જો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ લાંબો સમય ન ખુલે તો શું થાય? 1967ના ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન વૈશ્વિક આર્થિક મહામંદી લાવી શકે છે

જ્યારે 1967માં ઇજિપ્ત અને ઇઝરાયલ વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું અને સુએઝ નહેર બંધ થઈ, ત્યારે 15 વહાણો તે જળમાર્ગની અંદર ફસાઈ ગયા હતા. યુદ્ધ તો માત્ર છ દિવસમાં જ પૂરું થઈ ગયું (જેને 'સિક્સ-ડે વોર' કહેવાય છે), પરંતુ સુએઝ નહેર પૂરા 8 વર્ષ સુધી બંધ રહી. જ્યારે 1975માં આ વહાણોને બહાર કાઢવાની મંજૂરી મળી, ત્યારે તેમાંથી માત્ર 2 જ વહાણો દરિયામાં ચાલવા લાયક બચ્યા હતા, બાકીના બધા કાટ ખાઈ ગયા હતા અને તેમને 'યલો ફ્લીટ' (Yellow Fleet) નામ આપવામાં આવ્યું હતું.

ઇતિહાસ કદાચ પોતાને બેઠો પુનરાવર્તિત નથી કરતો, પણ તેના જેવો જ તાલ જરૂર મેળવે છે. આજે અમેરિકા-ઇઝરાયલ અને ઇરાન વચ્ચેના યુદ્ધને કારણે ઓઇલ અને ગેસનો સૌથી મહત્ત્વનો દરિયાઈ માર્ગ 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' (Strait of Hormuz) બંધ થયાને આશરે 90 દિવસ થવા આવ્યા છે. આવામાં સવાલ એ થાય છે કે જો સુએઝ નહેર જેવો ઇતિહાસ અહીં પણ સર્જાય અને આ માર્ગ લાંબો સમય બંધ રહે, તો શું થશે?

હાલમાં પાકિસ્તાની મધ્યસ્થીઓ દ્વારા વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચે યુદ્ધ રોકવા અને આ ચૉકપોઇન્ટ (માર્ગ) ફરી ખોલવા માટે વાતચીત ચાલી રહી છે. પરંતુ, જો પ્રારંભિક સમજૂતી માત્ર એક પાનાના સામાન્ય કરાર (MoU) સુધી મર્યાદિત રહેશે, તો શું આ માર્ગ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત થઈ શકશે?

આ જ શંકા વચ્ચે યુનાઇટેડ આરબ અમીરાત (UAE) એ હોર્મુઝના માર્ગને બાયપાસ કરતી તેની બીજી પાઇપલાઇનનું કામ ઝડપી બનાવ્યું છે, જેને તે 2027 સુધીમાં શરૂ કરવા માંગે છે. આ બાબત દર્શાવે છે કે અબુ ધાબીને આશંકા છે કે આ દરિયાઈ સંકટ ઘણા લાંબા સમય સુધી ખેંચાઈ શકે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય કોમોડિટી અને ફાઇનાન્સ જગતના નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે કે હોર્મુઝ આગામી મહિનામાં અથવા વધુમાં વધુ જુલાઈ સુધીમાં ખુલી જશે. તેમની આ આશા પાછળનું કારણ એ છે કે જો આ માર્ગ બંધ રહેશે તો એનર્જીની કિંમતો આકાશને આંબશે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને એટલું મોટું નુકસાન થશે જેની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે.

અમેરિકી અર્થશાસ્ત્રી હર્બર્ટ સ્ટેઈનનો એક પ્રખ્યાત નિયમ છે: ‘જો કોઈ વસ્તુ કાયમ માટે ન ચાલી શકે, તો તે અટકી જશે.’ આજે વોલ સ્ટ્રીટ આ નિયમના બદલાયેલા સંસ્કરણ પર ભરોસો રાખીને બેઠું છે કે: ‘હોર્મુઝ કાયમ માટે બંધ ન રહી શકે કારણ કે તેનાથી અતિશય આર્થિક નુકસાન થશે, તેથી તે ખુલી જ જશે.’

સમસ્યા એ છે કે આ નાકાબંધીથી હજુ સુધી બંનેમાંથી એકપણ પક્ષને એટલું આર્થિક નુકસાન થયું નથી કે તેઓ ઝૂકવા માટે મજબૂર થાય. ટ્રમ્પ માટે આ યુદ્ધ હજુ સુધી સસ્તું સાબિત થયું છે. અમેરિકી શેરબજાર (S&P 500 ઇન્ડેક્સ) યુદ્ધ શરૂ થયા પછી આશરે 10% વધ્યો છે અને ઓલ-ટાઇમ હાઈની નજીક છે. પેટ્રોલના ભાવ વધ્યા છે પરંતુ તે 2022ના રેકોર્ડ સ્તરથી નીચે છે. અમેરિકાનો બીજા ક્વાર્ટરનો જીડીપી ગ્રોથ રેટ પણ 4% થી વધુ રહેવાનો અંદાજ છે.

