપાસના સૂકા, પીળા ‘કાસડા’ ના કે રાંપડાના ઘાસમાં સંતાઈને સ્થિર કાન કરી બેઠેલા, ચતુર સસલાના ભૂરા મેલા રંગને ક્યારેક ખુદ શિકારી કૂતરા જુદો ન પાડી શકતા, આગળ વધી જતા ને સસલું બચી જતું, પરંતુ ઇટાલીના ગરુડ જેવી અલીની દૃષ્ટિ બરાબર સસલાના કાન પર ચોંટતી અને બીજી જ પળે તે રહેતું નહિ. વળી ક્યારેક અલી મચ્છીમારનો મિત્ર બની જતો.

પણ જ્યારે જીવનસંધ્યા પહોંચતી લાગી, ત્યારે આ શિકારી અચાનક બીજી દિશામાં વળી ગયો. એની એકની એક દીકરી મરિયમ પરણીને સાસરે ગઈ. એના જમાઈને લશ્કરમાં નોકરી હતી તેથી તે પંજાબ તરફ તેની સાથે ગઈ હતી; અને જેને માટે તે જીવન નિભાવતો હતો તે મરિયમના છેલ્લાં પાંચ વર્ષ થયાં કાંઈ સમાચાર હતા નહિ. હવે અલીએ જાણ્યું કે સ્નેહ અને વિરહ શું છે. પહેલાં તો એ તેતરનાં બચ્ચાંને આકુળવ્યાકુળ દોડતાં જોઇ હસતો. આ એનો – શિકારનો આનંદ હતો.

શિકારનો રસ એની નસેનસમાં ઊતરી ગયો હતો, પરંતુ જે દિવસે મરિયમ ગઈ ને તેને જિંદગીમાં એકલતા લાગી, તે દહાડાથી અલી શિકારે જતાં શિકાર ભૂલી, સ્થિર દૃષ્ટિથી અનાજનાં ભરચક લીલાં ખેતર જોઇ રહેતો ! એને જિંદગીમાં પહેલી વખત સમજાયું કે કુદરતમાં સ્નેહની સૃષ્ટિ અને વિરહનાં આંસુ છે ! પછી તો એક દિવસ અલી એક ખાખરાના ઝાડ નીચે બેસીને હૈયાફાટ રોયો. ત્યાર પછી હંમેશા સવારમાં ચાર બજે ઊઠીને એ પોસ્ટઑફિસે આવતો. એનો કાગળ તો કોઈ દિવસ હોય નહિ, પણ મરિયમનો કાગળ એક દિવસ આવશે એવી ભક્તના જેવી શ્રદ્ધામાં ને આશાભર્યા ઉલ્લાસનાં તે હંમેશાં સૌથી પહેલો પોસ્ટઑફિસે આવીને બેસતો.

પોસ્ટઑફિસ – કદાચ જગતમાં સૌથી રસહીન મકાન – એનું ધર્મક્ષેત્ર – તીર્થસ્થાન બન્યું. એક જ જગ્યાએ ને એક જ ખૂણે તે હંમેશાં બેસતો. એને એવો જાણ્યા પછી સૌ હસતા. પોસ્ટમૅન મશ્કરી કરતા ને ક્યારેક મજાકમાં એનું નામ દઈ એને એ જગ્યા પરથી પોસ્ટઑફિસનાં બારણાં સુધી, કાગળ ન હોય છતાં, ધક્કો ખવરાવતા. અખૂટ શ્રદ્ધા ને ધૈર્ય હોય તેમ એ હંમેશાં આવતો ને દરરોજ ઠાલે હાથે પાછો જતો.

અલી બેઠો હતો એટલામાં એક પછી એક પટાવાળાઓ પોતપોતાની ઑફિસના કાગળો લેવા આવવા લાગ્યા. ઘણું કરીને પટાવાળા એ વીસમી સદીમાં અધિકારીઓની સ્ત્રીઓના ખાનગી કારભારી જેવા છે, એટલે આખા શહેરના દરેકેદરેક ઑફિસરનો ખાનગી ઇતિહાસ અત્યારે વંચાતો.

કોઈના માથા પર સાફો. તો કોઈના પગમાં ચમચમાટી કરે તેવા બૂટ-એમ સૌ પોતપોતાનો વિશિષ્ટ ભાવ દર્શાવતા હતા. એટલામાં બારણું ખૂલ્યું, દેવાના અજવાળામાં સામેની ખુરશી પર તૂંબડા જેવું માથું ને હંમેશનો દિલગીરીભર્યો ઉદાસીન જેવો ચહેરો લઈ પોસ્ટમાસ્તર બેઠા હતા. કપાળ પર, મોં પર કે આંખમાં ક્યાંય તેજ ન હોય ત્યારે માણસ ઘણું કરીને ગોલ્ડસ્મિથનો ‘વિલેજ સ્કૂલમાસ્તર’ , આ સદીનો કારકુન કે પોસ્ટમાસ્તર હોય છે !

અલી પોતાની જગ્યાએથી ખસ્યો નહિ.

‘પોલીસ કમિશનર !’ કારકુને બૂમ પાડી, ને એક થનગનાટ કરતા જુવાને પોલીસ કમિશનરના કાગળ લેવા હાથ આગળ ધર્યો.

‘સુપરિન્ટેન્ડન્ટ !’

બીજો એક પટાવાળો આગળ આવ્યો – અને આમ ને આમ એ સહસ્ત્રનામાવલિ વિષ્ણુભક્તની જેમ કારકુન હંમેશાં પઢી જતો. 

અંતે સૌ ચાલ્યા ગયા. અલી ઊઠ્યો. પોસ્ટઑફિસમાં ચમત્કાર હોય તેમ તેને પ્રણામ કરી ચાલ્યો ગયો ! અરે ! સૈકાઓ પહેલાંનો ગામડિયો !

‘આ માણસ ગાંડો છે ?’ પોસ્ટમાસ્તરે પૂછ્યું.

