વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાંથી ખુબ જ ચોંકાવનારા સમાચાર બહાર આવી રહ્યા છે. અમેરિકાનો સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) ઘટવાની આરે છે. ખરેખર, અમેરિકાનો ઇમરજન્સી ઓઇલ રિઝર્વ 43 વર્ષમાં સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. ઇરાન સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને સ્થાનિક બજારમાં તેલના વધતા ભાવને નિયંત્રિત કરવા માટે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે તેલ રિઝર્વમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ સતત બહાર કાઢ્યું હતું. આ પગલાથી આ ઇમરજન્સી સ્ટોક 1983 પછીના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. એક અહેવાલ મુજબ, US અધિકારીઓએ છેલ્લા અઠવાડિયાની અંદર જ આ અનામતમાંથી 89 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ બજારમાં મોકલ્યું છે.

રિપોર્ટ મુજબ, 12 જૂન, 2026 સુધીમાં, આ અનામતમાં તેલનો સ્ટોક ઘટીને 34.03 કરોડ બેરલ થઈ જશે, જે અમેરિકન ઇતિહાસમાં એક ખતરનાક સંકેત છે. રાષ્ટ્રપતિ જો બાઇડેનના કાર્યકાળ દરમિયાન રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન જુલાઈ 2023માં નોંધાયેલા સ્તરથી નીચે તેલ ભંડારનું વર્તમાન સ્તર ઘટી ગયું છે. હાલના સમયમાં આ તેલનો ભંડાર જુલાઈ 1983 પછી સૌથી નાનો જથ્થો છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, 1983માં, જ્યારે રોનાલ્ડ રીગનનું વહીવટીતંત્ર પહેલી વાર આ વ્યૂહાત્મક અનામત બનાવી રહ્યું હતું, ત્યારે અમેરિકન અર્થતંત્રનું કદ આજના કરતા ઘણું નાનું હતું.

જ્યારે આજના સમયમાં દેશની જરૂરિયાતોમાં ઝડપથી વધારો થયો છે, ત્યારે આ સ્તરે અનામતનો ઘટાડો અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રીઓને ચિંતામાં મૂકી રહ્યો છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર માટે, આ વ્યૂહાત્મક અનામત ક્રૂડ ઓઇલના આસમાને પહોંચેલા ભાવ વચ્ચે અર્થતંત્રને બચાવવા માટેનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાધન બની ગયું છે. ફેબ્રુઆરીના અંતમાં ઈરાન સાથે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી સતત ચાલુ રહેલા આ સંઘર્ષને કારણે આ અનામતમાંથી 7.5 કરોડ બેરલ તેલ કાઢવામાં આવ્યું છે, જે તેની ક્ષમતામાં 18 ટકાનો મોટો ઘટાડો છે.

વર્તમાન પરિસ્થિતિ એ છે કે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના આ કટોકટી ભંડારમાં તેની કુલ ક્ષમતાનો અડધો ભાગ પણ નથી બચ્યો. તેલ બજારના નિષ્ણાતો કહે છે કે, જો આ તેલને અમેરિકન સરકાર, અન્ય દેશો અને ચીન દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલાં દ્વારા બજારમાં લાવવામાં ન આવ્યું હોત, તો વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ 150 ડૉલરને વટાવી ગયા હોત, જેના કારણે આખી દુનિયામાં ગભરાટ ફેલાઈ જાતે. નિષ્ણાતો કહે છે કે, કટોકટીના સ્ટોકમાં ઘટાડો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટે ખુબ મોટું જોખમ ઊભું કરે છે.

જો આગામી દિવસોમાં મેક્સિકોના અખાતમાં કોઈ મોટું વાવાઝોડું આવે અને તેલનું ઉત્પાદન થોડા અઠવાડિયા માટે બંધ કરી દેવામાં આવે, તો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પાસે પરિસ્થિતિને સંભાળવા માટે કોઈ બેકઅપ નહીં રહે. જોકે, માર્ચમાં જાહેર કરાયેલ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર દ્વારા 17.2 કરોડ બેરલ તેલ મુક્ત કરવાના લક્ષ્યાંક પૂર્ણ થયા પછી આ અનામતમાંથી તેલ નીકળવાની ગતિ ધીમી પડી શકે તેવી અપેક્ષા છે. આ તેલ અનામતમાંથી ક્રૂડ તેલના ઝડપી નીકાળવા પાછળ રાજકીય કારણો પણ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

2022માં તેમના ત્રીજા રાષ્ટ્રપતિ પ્રચાર દરમિયાન, ટ્રમ્પે મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓને પ્રભાવિત કરવા માટે કટોકટી તેલ અનામતનો ઉપયોગ કરવા બદલ તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જો બાઇડેનની આકરી ટીકા કરી હતી. જો કે, હવે અમેરિકા મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓ પહેલા મોંઘવારીને કાબુમાં લેવા માટે રેકોર્ડ માત્રામાં તેલ મુક્ત કરી રહ્યું છે. જો તેલ નીકળવાનું આ જ ઝડપે ચાલુ રહેશે, તો આ અનામત સંપૂર્ણપણે કામ કરવાનું બંધ કરી દેશે. અમેરિકન પેટ્રોલિયમ રિઝર્વના વડાઓના મતે, આ સિસ્ટમ ચાલુ રાખવા માટે રિઝર્વમાં  ઓછામાં ઓછું 20 ટકા તેલ હોવું જરૂરી છે.

ડિજિટલ ઇન્ડિયાના યુગમાં, સાયબર છેતરપિંડીના કિસ્સાઓ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. સાયબર છેતરપિંડીનો ભોગ બનનાર કોઈપણ વ્યક્તિને અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. જોકે, સાયબર છેતરપિંડીના સંદર્ભમાં બેંક ખાતા સંપૂર્ણપણે બ્લોક અથવા ફ્રીઝ થવાની વધતી ઘટનાઓ વચ્ચે, કર્ણાટક હાઇકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, જ્યારે પણ કોઈ તપાસ એજન્સી સાયબર છેતરપિંડીના કેસના સંદર્ભમાં બેંક ખાતા ફ્રીઝ કરવાનો આદેશ આપે છે, ત્યારે બેંકે આદેશમાં નક્કી કરેલી રકમ અટકાવવી જોઈએ. આખું ખાતું ફ્રીઝ કરવાને બદલે, બેંકે ફક્ત તે જ નક્કી કરેલી રકમ અલગ કરી દેવી જોઈએ.