ઇરાનમાં બેરોજગારી વધી રહી છે, ખાદ્ય મોંઘવારી ચરમસીમાએ છે અને તેનું ચલણ સતત ગગડી રહ્યું છે. અમેરિકી નૌસેનાની નાકાબંધીને કારણે તે ઓઇલ નિકાસ નથી કરી શકતું અને ઉત્પાદન ઘટાડવું પડ્યું છે. પરંતુ ઇરાન અગાઉ પણ આવા મોટા આર્થિક આંચકાઓ સહન કરી ચૂક્યું છે, ખાસ કરીને જ્યારે અસ્તિત્વનો સવાલ હોય.

હાલમાં, યુએઈના વરિષ્ઠ રાજદ્વારીએ તાત્કાલિક ડીલ થવાની સંભાવના 50-50 ગણાવી છે. અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ પણ વાતચીતમાં 'થોડી પ્રગતિ' થઈ હોવાનું સ્વીકાર્યું છે. પાકિસ્તાની મધ્યસ્થીઓ ઇસ્લામાબાદ અને તેહરાન વચ્ચે સતત દોડધામ કરી રહ્યા છે.

અત્યાર સુધી વૈશ્વિક બજારે સ્થિતિ કેવી રીતે સંભાળી?

હોર્મુઝ બંધ થવાથી દૈનિક 2 કરોડ (20 million) બેરલ ઓઇલ બજારમાંથી ગાયબ થઈ ગયું છે. તેમ છતાં અત્યાર સુધી એનર્જી કટોકટી કેમ ન થઈ? તેના પાછળના કારણો આ મુજબ છે:

1. યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે વૈશ્વિક બજારમાં ઓઇલનો સપ્લાય જરૂરિયાત કરતાં વધુ હતો.

2. સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈએ પોતાની બાયપાસ પાઇપલાઇન દ્વારા પર્સિયન ગલ્ફનું ઓઇલ વહેતું રાખ્યું છે.

3. ધનિક દેશોએ પોતાના વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) માંથી સ્ટોક ખાલી કર્યો છે અને અમેરિકાએ પણ વિદેશમાં સપ્લાય મોકલ્યો છે.

4. ચીને અચાનક તેની ઓઇલ આયાતમાં મોટો ઘટાડો કર્યો છે.

5. ભાવ વધવાને કારણે ગરીબ દેશોની ખરીદશક્તિ ઘટી છે, જેથી માંગ ઓછી થઈ છે.

જો હોર્મુઝ 2026ના અંત સુધી કે 2027 સુધી બંધ રહે તો?

જો આ સ્થિતિ લાંબી ચાલશે તો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના આકરા ભાવ ગ્રાહકોને ખરીદી બંધ કરવા મજબૂર કરશે. શરૂઆતમાં ક્રૂડ ઓઇલ $200 પ્રતિ બેરલ થવાની જે આગાહીઓ ખોટી પડી હતી, તે સાચી સાબિત થઈ શકે છે. જો ઇરાન આ માર્ગ પર આંશિક નિયંત્રણ રાખશે તો પણ ભાવ નીચા નહીં આવે.

વૈશ્વિક મહામંદીનો ખતરો

સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ દુનિયાના કુલ ઓઇલ સપ્લાયના 10% થી 15% હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. દુનિયા આ હિસ્સા વગર જીવી શકે છે, પરંતુ તેની કિંમત બહુ મોટી ચૂકવવી પડશે. કાયમી ધોરણે આટલો મોટો વપરાશ ઘટાડવાનો સીધો અર્થ 1973 અને 1979 જેવી વૈશ્વિક આર્થિક મહામંદી (Global Recession) નો સામનો કરવો એવો થાય.

બાયપાસ કરવા માટે નવી પાઇપલાઇન બનાવવામાં વર્ષો લાગશે. 2027 સુધીમાં યુએઈ તેની ક્ષમતા બમણી કરી લેશે, સાઉદીને હજુ વધુ સમય લાગશે, જ્યારે કુવૈત અને ઇરાકને તેનાથી પણ વધારે સમય લાગશે. કતાર પાસે તો લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) નિકાસ કરવા માટે હોર્મુઝ સિવાય અન્ય કોઈ વ્યવહારુ માર્ગ જ નથી.

હોર્મુઝનું લાંબા સમય સુધી બંધ રહેવું એટલું વિનાશક છે કે કોઈ તેના વિશે વિચારવા પણ તૈયાર નથી. આથી જ, સૌથી વધુ સંભાવના એ વાતની છે કે બંને પક્ષો વચ્ચે કોઈ કામચલાઉ અને સમજૂતીભરી શોર્ટ-ટર્મ ડીલ થઈ જાય. પરંતુ જો આમ ન થયું, તો ભવિષ્યના દ્રશ્યો ખુબ જ ભયાનક હોઈ શકે છે.