‘હા, કોણ ? અલી ના ? હા સાહેબ ; પાંચ વરસ થયાં ગમે તેવી ઋતુ હોય છતાં કાગળ લેવા આવે છે ! એનો કાગળ ભાગ્યે જ હોય છે !’ કારકુને જવાબ આપ્યો.

‘કોણ નવરું બેઠું છે ? હંમેશ તે કાગળ ક્યાંથી હોય ?’

‘અરે ! સાહેબ, પણ એનું મગજ જ ચસકી ગયું છે ! તે પહેલાં બહુ પાપ કરતો, એમાં કોઈ થાનકમાં દોષ કર્યો ! ભાઈ, કર્યાં ભોગવવાં છે !’ પોસ્ટમૅને ટેકો આપ્યો.

‘ગાંડા બહુ વિચિત્ર હોય છે.’

‘હા, અમદાવાદમાં મેં એક વખત એક ગાંડો જોયો હતો. તે આખો દિવસ ધૂળના ઢગલા જ કરતો : બસ, બીજું કાંઈ નહિ. બીજા એક ગાંડાને હંમેશાં નદીને કાંઠે જઈ સાંજે એક પથ્થર પર પાણી રેડવાની ટેવ હતી !’

‘અરે, એક ગાંડાને એવી હતી કે આખો દિવસ આગળ ને પાછળ ચાલ્યા જ કરે ! બીજો એક કવિતા ગાયા કરતો ! એક જણ પોતાને ગાલે લપાટો જ માર્યા કરતો. ને પછી કોઈક મારે છે એમ માનીને રોયા કરતો !’

આજે પોસ્ટઑફિસમાં ગાંડાનું પુરાણ નીકળ્યું હતું. હંમેશાં આવું એકાદ પ્રકરણ છેડીને એના પર બે-ચાર મિનિટ વાત કરી આરામ લેવાની ટેવ લગભગ બધા જ નોકરવર્ગમાં દારૂની ટેવની જેમ પેસી ગઈ છે. પોસ્ટમાસ્તર છેવટે ઊઠ્યા અને જતાં જતા કહ્યું : 

‘ સાળું, ગાંડાની પણ દુનિયા લાગે છે ! ગાંડા આપણને ગાંડા માનતા હશે અને ગાંડાની સૃષ્ટિ કવિની સૃષ્ટિ જેવી હશે !’ 

છેલ્લા શબ્દ બોલતા પોસ્ટમાસ્તર હસીને ચાલ્યા ગયા. એક કારકુન વખત મળ્યે જરા ગાંડાઘેલાં જોડી કાઢતો ને એને સૌ ખીજવતા. પોસ્ટમાસ્તરે છેલ્લું વાક્ય એટલા જ માટે હસતાં હસતાં એના તરફ ફરીને કહ્યું હતું. પોસ્ટઑફિસ હતી તેવી શાંત બની રહી.

એક દિવસ અલી બે-ત્રણ દિવસ સુધી આવ્યો નહિ. પોસ્ટઑફિસમાં અલીનું મન સમજી જાય એવી સહાનુભૂતિ કે વિશાળ દૃષ્ટિ કોઈનામાં ન હતી. પણ એ કેમ ન આવ્યો, અવી કૌતુકબુદ્ધિ સૌને થઈ. પછી અલી આવ્યો પણ તે દિવસે એ હાંફતો હતો, ને એના ચહેરા પર જીવનસંધ્યાનાં સ્પષ્ટ ચિહ્ન હતાં.

આજે તો અલીએ અધીરા બનીને પોસ્ટમાસ્તરને પૂછ્યું : ‘માસ્તરસાહેબ, મારી મરિયમનો કાગળ છે ?’

પોસ્ટમાસ્તર તે દિવસે ગામ જવાની ઉતાવળમાં હતા ને તેમનું મગજ સવાલ ઝીલી શકે એટલું શાંત ન હતું.

‘ભાઈ, તમે કેવા છો ?’

‘મારું નામ અલી !’ અલીનો અસંબદ્ધ જવાબ મળ્યો.

‘હા. પણ અહીં કાંઈ તમારી મરિયમનું નામ નોંધી રાખ્યું છે ?’

‘નોંધી રાખોને, ભાઈ ! વખત છે ને કાગળ આવે, ને હું ન હોઉં તો તમને ખપ આવે !’ પોણી જિંદગી શિકારમાં ગાળી હોય એને શી ખબર કે મરિયમનું નામ એના પિતા સિવાય બીજાને મન બે પૈસા જેટલી કિંમતનું છે ?

પોસ્ટમાસ્તર તપી ગયા : ‘ગાંડો છે કે શું ? જા, જા, તારો કાગળ આવશે તો કોઈ ખાઈ નહિ જાય !’

પોસ્ટમાસ્તર ઉતાવળમાં ચાલ્યા ગયા અને અલી ધીમે પગલે બહાર નીકળ્યો. નીકળતાં નીકળતાં એક વખત ફરીને પોસ્ટઑફિસ તરફ જોઇ લીધું ! આજે એની આંખમાં અનાથનાં આંસુની છાલક હતી; અશ્રદ્ધા ન હતી પણ ધૈર્યનો અંત આવ્યો હતો ! અરે ! હવે મરિયમનો કાગળ ક્યાંથી પહોંચે ?

એક કારકુન એની પાછળ આવતો લાગ્યો. અલી તેના તરફ ફર્યો : ‘ભાઈ !’

કારકુન ચમક્યો ; પણ તે સારો હતો.

‘કેમ ?’

‘જુઓ, આ મારી પાસે છે.’ એમ કહી પોતાની એક જૂની પતરાની દાબડી હતી તેમાંથી અલીએ પાંચ ગીની કાઢી. 

જોઇ કારકુન ભડક્યો.

‘ભડકશો નહિ, તમારે આ ઉપયોગી ચીજ છે. મારે હવે તેનો ઉપયોગ નથી, પણ એક કામ કરશો ?’