આ ઉપરાંત, ખાતાધારકને તેમના ખાતામાં બાકી રહેલા પૈસાનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે કરવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. કર્ણાટક હાઇકોર્ટનો આ નિર્ણય લાખો ખાતાધારકોને ખુબ મોટી રાહત આપવા માટે આવ્યો છે, જેમને નાની એવી, શંકાસ્પદ રકમ પ્રાપ્ત થવા પર પણ તેમના પુરા પૈસા ગુમાવવાની સંભાવનાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ન્યાયાધીશ સૂરજ ગોવિંદરાજની સિંગલ બેન્ચે ઇન્ડસઇન્ડ બેંક સાથે સંકળાયેલા કેસની સુનાવણી કરતી વખતે આ નિર્ણય આપ્યો. આ કેસમાં, ગુજરાત અને પશ્ચિમ બંગાળની સાયબર ક્રાઇમ પોલીસે રૂ. 25000ના બેંક ખાતા પર ફ્રીઝનો આદેશ આપ્યો હતો. જોકે, બેંકે સુરક્ષા ચિંતાઓનો હવાલો આપીને અરજદારનું આખું એકાઉન્ટ જ ફ્રીઝ કરી દીધું હતું.

કોર્ટે આ કાર્યવાહીને ગેરવાજબી ગણાવી, કહ્યું કે, તપાસની જરૂરિયાત અને ખાતાધારકોના અધિકારોનું સંતુલન ફક્ત ત્યારે જ થઈ શકે છે, જો બેંકો સક્ષમ અધિકારીઓ તરફથી મળેલા નિર્દેશોની શરતોનું કડક પાલન કરે. કોઈપણ ફ્રીઝિંગ કાર્યવાહી પ્રમાણસર, કાયદેસર રીતે ટકાઉ અને આદેશના અવકાશ સુધી મર્યાદિત હોવી જોઈએ. હાઇકોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે, બેંક ફક્ત ખાતાની રક્ષક છે અને તેની ફરજ તપાસ અધિકારીઓ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી કાનૂની સૂચનાઓનું પાલન કરવાની છે. તેથી, બેંકની સત્તા તેને મળેલી સૂચનાઓની શરતોથી સંપૂર્ણપણે બંધાયેલી છે.

ઇન્ડસઇન્ડ બેંકે કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે, તેણે આખું એકાઉન્ટ એટલા માટે ફ્રીઝ કર્યું છે કારણ કે તેને ડર હતો કે તેને ભવિષ્યમાં અન્ય તપાસ એજન્સીઓ તરફથી આ જ પ્રકારની સૂચનાઓ મળી શકે છે. આવા જ આદેશો ઘણી એજન્સીઓ તરફથી પહેલા પણ મળી ચૂક્યા છે. કોર્ટે બેંકની આ દલીલને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધી. હાઇકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, વહીવટી સુવિધા અથવા કોઈપણ પૂર્વધારણા માન્ય કાનૂની આદેશનો વિકલ્પ લઈ શકે નહીં. જો ભવિષ્યમાં વધારાની સૂચનાઓ મળશે, તો બેંક તેમના અનુસાર કાર્ય કરવા માટે બંધાયેલી રહેશે. પરંતુ, ત્યાં સુધી, બેંકે હાલના આદેશની મર્યાદામાં રહીને કામ કરવું આવશ્યક છે.

વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જાના ઊંચા ભાવ અને સતત અસ્થિરતા વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે ઇંધણ બજાર અંગે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. સરકારે ડીઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યૂઅલ (ATF)ની નિકાસ પર વિન્ડફોલ ટેક્સમાં વધારો કર્યો છે. આ નવો નિર્ણય આજથી એટલે કે 16 જૂનથી અમલમાં આવ્યો છે. આ દરમિયાન રાહતની વાત છે કે, સરકારે પેટ્રોલ પર નિકાસ પર લાગતા ચાર્જમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી, તેને અગાઉના સ્તરે જાળવી રાખ્યો છે. નાણા મંત્રાલય હેઠળના મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા જાહેર કરાયેલી એક નોટિફિકેશન બાદ નવા દરો દેશભરમાં લાગૂ કરવામાં આવ્યા છે.

સરકારની નોટિફિકેશન અનુસાર, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના સમીકરણને ધ્યાનમાં રાખીને, ડીઝલ પર નિકાસ પર લાગતા ચાર્જને ₹13.5 પ્રતિ લીટરથી વધારીને ₹14 પ્રતિ લીટર કરવામાં આવી છે. તો, ATF પર નિકાસ ચાર્જમાં વધુ મોટો વધારો લાગુ કરવામાં આવ્યો છે, આના પર લાગતા ટેક્સને ₹9.5 પ્રતિ લીટરથી વધારીને ₹12.5 પ્રતિ લિટીર કરવામાં આવ્યો છે. તેનાથી વિપરીત, પેટ્રોલ પર લાગતા નિકાસ ચાર્જમાં ₹1.5 પ્રતિ લીટર પર યથાવત છે.

નવા દરો 16 જૂનથી શરૂ થતા આગામી બે અઠવાડિયાના સમયગાળા માટે અમલમાં રહેશે. મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ભૂ-રાજકીય તણાવ પર નજીકથી નજર રાખતા સરકારે આ પગલું ભર્યું છે. આ પ્રાદેશિક તણાવને કારણે ક્રૂડ ઓઇલ અને રિફાઇન્ડ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના વૈશ્વિક ભાવમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી છે. આ પરિસ્થિતિને ઉકેલવા અને દેશમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની પર્યાપ્ત ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સરકારે સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી (SAED) હેઠળ નિકાસ ચાર્જ વધાર્યો છે. આનાથી કંપનીઓ સ્થાનિક બજાર છોડીને બહાર તેલ નહીં વેંચી શકે.

નવા ટેક્સ માળખા હેઠળ ડીઝલ નિકાસ પર પ્રતિ લીટર ₹14 અને ATF નિકાસ પર પ્રતિ લીટર ₹12.5ની સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી લાદવામાં આવશે. પેટ્રોલ પરની ડ્યૂટી પ્રતિ લીટર ₹1.50ના હાલના સ્તરે યથાવત રહેશે. નોંધનીય છે કે, બદલાવ હેઠળ આ ત્રણેય પર કોઈપણ પ્રકારનો 'રોડ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેસ' લાદવામાં આવ્યો નથી. સરકાર દર 15 દિવસે ક્રૂડ ઓઇલ, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ATFના સરેરાશ આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવોની સમીક્ષા કરે છે, તે મુજબ આ વસૂલાતને સમાયોજિત કરે છે.

વૈશ્વિક બજારમાં આજે ડબલ્યુટીઆઈ (WTI) ક્રૂડ ઓઇલનો ભાવ ઘટીને બેરલ દીઠ આશરે 80 ડોલર પર આવી ગયો છે, જ્યારે બ્રેન્ટ ક્રૂડ પણ લગભગ 4% ના ઘટાડા સાથે બેરલ દીઠ 83.82 ડોલરની આસપાસ પહોંચી ગયું છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં આ મોટો ઘટાડો તે અહેવાલો પછી આવ્યો છે, જેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિ સમજૂતી થઈ ગઈ છે અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ફરી ખોલવા પર સહમતિ બની છે. આ વૈશ્વિક ઘટનાક્રમને કારણે વિશ્વભરમાં ઉર્જા પુરવઠામાં અવરોધ આવવાની ચિંતા હળવી થઈ છે અને ઇંધણના ભાવ ઘટવાની આશા જાગી છે.

ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ બહારથી મગાવે છે અને તે મધ્ય પૂર્વના દેશો પર ખૂબ નિર્ભર છે. દેશમાં આયાત થતા ક્રૂડ ઓઇલ અને LPGનો એક મોટો હિસ્સો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ થઈને ભારત આવે છે. આથી, ત્યાં તણાવ ઓછો થવાથી અને આ દરિયાઈ માર્ગ ફરી ખુલવાથી સપ્લાય સુધરશે અને આયાત ખર્ચ ઘટશે, જેનો સીધો ફાયદો ભારતને મળી શકે છે. નોંધનીય છે કે, છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડના ભાવ વધતાં સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ પેટ્રોલ, ડીઝલ અને LPGના ભાવમાં વધારો કર્યો હતો.

જો કે, આ સાનુકૂળ પરિસ્થિતિ વચ્ચે પણ મુખ્ય પ્રશ્નો એ ઊભા થાય છે કે: શું ભારતમાં ખરેખર પેટ્રોલ, ડીઝલ અને LPGના ભાવ ઘટશે? અને શું રોકાણકારોએ આ બદલાતા પ્રવાહને જોઈને પોતાના પોર્ટફોલિયોમાં ફેરફાર કરવો જોઈએ?

આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ઘટવાથી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની આર્થિક સ્થિતિ ચોક્કસ સુધરશે, પરંતુ સામાન્ય ગ્રાહકોને ઇંધણના ભાવમાં તરત જ રાહત મળવાની શક્યતા ઓછી છે.

વેલ્થ મેનેજમેન્ટ ફર્મ 'ડિઝર્વ'ના કો-ફાઉન્ડર વૈભવ પોરવાલે જણાવ્યું હતું કે સરકાર હાલ પૂરતા રિટેલ ઇંધણના ભાવ વર્તમાન સ્તર પર જ જાળવી રાખવાનું પસંદ કરી શકે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે, ‘જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ઉર્જાના ભાવ વધ્યા હતા, ત્યારે સરકારે તેનો પૂરો બોજ ગ્રાહકો પર નાખ્યો નહોતો. તેથી, કિંમતોમાં ઘટાડો કરતા પહેલાં, સરકાર ભાવને વર્તમાન સ્તરે જ સ્થિર રાખીને ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓને ભૂતકાળમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવાની તક આપી શકે છે.’

બજારની સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ભલે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં મોટો ઘટાડો આવ્યો હોય, પરંતુ જ્યાં સુધી આ ઘટાડો લાંબા સમય સુધી ટકી નહીં રહે, ત્યાં સુધી પેટ્રોલ, ડીઝલ અને LPGની કિંમતોમાં તાત્કાલિક કાપ મૂકવામાં આવશે નહીં.

'આનંદ રાઠી શેર્સ એન્ડ સ્ટોક બ્રોકર્સ' ના ડાયરેક્ટર અને હેડ થોમસ સ્ટીફને પણ આ જ પ્રકારનો મત વ્યક્ત કર્યો છે. તેઓ માને છે કે ઇંધણના ભાવ નક્કી કરવા માટે તાજેતરમાં 120 ડોલરને પાર કરી ગયેલા ભાવ નહિ, પરંતુ વિવાદ શરૂ થયો તે પહેલાંની 60 થી 72 ડોલરની રેન્જ વધુ યોગ્ય માપદંડ છે.

થોમસ સ્ટીફને વિગતવાર સમજાવતા કહ્યું કે, ‘જૂના ભાવોની સરખામણીએ જોવામાં આવે તો 80 ડોલરનું ક્રૂડ હજી પણ ઘણું મોંઘું છે, જેના કારણે રિટેલ ભાવો તાત્કાલિક ઘટાડવાની આશા મર્યાદિત બની જાય છે. ક્રૂડ સસ્તું થવાનો ફાયદો સૌથી પહેલાં ઓઇલ કંપનીઓ મેળવશે, જેથી તેઓ છેલ્લા ઘણા મહિનાઓથી પડતર કિંમત કરતાં ઓછા ભાવે ઇંધણ વેચવાને કારણે થયેલા નુકસાનને સરભર કરી શકે. આ ઉપરાંત, યુએસ ડોલર સામે રૂપિયાની નબળાઈને કારણે સ્થિતિ વધુ જટિલ બની છે. હાલમાં એક્સચેન્જ રેટ ડોલર દીઠ ₹94 થી ₹95 ની આસપાસ હોવાથી, ક્રૂડના ભાવ ઘટવા છતાં આયાત ખર્ચમાં અંશતઃ જ રાહત મળી રહી છે.’