‘શું ?’

‘આ ઉપર શું દેખાય છે ?’ અલીએ શૂન્ય આકાશ સામે આંગળી ચીંધી.

‘આકાશ.’

‘ઉપર અલ્લા છે તેની સાક્ષીમાં તમને પૈસા આપું છું. તમારે મારી મરિયમનો કાગળ આવે તો પહોંચાડવો.’

કારકુન આશ્ચર્ય માં સ્થિર ઊભો : ‘ક્યાંથી ક્યાં પહોંચાડવો ?’

‘મારી કબર ઉપર !’

‘હેં ?’

‘સાચું કહું છું. આજ હવે છેલ્લો દિવસ છે ! અરેરે છેલ્લો ! મરિયમ ન મળી-કાગળે ન મળ્યો.’ અલીની આંખમાં ઘેન હતું. કારકુન ધીમેધીમે તેનાથી છૂટો પડી ચાલ્યો ગયો. તેના ખીસામાં ત્રણ તોલા સોનું પડ્યું હતું.

પછી અલી કોઈ દિવસ દેખાયો નહિ, અને એની ખબર કાઢવાની ચિંતા તો કોઈને હતી જ નહિ. એક દિવસ પોસ્ટમાસ્તર જરાક અફસોસમાં હતા. એમની દીકરી દૂર દેશાવરમાં માંદી હતી, અને તેના સમાચારની રાહ જોતા એ શોકમાં બેઠા હતા. 

ટપાલ આવી ને કાગળનો થોક પકડ્યો. રંગ ઉપરથી પોતાનું કવર છે એમ ધારી પોસ્ટમાસ્તરે ઝપાટાબંધ એક કવર ઊંચકી લીધું. પણ એના ઉપર સરનામું હતું, ‘કોચમૅન અલી ડોસા !’

વીજળીનો આંચકો લાગ્યો હોય તેમ એમણે તે નીચે નાખી દીધું ! દિલગીરી અને ચિંતાથી થોડી ક્ષણમાં એમનો અધિકારીનો કડક સ્વભાવ જતો રહી માનવ સ્વભાવ બહાર આવ્યો હતો. એમને એકદમ સાંભર્યું કે આ પેલા ડોસાનું કવર – અને કદાચ એની દીકરી મરિયમનું.

‘લક્ષ્મીદાસ !’ એમણે એકદમ બૂમ પાડી. 

લક્ષ્મીદાસ તે જ માણસ હતો કે જેને અલીએ છેલ્લી ઘડીએ પૈસા આપ્યા હતા.

‘કેમ સાહેબ ?’

‘આ તમારા કોચમૅન અલી ડોસા ….. આજે હવે ક્યાં છે એ ?’

‘તપાસ કરશું.’

તે દિવસે પોસ્ટમાસ્તરના સમાચાર ન આવ્યા. આખી રાત્રિ શંકામાં વિતાવી. બીજે દિવસે સવારે ત્રણ વાગ્યામાં તે ઑફિસમાં બેઠા હતા. ચાર વાગે ને અલી ડોસા આવે કે, હું પોતે જ તેને કવર આપું, એવી આજ એમની ઇચ્છા હતી.

વૃદ્ધ ડોસાની સ્થિતિ પોસ્ટમાસ્તર હવે સમજી ગયા હતા. આજ આખી રાત તેમણે સવારે આવનાર કાગળના ધ્યાનમાં ગાળી હતી. પાંચપાંચ વર્ષ સુધી આવી અખંડ રાત્રિઓ ગાળનાર તરફ એમનું હૃદય આજે પહેલવહેલું લાગણીથી ઊછળી રહ્યું હતું. બરાબર પાંચ વાગ્યે બારણા પર ટકોરો પડ્યો. પોસ્ટમૅન હજી આવ્યા ન હતા, પણ આ ટકોરો અલીનો હતો, એમ લાગ્યું. પોસ્ટમાસ્તર ઊઠ્યા. પિતાનું હૃદય પિતાના હૃદયને પિછાને તેમ આજે એ દોડ્યા, બારણું ખોલ્યું.

‘આવો અલીભાઈ ! આ તમારો કાગળ !’ બારણામાં એક વૃદ્ધ દીન ડોસો લાકડીના ટેકાથી નમી ગયેલો ઊભો હતો. છેલ્લાં આંસુની ધાર હજી તેના ગાલ પર તાજી હતી, ને ચહેરાની કરચલીમાં કરડાઈના રંગ પર ભલમનસાઈની પીંછી ફરેલી હતી. તેણે પોસ્ટમાસ્તર સામે જોયું ને પોસ્ટમાસ્તર જરાક ભડક્યા. ડોસાની આંખમાં મનુષ્યનું તેજ ન હતું !

‘કોણ સાહેબ ? અલી ડોસા ….!’ લક્ષ્મીદાસ એક બાજુ સરીને બોલતો બારણા પાસે આવ્યો.

પણ પોસ્ટમાસ્તરે તે તરફ હવે લક્ષ ન આપતાં બારણા તરફ જ જોયા કર્યું – પણ ત્યાં કોઈ ન લાગ્યું. પોસ્ટમાસ્તરની આંખ ફાટી ગઈ ! બારણામાં હવે કોઈ જ હતું નહિ, એ શું ? તે લક્ષ્મીદાસ તરફ ફર્યા.

એના સવાલનો જવાબ વાળ્યો :

‘હા, અલી ડોસા કોણ ? તમે છો નાં ?’

‘જી, અલી ડોસો તો મરી ગયેલ છે ! પણ એનો કાગળ લાવો મારી પાસે !’

‘હેં ? કે દી ? લક્ષ્મીદાસ !’

‘જી, એને તો ત્રણેક મહિના થઈ ગયા !’ સામેથી એક પોસ્ટમૅન આવતો હતો. તેણે બીજો અરધો જવાબ વાળ્યો હતો.