સ્ટીફને બજારના અંદાજોને ટાંકીને જણાવ્યું હતું કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં દર 1 ડોલરના ઘટાડા પર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં લિટર દીઠ આશરે 50 થી 60 પૈસાનો ઘટાડો થઈ શકે છે. ‘પરંતુ વર્તમાન સ્તરે, આ ફાયદાનો ઉપયોગ પેટ્રોલ પંપ પર ભાવ ઘટાડવાને બદલે કંપનીઓની આંતરિક ખોટને પૂરી કરવા માટે થવાની સંભાવના વધુ છે.’ તેમના મતે, ઇંધણના ભાવ ઘટાડવા અંગેની સાર્થક ચર્ચા ત્યારે જ શરૂ થઈ શકે જો ક્રૂડ ઓઇલ ઘટીને 65 થી 70 ડોલરની રેન્જમાં આવી જાય અને લાંબા સમય સુધી તે સ્તરે સ્થિર રહે.

'મોતીલાલ ઓસ્વાલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીસ' ના કોમોડિટી એનાલિસ્ટ માનવ મોદીએ જણાવ્યું હતું કે, બજારમાંથી ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવનું જોખમ ઓછું થતાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર દબાણ જોવા મળી રહ્યું છે.

માનવ મોદીએ જણાવ્યું કે, ‘અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે દુશ્મનાવટ ખતમ કરવા અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ફરી ખોલવા માટે પ્રારંભિક સમજૂતી થઈ હોવાના અહેવાલો પછી ક્રૂડના ભાવ ઝડપથી તૂટ્યા છે. આ ઘટનાક્રમને કારણે બજારમાં જે વધારાના જોખમના નામે ભાવો ઊંચકાયા હતા તે હવા નીકળી ગઈ છે અને હવે મધ્ય પૂર્વમાંથી ઓઇલ અને એલએનજી (LNG) નો પુરવઠો ધીમે-ધીમે સામાન્ય થવાની અપેક્ષા છે.’ જો કે, તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું કે, ‘જો હોર્મુઝમાંથી સપ્લાય યુદ્ધ પહેલાંના સ્તરે પહોંચી જશે તો વૈશ્વિક તંગીની ચિંતા દૂર થઈ જશે. પરંતુ આ સમજૂતીના અમલીકરણ દરમિયાન જો કોઈ નવી અડચણો આવશે, તો નજીકના ભવિષ્યમાં ભાવ વધુ ઘટતા અટકી પણ શકે છે.’

આ બાબતે થોમસ સ્ટીફને ચેતવણી આપતા કહ્યું કે, ‘શાંતિ સમજૂતી ભલે આશાસ્પદ હોય, પણ તે હજી સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવી નથી. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ખોલવાની પ્રક્રિયા હજી ચાલુ છે. જે વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓએ મહિનાઓ સુધી લાંબા રૂટ પર જહાજો દોડાવ્યા, યુદ્ધના જોખમનું પ્રીમિયમ ચૂકવ્યું અને મોંઘું નૂર (ભાડું) સહન કર્યું, તેઓ રાતોરાત પોતાના જૂના રૂટ પર પાછા નહીં ફરે. વળી, પર્સિયન ગલ્ફના જે ઉત્પાદક દેશોએ નાકાબંધી દરમિયાન ઉત્પાદન ઘટાડી દીધું હતું, તેમને સપ્લાય પુનઃસ્થાપિત કરવામાં અઠવાડિયાનો સમય લાગશે. તેથી જો આ ડીલના અમલમાં કોઈ વિલંબ થશે, તો ક્રૂડના ભાવ ફરી પાછા ઉપર જઈ શકે છે.’

આ સેક્ટર્સ અને રોકાણકારોને થશે મોટો ફાયદો

પેટ્રોલ પંપ પર ભલે સામાન્ય લોકોને તરત ફાયદો ન થાય, પરંતુ ક્રૂડ ઓઇલ સસ્તું થવાથી દેશના અર્થતંત્રના કેટલાક ચોક્કસ ક્ષેત્રો માટે મોટી તકો ઊભી થશે.

વૈભવ પોરવાલના જણાવ્યા મુજબ, જે કંપનીઓ મોટા પાયે કોમોડિટી અને કાચા માલનો ઉપયોગ કરે છે તેમને સૌથી વધુ ફાયદો થશે. કાચા માલના ભાવ ઘટવાથી આ કંપનીઓના માર્જિન પર હકારાત્મક અસર જોવા મળશે.

થોમસ સ્ટીફને આ અંગે વિગતવાર માહિતી આપતા જણાવ્યું કે એરલાઇન્સ કંપનીઓને સૌથી મોટો ફાયદો થશે, કારણ કે ઇંધણ (Aviation Turbine Fuel) એ તેમના ઓપરેટિંગ ખર્ચનો બહુ મોટો હિસ્સો છે. પેઇન્ટ ઉત્પાદકોને પણ ફાયદો થશે કારણ કે ક્રૂડ ઓઇલમાંથી બનતી પ્રોડક્ટ્સ (Crude-based derivatives) તેમનો મુખ્ય કાચો માલ છે. કેમિકલ કંપનીઓ માટે કાચા માલનો આયાત ખર્ચ ઘટશે, જેનાથી તેમનો પ્રોફિટ માર્જિન સુધરશે. FMCG, લોજિસ્ટિક્સ, ટ્રાન્સપોર્ટ અને ઓટોમોબાઇલ જેવા ગ્રાહક-લક્ષી ઉદ્યોગોને નૂર અને વિતરણ ખર્ચ ઘટવાથી પરોક્ષ ફાયદો થશે.