પોસ્ટમાસ્તર દિઙ્મૂઢ બની ગયાં. હજી મરિયમનો કાગળ ત્યાં બારણામાં પડ્યો હતો ! અલીની મૂર્તિ એની નજર સમક્ષ તરી રહી. લક્ષ્મીદાસે, અલી છેલ્લે કેમ મળ્યો હતો તે પણ કહ્યું. પોસ્ટમાસ્તરના કાનમાં પેલો ટકોરો ને નજર સમક્ષ અલીની મૂર્તિ બન્ને ખડાં થયાં ! એમનું મન ભ્રમમાં પડ્યું : મે અલીને જોયો કે એ માત્ર શંકા હતી, કે એ લક્ષ્મીદાસ હતો ? –

પાછી રોજનીશી ચાલી : ‘ પોલીસ કમિશનર, સુપરિન્ટેન્ડન્ટ, લાઇબ્રેરિયન- ‘ કારકુન ઝપાટાબંધ કાગળ ફેંક્યે જતો હતો. 

પણ દરેક કાગળમાં ધડકતું હૃદય હોય તેમ પોસ્ટમાસ્તર આજે એકીનજરે એ તરફ જોઇ રહ્યા છે ! કવર એટલે એક આનો ને પોસ્ટકાર્ડ એટલે બે પૈસા એ દિષ્ટિ ચાલી ગઈ છે. ઠેઠ આફ્રિકાથી કોઈ વિધવાના એકના એક છોકરાનો કાગળ એટલે શું ? પોસ્ટમાસ્તર વધારે ને વધારે ઊંડા ઊતરે છે.

મનુષ્ય પોતાની દૃષ્ટિ છોડી બીજાની દૃષ્ટિથી જુએ તો અરધું જગત શાંત થઈ જાય.

તે સાંજે લક્ષ્મીદાસ ને પોસ્ટમાસ્તર ધીમે પગલે અલીની કબર તરફ જતા હતા. મરિયમનો કાગળ સાથે જ હતો. કબર પર કાગળ મૂકી પોસ્ટમાસ્તર ને લક્ષ્મીદાસ પાછા વળ્યા.

‘લક્ષ્મીદાસ ! આજે સવારે તમે સૌથી વહેલા આવ્યા કાં ?’

‘જી. હા.’

‘– અને તમે કીધું, અલી ડોસા…..’

‘જી હા.’

‘પણ – ત્યારે ….ત્યારે, સમજાયું નહિ કે….’

‘શું ?’

‘હાં ઠીક, કાંઈ નહી !’ પોસ્ટમાસ્તરે ઉતાવળે વાત વાળી લીધી. પોસ્ટઑફિસનું આંગણું આવતાં પોસ્ટમાસ્તર લક્ષ્મીદાસથી જુદા પડી વિચાર કરતા અંદર ચાલ્યા ગયા. એમનું પિતા તરીકેનું હૃદય અલીને ન સમજવા માટે ડંખતું હતું ને આજે હજી પોતાની દીકરીના સમાચાર ન હતા, માટે પાછા સમાચારની ચિંતામાં તે રાત્રિ ગાળવાના હતા. આશ્ર્વર્ય, શંકા અને પશ્ર્વાત્તાપના ત્રિવિધ તાપથી તપતા એ પોતાના દીવાનખંડમાં બેઠા, ને પાસેની કોલસાની સગડીમાંથી મધુર તાપ આવવા લાગ્યો.

(વાર્તાકારઃ વર્ષા અડાલજા)

મુંબઈની ગલીકૂંચીઓનાં જાળામાં બિસ્માર મકાન માંડ ઊભું રહ્યું હતું. ગમે તે ક્ષણે એ કાટમાળનો ઢગલો થઈ જાય એમ હતું. ઉપરનો માળ તો ધીમે ધીમે ઉજ્જડ થઈ ગયો હતો અને વચ્ચેના માળ પર બે-ચાર રડ્યાં-ખડ્યાં ઘર બાકી રહ્યાં હતાં, નીચેની દુકાનો પણ અડધી બંધ હતી, અને બાકીના ભાગમાં રાત્રે પેટ્રોમેક્સને અજવાળે આંકડા, દારૂ- બધું ધમધોકાર ચાલતું.

શંકર રોજ રાત્રે નવ વાગ્યે આ ખડખડિયા ચંપાનિવાસ પાસે આવીને થોડી વાર નીચે ઊભો રહી જતો. નામ તો હતું શિવશંકર પણ જ્યારથી ચોટલી કપાવી, સુરેન્દ્રનગરથી ઊપડતી ગાડીમાં મુંબઈ આવવા નીકળ્યો ત્યારથી એણે નામ શંકર કરી નાખ્યું હતું. ચકચકતું તેલિયું કપાળ અને હાફકોટ પહેરી એ ચકળવકળ આંખે મુંબઈ સેન્ટ્રલ ઊતર્યો હતો. એ વાતને આજે વર્ષો થઈ ગયાં હતાં. મુંબઈ નગરીની માયાએ એક ગરીબ બ્રાહ્મણને અહીં સુધી ખેંચી આણ્યો હતો, અને એના રંગમહેલ ચંપાનિવાસમાં એવો કેદ કર્યો હતો કે ત્યાંથી એ નીકળી જ ન શક્યો.

જાય પણ ક્યાં? સુરેન્દ્રનગરના 'શિવશંકર પાન હાઉસ'ના વેચાણની રકમ પર તો મુંબઈમાં માંડ બે મહિના ટકી શક્યો અને હા, ચંપાનિવાસની આ નાનકડી રૂમ મેળવી શક્યો એટલા એના ગ્રહ બળવાન હતા ખરા.