એકંદરે, જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ નીચા અને સ્થિર રહેશે તો દેશમાં મોંઘવારી અંકુશમાં રાખવામાં મદદ મળશે, લોકોની ખરીદશક્તિ વધશે અને બજારમાં વપરાશ વધવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું થશે.

સપ્તાહના આખરી ટ્રેડિંગ દિવસે શેરબજારમાં અદભુત તેજી જોવા મળી છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિ સમજૂતી થઈ હોવાના અહેવાલો વહેતા થતાં જ બજારમાં આ રોકેટ ગતિ જોવા મળી હતી. આ સકારાત્મક સમાચારને પગલે સેન્સેક્સ 1695 પોઇન્ટ અથવા 2.30% ના જોરદાર ઉછાળા સાથે 75,527.95 ના સ્તરે બંધ રહ્યો હતો. આ જ રીતે નિફ્ટી પણ 461.30 પોઇન્ટ અથવા 1.99% વધીને 23,622.90 પર બંધ આવ્યો હતો. બેંક નિફ્ટીમાં આનાથી પણ મોટી રેલી જોવા મળી હતી, જે 1638 પોઇન્ટ અથવા 2.97% ના તોતિંગ વધારા સાથે 56,800 ની સપાટી વટાવીને બંધ રહ્યો હતો. બજારમાં સાર્વત્રિક તેજીને કારણે તમામ ઇન્ડેક્સ ગ્રીન ઝોનમાં રહ્યા હતા અને રોકાણકારોએ મબલક કમાણી કરી હતી. BSE ના ટોચના 30 શેરોની વાત કરીએ તો, પાવરગ્રીડ અને ટેક મહિન્દ્રાને બાદ કરતાં તમામ શેર જોરદાર તેજી સાથે બંધ થયા હતા. સૌથી વધુ 5.62% નો ઉછાળો બજાજ ફાઇનાન્સમાં જોવા મળ્યો હતો. ત્યારબાદ L&T, Indigo, Titan અને એટર્નલ જેવા શેરો પણ 5% સુધી વધ્યા હતા.

આજના ટ્રેડિંગ સેશનમાં મિડકેપ અને સ્મોલકેપ ઇન્ડેક્સમાં પણ તોફાની તેજી જોવા મળી હતી, જેના કારણે નાના છૂટક રોકાણકારોથી લઈને મોટા ગજાના રોકાણકારો સુધી તમામની જોરદાર કમાણી થઈ છે. બજારમાં આવેલા આ ઉછાળાને લીધે BSE નું કુલ માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન 452.66 લાખ કરોડ રૂપિયાથી આશરે 10 લાખ કરોડ રૂપિયા વધીને 462 લાખ કરોડ રૂપિયાની પાર પહોંચી ગયું છે.

ઈરાનની સરકારી સમાચાર એજન્સી 'મેહર' ના અહેવાલ મુજબ, ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પ્રસ્તાવિત એમઓયુમાં ઈરાન પરના પ્રતિબંધો હટાવવા, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધીનો અંત લાવવો અને ઈરાનની આસપાસ તૈનાત અમેરિકી સૈન્ય દળોને પાછા બોલાવવાનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ જણાવ્યું છે કે ઈરાન સાથે યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાનો કરાર લગભગ પૂર્ણ થઈ ગયો છે અને ચાલુ સપ્તાહમાં જ તેના પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે. ટ્રમ્પની આ જાહેરાત ઈરાન દ્વારા ઓઈલ ઈન્ડસ્ટ્રી પર નિયંત્રણ મેળવવાની ધમકી આપવાના ગણતરીના કલાકોમાં જ આવી છે. આ સમાચાર આવતાની સાથે જ અમેરિકી શેરબજારોમાં જબરદસ્ત ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો અને ત્યાંના બજારો મજબૂતી સાથે બંધ થયા હતા. અમેરિકી બજારની આ સકારાત્મક અસરે ભારતીય બજારને પણ વેગ આપ્યો હતો.

બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત 5% ઘટીને બે મહિનાના નીચલા સ્તરે એટલે કે બેરલ દીઠ 86.4 અમેરિકી ડોલર પર આવી ગઈ છે. કાચા તેલના ભાવમાં આ મોટા ઘટાડાને કારણે ક્રૂડ ઓઈલ પર નિર્ભર કંપનીઓના શેરોમાં ભારે લેવાલી જોવા મળી હતી. વૈશ્વિક સ્તરે એશિયાના અન્ય બજારોમાં પણ ભારે રેલી રહી હતી. દક્ષિણ કોરિયાનો 'કોસ્પી' ઇન્ડેક્સ 8% થી વધુ અને જાપાનનો 'નિક્કી 225' ઇન્ડેક્સ 3% થી વધુ ઉછળ્યો હતો. આ સિવાય ચીનનો 'શાંઘાઈ SSE કમ્પોઝિટ' અને હોંગકોંગનો 'હેંગસેંગ' ઇન્ડેક્સ પણ ગ્રીન ઝોનમાં ટ્રેડ થઈને બંધ રહ્યા હતા. અમેરિકી ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયો 65 પૈસા મજબૂત થઈને 95.20 ના સ્તરે પહોંચી ગયો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંભવિત કરારના સંકેતો મળ્યા બાદ વૈશ્વિક સ્તરે કાચા તેલની કિંમતો તૂટી હતી. ફોરેક્સ ટ્રેડર્સના જણાવ્યા અનુસાર, ડોલર નબળો પડવાને કારણે અને સ્થાનિક શેરબજારના હકારાત્મક વલણને લીધે રૂપિયાને ટેકો મળ્યો હતો અને તેમાં મજબૂતી આવી હતી.