એક નાની ઑફિસની પ્યૂનની નોકરી સાંજે સાડા છએ પૂરી થઈ જતી. સલામ કરવી, ફાઈલો-કાગળો લે-મૂક કરવાં અને ખિસકોલીની જેમ કૂદીકૂદીને દાદર ચડઊતર કરવા-ઢીલોઢસ થઈ એ સાહેબની નરમ ખુરશીમાં અડધો કલાક ઊંઘી જતો. એક સિગારેટ ફૂંકી નાખતો. પછી ધીમે ધીમે ઑફિસ બરાબર બંધ કરી પગ ઘસડતો સાહેબને ઘેર ચાવી આપવા જતો.

પ્યૂનનું પદ ખાખી કપડાં સાથે ઑફિસમાં જ ઉતારી લેંઘો-ખમીસ પહેરી એ નીકળી પડતો. સાંજ પછી આમ તો એ છુટ્ટો પણ કશું જ કરવાનું હતું નહીં. એટલે ઘાંઘો ઘાંઘો ફર્યા કરતો. રાત્રે રાઈસપ્લેટ કે ઉસળપાંઉ દબાવી એ ઘરે આવતો. ઘર એટલે આ ચંપાનિવાસ. કિચૂડ કિચૂડ અજવાળાં અંધારિયાં દાદર ચડી એ ઘરમાં આવતો. એક નાની ખોલીમાં ઊગેલું થાંભલાઓના ટેકાઓનું જંગલ એટલે એનું ઘર.

એક વાર આમ બગાસાં ખાતો, રાત્રે અંધારા દાદર ચડતો હતો કે અચાનક પ્રકાશનો એક ઝબકાર થઈ ગયો. પહેલાં તો એ સમજી જ ન શક્યો. ચંપાનિવાસમાં વર્ષો થઈ ગયાં હતાં એને. આવું ક્યારેય બન્યું જ નહોતું. ચોટલી પંપાળવાની જૂની આદત પ્રમાણે માથે હાથ ફેરવી એ ત્યાં ઊભો રહી ગયો. એટલી વારે એને ખ્યાલ આવ્યો કે પોતે ઊભો રહી ગયો હતો અને એ ઝડપથી ચાલી ગઈ હતી.

આવી સુંદર શાંત યુવતી ચંપાનિવાસના ભાગ્યમાં ક્યાંથી? તે રાત્રે, તેલના ડબ્બાની જાહેરાતવાળા લક્ષ્મીજીનાં કેલેન્ડર સામે જોઈ અડધી રાત જાગ્યો અને એને ફરી ફરીને સંભારવાની કોશિશ કરી જોઈ. કાકા અચાનક ગુજરી ન ગયા હોત તો રૂપી સાથે લગ્ન પણ થઈ ગયું હોત.... તો... તો... આમ કપાયેલી ડાળી પેઠે એ લટકતો ન રહી જાત.

પણ આ... કોણ હશે આ? એના જેવી યુવતીને અહીં મળવા આવવા જેવું કોઈ ઘર નહોતું. તો...?

તો પછી શું એ એણે સવારે જાણ્યું ત્યારે એ ગુમસૂમ થઈ ગયો. પોતાની બાજુની ખોલીમાંથી સવારે અત્યંત કોમલ અને હલકભર્યે સૂરે કોઈ ધીમેથી ગાતું હતું. થાંભલાઓના જંગલમાં ખરેખર ચંપાનું ફૂલ મહેકી ઊઠ્યું. સલામ-ફાઈલો કશું જ યાદ ન રહ્યું. એ ડોકું ધુણાવતો ખુરશીમાં બેસી રહ્યો.

'બંધ કર તારો રાગડો.'

એક કર્કશ ઘોઘરા સાદે જાણે ચકમકતી છૂરીના એક ઘાથી મીઠા સૂરની દોરી કાપી નાખી. શંકરનું માથું ગોળ ગોળ ફરતું બંધ થઈ ગયું અને રૂમની પાતળી જર્જરિત દીવાલોને હૈયું માંડી સાંભળતો રહ્યો.

એ રોજ કરતાં મોડો ઑફિસે જવા નીકળ્યો ત્યારે એ સમજી ગયો હતો કે બાજુની ખાલી રૂમમાં મીઠો સૂર અને કર્કશ ઘોઘરા અવાજે રહેવા માંડ્યું છે.

આજે ઑફિસમાં સલામ અને ફાઈલોની આપ-લેમાં ઘણો ગૂંચવાડો એણે કરી નાખ્યો હતો. હેડક્લાર્કે નવાઈથી પૂછ્યું ય ખરું - કેમ 'લ્યા શંકરિયા! ભાંગ ચડાવી છે કે?'

ઑફિસેથી છૂટીને આજે પહેલી વાર સાંજે જ ચંપાનિવાસ પહોંચી ગયો. જોકે કશું કરવાનું હતું નહીં એટલે ઘરમાં ખુરશીમાં અદબ વાળી એ બેસી રહ્યો. બાજુની ખોલી શાંત હતી. થોડી વારે એટલા જોરથી ધક્કા વડે એ ખૂલી. બાજુની ખોલીમાંથી ગરમાગરમ શબ્દોની ફેંકાફેંક અને મીઠા સૂરનાં ડૂસકાં સંભળાતાં હતાં. ખુરશીનો હાથો સજ્જડ પકડીને એ બેસી રહ્યો. આ ધમધમતા અંગારા જેવા શબ્દોની ફેંકાફેંકમાંથી સુગંધી ફૂલ જેવું એક નામ એના ખોળામાં આવી પડ્યું હતું - સીતા. અને એની પર આ નઠોર, ક્રૂર માણસ-જેને સીતા વિજય કહેતી હતી એ જુલમ કરી રહ્યો હતો.

રાત્રે એ ન રાઈસપ્લેટ ખાવા ઊતર્યો કે ન ચા. મીઠા સૂરના આછાં ડૂસકાં દીવાલ અને દિલને વીંધતાં રહ્યાં.

હવે ઑફિસમાં બધા કહેતા : શંકર! તું બદલાઈ ગયો છે. એ શું કહે? કઈ રીતે સમજાવી શકે? એ પોતેય ગૂંચવણમાં હતો. ક્યારેક હતાશ, કોમળ સીતાનું અલપઝલપ દેખાઈ જવું, અને પેલા રાક્ષસની મારપીટ અને ગાળો, એની ભૂખ-ઊંઘ બધું ઉપરતળે થઈ ગયું હતું. ક્યારેક લક્ષ્મીજીની છબી સામે નજર પડતાં રડું રડું થઈ જતો-કાયર છું હું કાયર. રાત્રે પેલો સીતા જોડે ઝઘડા શરૂ કરે ત્યારે ડંડો લઈ છાતી કાઢી એની રૂમમાં ઘૂસી જાઉં અથવા ક્યારેક અંધારા દાદર પરથી એને ગબડાવી દઉં. બિચારી સીતા એના હાથમાંથી છૂટે તો સુખી થાય. બસ બીજા કશાની પોતાને ઈચ્છા નથી. સીતાને સુખી જોઈ એનું હૈયું ઠરે.

એના પાંત્રીસ વર્ષના જીવનમાં, નાખી નજર નાખે ત્યાં સુધી કોઈ એવું નહોતું કે જેને માટે એ લાગણીથી વિચારે, કશું કરે. ચંપાનિવાસના થાંભલાઓનાં જંગલમાં ઊગી ગયેલા નકામા ઘાસ પેઠે એ જીવતો હતો.

- અને ત્યાં આ સીતાએ ચૂપચાપ એના જીવનમાં પ્રવેશ કર્યો હતો, હવાની જેમ. અને હવે સર્વસ્વ બની ગઈ હતી. નિરર્થક જીવનને કશુંક કારણ મળ્યું હતું. જીવવા માટે, વિચારવા માટે, ચિંતા માટે. ક્યારેક અંધારા દાદર પર ઝાંખા શ્વેત રંગના ચહેરામાં દીવાની શગ જેવી ઝગમગતી બે આંખો એને તાકી રહેતી. એનો જીવ હથેલીની મૂઠીમાં દબાઈ જતો, શબ્દો ગળામાં જ રહી જતા. ઘણી વાર વિચારતો. કહી જ દઉં : જુઓ સીતા! મારી કંઈ મદદ જોઈએ તો કહેજો, પણ તમે... તમે આ રાક્ષસ સાથે શું કામ રહો છો? ભાગી જાઓ, છોડી દો એને. ઘર છોડી દઈ ભૂલથી એની સાથે લગ્ન કર્યા તેથી શું? આવા નરાધમ જોડે રહેવાનું? જિંદગી ઓળઘોળ કરવાની? દારૂડિયો, જુગારી અને... આ મારપીટ. ભાગી જાઓ સીતા... ભાગી જાઓ.

લક્ષ્મીદેવીની છબી સામે બેસી, એમને સાક્ષી રાખતો હોય એમ બધું ય ગોઠવી ગોઠવીને બોલી જતો. પણ ક્યારેય સીતા આગળ બોલાતું નહીં. જે સીતાએ પોતાના અસ્તિત્વ માત્રથી જ એનાં શુષ્ક અને નિરસ નિષ્ફળ જીવનમાં અર્થ ભરી દીધો હતો અને એના માટે એ કશું નહોતો કરી શકતો!

એક વાર સવારે જ ભયંકર ઝઘડો ફાટી નીકળ્યો. વિજય ઘોરતો હશે અને સીતાથી કશો અવાજ થઈ ગયો. એ એકદમ બૉંબની જેમ ફાટી પડ્યો. ધખધખતી ભઠ્ઠી જેવા શબ્દોથી સીતાને દઝાડવા લાગ્યો. આજે તો સીતા ય વાજ આવી ગઈ હશે એટલે બોલી ઊઠતી હતી. ઑફિસ જવાનું વિચારી શંકર દીવાલને ટેકે ઊભો રહી ગયો. સીતા બોલતી હતી પણ રુદનથી શબ્દો વીખરાઈ જતા હતા. દીવાલમાંથી શબ્દો શોધવાના હોય એમ શંકર દીવાલને ચીપકી જ ગયો હતો.

.... બાપુજી તો ના જ પાડતા રહ્યા ને આપણે.... બોલો આટલા બધા રૂપિયા... ના. નહીં ચૂપ રહું... દારૂ પીવો.... પણ ચોરી... ઓહ પ્રભુ... મને મારી નાખ...

શંકરની આંખો છલકાઈ જતી હતી. દીવાલને ટેકે ટેકે ઊભા રહી એ રડતો રહ્યો.

'કૂતરી.' કર્કશ, ઘોઘરો અવાજ. શબ્દને જાણે થૂંક્યો : હમણાં હમણાં મારી સામે ઘૂરકે છે તું? કેમ! મારી સામે? હા, છે રૂપિયા, તું કોણ મારો હિસાબ પૂછનારી?

હવે સીતાએ બોલવાનું બંધ કર્યું હતું. એ રડતી જ રહી હતી.

કર્કશ અવાજ હવે વીફર્યો લાગતો હતો. ઝેરીલા શબ્દો ઓકતાં બોલ્યો : 'સતની પૂંછડી બહુ ભગવાન ભગવાન કરે છે તે તને જ એની પાસે પહોંચાડી દઈશ. આ રૂપાળી નાજુક ગરદનને બે હાથમાં...' કર્કશ અવાજ ખી ખી કરતો ખૂબ હસ્યો.

શંકર થથરી ગયો. ખરેખર આ નરાધમ ક્યારેક સીતાનું ખૂન કરી નાંખશે. ધડામ્ દઈને બાજુનું બારણું પછડાયું. પોતાના અર્ધા ઉઘાડા બારણાની તિરાડમાંથી વિજયનાં લાંબી ડાફ ભરતાં અસ્થિર પગલાં જતાં દેખાયાં.