સરકાર દ્વારા ઔદ્યોગિક અને વ્યાપારી ગ્રાહકો પર છૂટક પંપો (રિટેલ આઉટલેટ્સ) પરથી પેટ્રોલ-ડીઝલ ખરીદવા પર તાત્કાલિક અસરથી પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો છે. ગુરુવારે  મોડી રાત્રે બહાર પાડવામાં આવેલા એક સત્તાવાર આદેશ અનુસાર આવા ગ્રાહકો હવે માત્ર કંપનીઓના સ્પેશિયલ સપ્લાય ચેનલ (બલ્ક સપ્લાય) દ્વારા જ ઇંધણ મેળવી શકશે અને તેઓ આ ઇંધણનું ફરીથી વેચાણ પણ નહીં કરી શકે.

આ આદેશમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે, છૂટક પેટ્રોલ પંપો કોઈ પણ એક ગ્રાહક અથવા વાહનને એક દિવસમાં 200 લીટરથી વધુ ડીઝલ આપી શકશે નહીં. સાથે જ આ રીતે ખરીદેલા ઇંધણનું ફરીથી વેચાણ  કરવા પર પણ સખત પ્રતિબંધ રહેશે. સરકારનો આ નવો નિયમ આગામી 90 દિવસ સુધી અમલમાં રહેશે, જોકે પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને નિયત તારીખ પહેલાં તેને રદ પણ કરવામાં આવી શકે છે.

સરકારનો આ નિયમ આગામી 90 દિવસ સુધી અમલમાં રહેશે, જોકે પરિસ્થિતિ સુધરતાં તેને વહેલો પાછો પણ ખેંચવામાં આવી શકે છે.

છેલ્લા કેટલાક સમયથી છૂટક પેટ્રોલ પંપો પરથી ઇંધણના વેચાણમાં અસાધારણ અને મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે, જેને નિયંત્રિત કરવા માટે આ કડક પગલું લેવાયું છે. મિડલ ઈસ્ટની તંગદિલીને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલ મોંઘું થયું છે. આ દરમિયાન કંપનીઓ સીધું જે ઇંધણ ઉદ્યોગોને વેચે છે અને જે પંપ પર સામાન્ય જનતા માટે વેચાય છે, તે બંનેના ભાવમાં બહુ મોટો તફાવત આવી ગયો છે.

હાલમાં ઔદ્યોગિક ડીઝલ છૂટક પંપ પર મળતા ડીઝલ કરતાં લીટર દીઠ આશરે ₹40 જેટલું મોંઘું છે. આ જ કારણે મોટી કંપનીઓ અને વ્યાપારી એકમો પોતાના વાહનો કે પ્લાન્ટ માટે પંપ પરથી સસ્તું ડીઝલ ખરીદવા લાગ્યા હતા.

સરકારી આંકડા મુજબ ગત 27 મેના રોજ જોવા મળ્યું હતું કે ઉદ્યોગોને સીધા વેચાતા  ઇંધણમાં ૨૯% નો ઘટાડો થયો હતો, કારણ કે આ તમામ ગ્રાહકો છૂટક પંપ તરફ વળ્યા હતા.  સરકારનું માનવું છે કે જો ઉદ્યોગો આ રીતે પંપ ખાલી કરવા લાગશે, તો સ્થાનિક સ્તરે અછત ઊભી થઈ શકે છે અને સામાન્ય માણસની રોજીંદી જરૂરિયાતો તેમજ આવશ્યક સેવાઓને મોટી અસર પહોંચી શકે છે.

ક્રૂડ ઓઇલના વધતા ભાવોને કારણે તાજેતરમાં જ સરકારે અલગ-અલગ હપ્તામાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં લીટર દીઠ આશરે ₹7.5નો વધારો કર્યો છે. આ વધારા છતાં ભારતની સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) હજુ પણ મોટી ખોટનો સામનો કરી રહી છે. હાલની સ્થિતિએ કંપનીઓને ડીઝલ પર લીટર દીઠ આશરે ₹30 ની ખોટ થઈ રહી છે. પેટ્રોલ પર લીટર દીઠ આશરે ₹6 ની ખોટ થઈ રહી છે.

બીજી તરફ, સરકારી પ્રોવિઝનલ ડેટા અનુસાર એપ્રિલ અને મે મહિનાની વચ્ચે દેશમાં ઇંધણના વપરાશમાં પણ મોટો વધારો થયો છે. ઔદ્યોગિક અને છૂટક બંને વપરાશ મેળવીને આ બે મહિનામાં ડીઝલના વપરાશમાં આશરે 4.7% અને પેટ્રોલના વપરાશમાં આશરે 6% નો ઉછાળો નોંધાયો છે. આ વધતા વપરાશ અને ખોટ વચ્ચે બજારમાં ઇંધણની સપ્લાય સરખી જાળવી રાખવા માટે સરકારે આ મોટો નિર્ણય લીધો છે.

ઉદ્યોગપતિ અનિલ અંબાણીને એક મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. હકીકતમાં મુંબઈ સ્થિત નેશનલ કંપની લો ટ્રિબ્યુનલ (NCLT)એ સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI)ની અંબાણી વિરુદ્ધ વ્યક્તિગત નાદારીની કાર્યવાહી શરૂ કરવાની અરજી સ્વીકારી છે. આ નિર્ણયથી અંબાણી વિરુદ્ધ નાદારીની પ્રક્રિયાનો માર્ગ મોકળો થઇ ગયો છે.

જોકે, NCLTના નિર્ણય પછી, અનિલ અંબાણીએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે, તેઓ આ આદેશને નેશનલ કંપની લો એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (NCLAT)માં પડકારશે. જો અનિલ અંબાણીનો નાદારીનો કેસ આગળ વધે છે, તો એક રિઝોલ્યુશન પ્રોફેશનલ (RP)ની નિમણૂક થઈ શકે છે, જે કાયદા હેઠળ તેમની વ્યક્તિગત સંપત્તિનું મૂલ્યાંકન અને નિયંત્રણ લેવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરશે.