એકદમ બધું શાંત થઈ ગયું. માત્ર પવનનાં ધ્રૂજતાં પાંદડાં જેવું સીતાનું આછું થરથરતું રુદન જર્જરિત દીવાલમાંથી ટપકતું રહ્યું. શંકર ધીમે પગલે ઘરની બહાર નીકળ્યો. બહાર રસ્તા પરની દુકાનમાંથી ઑફિસે ફોન જોડ્યો અને હેડક્લાર્કને કહી દીધું આજે એ ઑફિસે નહીં આવી શકે. નવાઈ પામી ગયેલો હેડક્લાર્ક કંઈ પૂછે તે પહેલાં ફોન મૂકી, એક હોટલમાં ચા પી લઈ એ ફરી પોતાના ઘરમાં આવ્યો. ચાલુ દિવસે આમ ઘરે બેસી રહેવું એ શંકર માટે ખરેખર અજાયબ ઘટના હતી. લોખંડના નાના પલંગ પર પડું પડું થઈ માથે તોળાઈ રહેલી છતને એ તાકી રહ્યો. કંઈ કરવું જોઈએ. પણ શું? કોને પૂછવું? હેડક્લાર્ક સમજુ અને ડાહ્યો હતો. એને પૂછ્યું હોય તો પણ એ ય સમજી શકશે ખરો?

સાંજે એ પાછો નીચે ઊતર્યો. ગલીમાં બે-ચાર ચક્કર માર્યા. બસ, હિંમત કરી સીધું સીતાને જ એક વાર મળવું. એને સમજાવવી. ભાગી જા અહીંથી. માવતર એ માવતર, જરૂર રાખશે. નહીં તો સીતા પાસેથી જ સરનામું લઈ પોતે જ એનાં માબાપને કાં ન મળી આવે? આવા સરસ વિચાર પર શંકર ખુશ થઈ ગયો. હા, એમ જ કરવું. સીતા ઘરમાંથી ભાગીને આવા મુફલિસને પરણી ગઈ તેથી મા-બાપ ગમે એવાં નારાજ હોય, પોતે સીતાની સ્થિતિનું વર્ણન કરશે, સમજાવશે અને સીતાને ત્યાં જઈ મૂકી આવશે.

શંકર પાછો ફર્યો ત્યારે એનાં પગલાં જોસભેર પડતાં હતાં. પહેલાં આવો વિચાર આવ્યો હોત તો સીતાને ક્યારની મા-બાપ પાસે પહોંચાડી યે દીધી હોત અને પેલો નરાધમ હાથ ઘસતો રહી જાત. પણ કંઈ વાંધો નહીં. કાલે સવારે થોડી ગાળાગાળી કરી ઘર બહાર જાય કે એ જરૂર સીતા પાસે જઈ એને આ આખી વાત કહેશે. જોસભેર અંધારો દાદર ચડતાં બે ઝગમગતી આંખો એની સામે હસી રહી હતી. પોતાની વાત સાંભળી એ આંખો છલકાઈ જશે. ઝૂકી જશે. પછી ચિરપરિચિત મીઠા સૂરે કહેશે : 'તમારા સિવાય મારું આ દુનિયામાં કોઈ નથી શંકરભાઈ! તમારો ઉપકાર ક્યારેય નહીં ભૂલું.'

એક કાળી ચીસના હુમલાથી એ પડતાં પડતાં રહી ગયો. તો મહાભારત શરૂ થઈ ચૂક્યું હતું! એ થોડી વાર ચાલીમાં જ ઊભો રહ્યો. એ નાની ખોલીમાં અવાજોનું ઘમસાણ મચ્યું હતું. રોજ કરતાં આજની હવાની રુખ જુદી હતી. ગાળો, મારપીટ, વસ્તુની ફેંકાફેંકી, ધમકીઓ - શંકર ઉશ્કેરાઈને ઘરમાં દાખલ થયો. ઠીક છે બચ્ચા, કાલે બતાવજે રુઆબ તારો, સીતા જ નહીં હોય ઘરમાં. સીતા નહીં માને તો ગમે તેમ સમજાવીને જોડે જ લઈ જઈશ એને ગામ. આવી ફૂલ જેવી એકલવાયી, ગભરુ છોકરી પર.... એકલવાયી શું કામ? પોતે છે ને! લક્ષ્મીજીનાં સોગન, કુળદેવીનાં સમ, જો કાલ ને કાલ સીતાને અહીંથી બચાવીને ન લઈ જાઉં તો.

કર્કશ ઘોગરા અવાજનું તાંડવ ચાલતું હતું. અરે સતી સીતાય રાવણને ત્યાં રહી હતી. તું કોણ? હેં!

મીઠો સ્વર કરગરતો હતો. ધૂળમાં રગદોળાતો હતો : 'ના ના, મને છોડી દ્યો, જવા દ્યો... મેં તમારું શું બગાડ્યું છે?'

કર્કશ સ્વર ઉન્માદમાં હતો. 'અરે, હવે તને જાવા દઉં? તું... તું... ઘણું જાણે છે, તું બદલો લેવા પોલીસમાં જ જાય. મારી મુઠ્ઠીમાંથી તને કોઈ નહીં છોડાવી શકે.'

હોઠ દબાવી શંકર બબડ્યો : હું છોડાવીશ. હું... સીતાનો મદદગાર છું. કાલે સાંજે તું ઘેર આવીને જો તો ખરો! પછી બાખડજે થાંભલા સાથે.

સીતાની ચીસ ઝેર પાયેલા તીરની જેમ એને વીંધી ગઈ. હમણાં જ જાઉં? વચ્ચે પડું? પણ શરીરમાં એ બળિયો છે એટલે તો આટલો વખત ચૂપ બેઠો. વચ્ચે પડું ને મને મારે એની પરવા નથી પણ સીતાને વધુ કૂટી નાખશે. સીતાની ચીસે ચીસે એનું હૃદય તરફડવા લાગ્યું. આજે વિજયનો મિજાજ બાવળની શૂળ જેવો તીખો લાગ્યો.

સીતાના ધમપછાડા ચાલુ હતા. વિજયનો અવાજ સૂસવતો હતો. આજે તને નહીં છોડું, આજે તારું ખૂન કરીશ, સતની પૂંછડી! જા તારા રામ પાસે.

શંકર પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગયો. ના, ના. કાલ સુધી રાહ જોવાય એમ નથી. આ નરાધમ એનું ખૂન...

એણે હાંફળાફાંફળા ચારે તરફ જોયું. કંઈ પણ હથિયાર જેવું કે કંઈ પણ મળી જાય જેનાથી થોડી વાર પણ વિજય સામે ટકી જાય તો સીતા ભાગી જઈ શકે. આ ખુરશી જ ઊંચકીને...

એ ચમકી ગયો.

બાજુની ખોલીમાં બધું જ શાંત થઈ ગયું હતું. એક નાનો અવાજ સુદ્ધાં ફરકતો નહોતો. પછી ધીમે ધીમે ભારે ચીજ જમીન પર ઘસડાવાનો અવાજ આવ્યો. ફરી ચૂપકીદી. નહીં રુદન, નહીં ચીસો, સ્મશાનની શાંતિ.

ખૂન, સીતાનું ખૂન! પોતાની એક માત્ર વહાલી વ્યક્તિનું આવું કમોત! શંકરની છાતી ફાટી ગઈ. આંખો સામે સફેદ, કાળા, લીલા રંગોમાં લાલ લોહીમાં સીતાની લાશ પડી હતી. પોતે નમાલો હતો. સીતાને કશી મદદ ન કરી શક્યો. શંકર ખુરશીમાં બેસીને ચૂપચાપ રડ્યો. ખૂબ રડ્યો. બાજુની ખોલીમાં ફરી ઘસડાવાનો અવાજ... ધીમાં પગલાં...

શંકર ટટ્ટાર ઊભો થઈ ગયો. હજી વિજય ઘરમાં જ હતો. એ ભાગી છૂટવાની કોશિશ કરે એ પહેલાં જ પકડી લેવો જોઈએ. સીતાના ખૂનીને એ છટકી જવા દેશે તો એ લક્ષ્મીજીનો ગુનેગાર ગણાશે.

જરાય અવાજ ન થાય એમ એ બહાર નીકળ્યો. સાવચેતીથી દાદર ઊતર્યો. રસ્તા પર એ એકસરખું દોડશે તો વધુમાં વધુ પંદરથી વીસ મિનિટમાં જ પોલીસને બોલાવી લાવશે. પણ એ દરમિયાન વિજય પોબારા ગણી જાય તો? થોડે દૂરની દુકાનના ઓટલે તીનપત્તી રમતાં મવાલીઓને એણે માંડ સમજાવ્યા. તમે ચૂપચાપ દાદર પર ઊભા રહેજો. કોઈ જો દોડતું નીચે ઊતરી આવે તો પકડી રાખજો. જવા નહીં દેતા. સો રૂપિયા આપીશ.

- અને શંકરે મુઠ્ઠીઓ વાળી દોડવા માંડ્યું. અંધારામાં ઝગમગતી આંખો પ્રકાશ પાથરતી રહી. વધુને વધુ જોરથી એ દોડતો રહ્યો. ખૂન... સીતાનું ખૂન... પોતાના જીવનનો એક જ વાર એ ઉપયોગ કરતો હતો. એણે પગમાં પ્રાણ પૂર્યા.

પોલીસ જીપમાં તૂટક સ્વરે રડતાં રડતાં સબ-ઈન્સ્પેક્ટરને એ કહેતો રહ્યો- વિજયની મારપીટ... ગાળો, પચીસ હજાર રૂપિયાનો ઉલ્લેખ... ઝપાઝપી અને અંતે સીતાનું ખૂન...

ચંપાનિવાસ પાસે જીપ ઊભી રહેતાં એ નીચે કૂદી પડ્યો. દાદર ઉપર પેલા બે હજીયે ઊભા હતા એટલે એનો જીવ જરા નીચે બેઠો. હવે વિજય છટકી શકે એમ નહોતો. એક જ ઊંડો અફસોસ રહી ગયો - સીતાને બચાવી તો ન શક્યો પણ એને ખબર સુદ્ધાં ન પડી કે એનો મદદગાર હિતચિંતક કોઈ હતો પણ ખરો.

એણે સબઈન્સ્પેક્ટર અને હવાલદારોને ચૂપ રહેવાની ઈશારત કરી, રખે વિજયને અણસાર પણ આવી જાય. સાવધાન થઈ જાય! એ સીતાના શબને ખસેડવાની ચિંતામાં હોય ત્યાં જ પકડવો.

દબાતે પગલે ઘર નજીક પહોંચી અચાનક બધાંએ એકસાથે બારણાને ધક્કો માર્યો. બીજા ધક્કાએ તો બારણું તૂટી ગયું. પહેલો શંકર જ અંદર દોડી ગયો.

વિજયની લાશ પાસે હાથમાં રૂમાલ પકડી સ્તબ્ધ બનેલી સીતા ઊભી હતી!

અચાનક ધસી આવેલા પોલીસોને જોઈ એ ફાટેલી આંખે સૌને જોઈ રહી. ધીમે ધીમે એની નજર શંકરના ચહેરા પર આવીને જડાઈ ગઈ. ઝગમગતી આંખોનો પ્રકાશ ઝબકીને બુઝાઈ ગયો. પછી ધીમે પગલે ચૂપચાપ પોલીસ સાથે ચાલવા લાગી.

ઘરના ઉંબર પર ઊભી રહી એણે શંકર સામે જોયું અને ચાલી ગઈ.

શંકર થાંભલાઓના જંગલમાં નિર્જીવ લાકડું બની ઊભો રહ્યો.