આ કેસમાં આશરે રૂ. 1200 કરોડની વસૂલાતનો સમાવેશ થાય છે. SBIનો દાવો છે કે, અનિલ અંબાણીએ રિલાયન્સ કોમ્યુનિકેશન્સ (RCom) અને રિલાયન્સ ઇન્ફ્રાટેલને આપવામાં આવેલી લોન માટે વ્યક્તિગત ગેરંટી આપી હતી. કંપનીઓએ તેમની લોન ન ચૂકવી હોવાથી, બેંકે ગેરંટીના આધારે વસૂલાતની કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી.

અનિલ અંબાણીએ આ સમગ્ર મુદ્દા પર એક નિવેદન બહાર પાડ્યું છે. આ કેસ 2016નો છે અને કથિત રીતે આપવામાં આવેલી વિવાદિત વ્યક્તિગત ગેરંટી સાથે સંબંધિત છે. અંબાણી પક્ષનો દાવો છે કે તેમને આ ભંડોળમાંથી કોઈ વ્યક્તિગત લાભ મળ્યો નથી. આ કેસ એવા સમયનો છે, જ્યારે ભારતમાં વ્યક્તિગત નાદારીની જોગવાઈઓ સંપૂર્ણપણે લાગુ કરવામાં આવી ન હતી. અંબાણીના પ્રવક્તાના જણાવ્યા અનુસાર, વિગતવાર NCLTનો આદેશ પ્રાપ્ત થયા પછી, તેમની કાનૂની ટીમ તેનો અભ્યાસ કરશે અને ઉપલબ્ધ કાનૂની વિકલ્પો હેઠળ યોગ્ય ફોરમ પર તેને પડકારશે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે, અંબાણી ન્યાયિક ફોરમમાં સફળતાપૂર્વક પોતાની સ્થિતિ સાબિત કરશે.

આ દરમિયાન, મુંબઈની એક ખાસ કોર્ટે અનિલ ધીરુભાઈ અંબાણી ગ્રુપ (ADAG)ના ભૂતપૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અમિતાભ ઝુનઝુનવાલાને રિલાયન્સ કોમર્શિયલ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ સાથે સંકળાયેલા કથિત બેંક છેતરપિંડીના કેસમાં CBI કસ્ટડીમાં મોકલ્યા છે. ઝુનઝુનવાલા આ અગાઉ અનિલ અંબાણીની આગેવાની હેઠળની રિલાયન્સ કોમ્યુનિકેશન્સ લિમિટેડની સામે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા ફરિયાદના આધારે દાખલ કરાયેલા એક કેસમાં ન્યાયિક કસ્ટડીમાં હતા.

આ કેસમાં કંપની પર રૂ. 2,929.05 કરોડનું નુકસાન પહોંચાડવાનો આરોપ છે. CBIના જણાવ્યા અનુસાર, રિલાયન્સ કોમર્શિયલ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ, તેના ડિરેક્ટરો અને અજાણ્યા સરકારી અધિકારીઓએ મળીને 31 બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓના એક કન્સોર્ટિયમ સાથે છેતરપિંડી કરવાનું કાવતરું ઘડ્યું હતું, આ સમૂહમાંથી કંપનીએ આશરે રૂ. 9,280 કરોડની લોન લીધી હતી.

પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની અસ્થિર કિંમતો વચ્ચે, કેન્દ્ર સરકારે ભારતીય અર્થતંત્ર અને સામાન્ય જનતાને મોટી રાહત આપતું એક મહત્વનું પગલું ભર્યું છે. નાણા મંત્રાલયે એક નવી અધિસૂચના બહાર પાડીને વધુ ઇથેનોલ મિશ્રણ (22% થી 30%) ધરાવતા પેટ્રોલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટી સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધી છે. આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારત કાચા તેલની આયાત પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને 'ગ્રીન એનર્જી'  તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.

આવો સમજીએ કે સરકારના આ નિર્ણયની તમારા પર શું અસર થશે.

નાણા મંત્રાલયની સત્તાવાર અધિસૂચના અનુસાર, 22 ટકાથી લઈને 30 ટકા સુધી ઇથેનોલ મિશ્રણ ધરાવતા પેટ્રોલ (એટલે કે E22, E25, E27 અને E30) પર હવેથી કોઈ એક્સાઇઝ ડ્યુટી લાગશે નહીં. આ ટેક્સ હવે શૂન્ય કરી દેવામાં આવ્યો છે. ભારતના મહત્વાકાંક્ષી બાયોફ્યુઅલ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત E20 (20% ઇથેનોલ) થી વધુના બ્લેન્ડ પર આપવામાં આવેલું આ પહેલું મોટું નાણાકીય પ્રોત્સાહન છે.

બજારની વર્તમાન પરિસ્થિતિ પર નજર કરીએ તો, મે મહિનાના બીજા પખવાડિયામાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લીટર આશરે 7.50 રૂપિયાનો તીવ્ર ઉછાળો આવ્યો હતો. આ પહેલા માર્ચ મહિનામાં પણ સરકારે વાર્ષિક 1 લાખ કરોડ રૂપિયાની મહેસૂલી આવકનું નુકસાન વેઠીને પેટ્રોલ-ડીઝલ પરની ડ્યુટીમાં પ્રતિ લીટર 10 રૂપિયાનો ઘટાડો કર્યો હતો, જેથી જનતાને વૈશ્વિક બજારની મોંઘવારીથી બચાવી શકાય.

આ ઉપરાંત ટેક્નિકલ મોરચે 15 મે 2026થી બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ દ્વારા E22થી E30 પેટ્રોલ મિશ્રણ માટેના નવા ગુણવત્તાના માપદંડો લાગુ કરી દેવામાં આવ્યા છે. આ માપદંડો નક્કી થયાના તરત જ બાદ એક્સાઇઝ ડ્યુટી હટાવી લેવી, એ દર્શાવે છે કે સરકાર આ સેગમેન્ટમાં સુનિયોજિત તૈયારી સાથે આગળ વધી રહી છે.

કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રી નિતિન ગડકરીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 87% ફોસિલ ફ્યુઅલ આયાત કરે છે. આ નીતિગત નિર્ણયથી દેશને ઘણા ફાયદા થશે. મોંઘા ક્રૂડ ઓઇલની આયાત ઘટશે, જેનાથી દેશના વિદેશી હૂંડિયામણની મોટી બચત થશે. ફ્યૂઅલની આયાત પાછળ ખર્ચાતા નાણાં દેશમાં જ રહેશે, જે સીધા જ શેરડી પકવતા ખેડૂતો, ગ્રામીણ યુવાનો અને કૃષિ ક્ષેત્રને આર્થિક રીતે મજબૂત બનાવશે. ઇથેનોલ એક સ્વચ્છ અને 'ગ્રીન ફ્યુઅલ' છે, જેના ઉપયોગથી પ્રદૂષણના સ્તરમાં મોટો ઘટાડો આવશે.

ગ્રાહકોના મનમાં અત્યારે આ સૌથી મોટો સવાલ છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના આંકડા મુજબ, ઇથેનોલની સરેરાશ ખરીદી કિંમત (GST અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન સહિત) પ્રતિ લીટર 71.32 રૂપિયા છે, જે રિફાઇન્ડ પેટ્રોલની પડતર કિંમત કરતાં વધુ થઈ ગઈ છે. તેથી, વધુ મિશ્રણ હોવા છતાં છૂટક કિંમતોમાં મોટો ઘટાડો કરવો એ કંપનીઓ માટે એક પડકાર છે.

જોકે, સરકારે તાજેતરમાં જ ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ વાહનો માટે 85% ઇથેનોલ ધરાવતું 'E85' ફ્યૂઅલ લોન્ચ કર્યું છે,  દેશના 48 પેટ્રોલ પંપ પર E20 ફ્યૂઅલની સરખામણીએ 20 રૂપિયા પ્રતિ લીટર સસ્તું વેચાઈ રહ્યું છે.

ઘણા વાહન માલિકોને ચિંતા હોય છે કે વધુ ઇથેનોલવાળા પેટ્રોલ (E20 કે તેથી વધુ)ના ઉપયોગથી તેમની જૂની ગાડીઓની માઇલેજ કે એન્જિનના પરફોર્મન્સ પર કોઈ ખરાબ અસર પડશે કે નહીં. આ અંગે ઓટોમોબાઈલ ઉત્પાદકોના સંગઠન (SIAM) એ સ્પષ્ટતા કરી છે કે, જૂની ગાડીઓની માઇલેજમાં થોડો ઘણો ઘટાડો ચોક્કસ આવી શકે છે, પરંતુ તેનાથી સુરક્ષાને લઈને કોઈ જોખમ નથી.

કેન્દ્રીય મંત્રી નિતિન ગડકરીએ પણ આ ચિંતાઓને ફગાવી દેતાં કહ્યું છે કે, ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ મોટરસાયકલોને પેટ્રોલ અને ઇથેનોલ બંને પર ચલાવી શકાય છે, અને ઇથેનોલનું પરફોર્મન્સ સામાન્ય પેટ્રોલ કરતાં ક્યાંય ઓછું નથી.

ભારતનો ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ પ્રોગ્રામ નક્કી કરેલા સમય કરતાં ઘણો આગળ ચાલી રહ્યો છે. અગાઉ સરકારે પેટ્રોલમાં 20 ટકા ઇથેનોલ (E20) ભેળવવાનું લક્ષ્ય 2030 સુધીનું રાખ્યું હતું, જેને બાદમાં ઘટાડીને 2025-26 કરી દેવામાં આવ્યું હતું. તાજેતરના આંકડાઓની વાત કરીએ તો, ભારતે વર્ષ 2022-23માં 12.06% અને 2023-24માં 14.60% ઇથેનોલ મિશ્રણનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી લીધું હતું.

ચાલુ વર્ષે 15 મે 2026થી બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) દ્વારા E22, E25, E27 અને E30 બ્લેન્ડ માટે નવા ક્વોલિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ (IS 19850:2026) લાગુ કરી દેવાયા છે. આ નવા માપદંડોમાં ઇથેનોલની માત્રા, ઓક્ટેન રેટિંગ, સલ્ફરની મર્યાદા અને સુરક્ષાના તમામ નિયમો સ્પષ્ટપણે નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.

ઇથેનોલવાળા પેટ્રોલને લઈને શરૂઆતમાં કેટલાક વિવાદો પણ સામે આવ્યા હતા. સપ્ટેમ્બર 2025માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં દેશભરમાં E20 ફ્યૂઅલ લાગુ કરવા સામે એક અરજી પણ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેને સર્વોચ્ચ અદાલતે ફગાવી દીધી હતી. આ સિવાય કેટલાક લોકોએ એવી પણ માંગ કરી હતી કે પેટ્રોલ પંપ પર ઇથેનોલવાળા પેટ્રોલની સાથે 'ઇથેનોલ વગરનું સાદું પેટ્રોલ' પણ ઉપલબ્ધ કરાવવું જોઈએ. જોકે, સરકારે આ માંગને સ્પષ્ટપણે ફગાવી દીધી છે અને જણાવ્યું છે કે આ નિર્ણય ઘણો વિચાર-વિમર્શ કરીને અને ખેડૂતોના આર્થિક હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો છે.

ભારત સરકારે 2025-26 સુધીમાં 20% ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું અને ફેબ્રુઆરી 2025 સુધીમાં જ 17.98% નો મોટો આંકડો સ્પર્શી લીધો છે. એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં આપવામાં આવેલી આ નવી છૂટ દર્શાવે છે કે સરકાર ભવિષ્ય (E30 અને તેનાથી આગળ) માટે સંપૂર્ણપણે સજ્જ છે. આ પગલું માત્ર ઓટોમોબાઈલ સેક્ટરને 'ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ' ટેકનોલોજી અપનાવવા પ્રેરિત નહીં કરે, પરંતુ ભારતને ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનાવવાનો એક મજબૂત રોડમેપ પણ પૂરો પાડશે.

શેરબજારનો નવો ટ્રેન્ડ અને આપણી લાલચ
આજકાલ ઓફિસની કેન્ટીન હોય, સોસાયટીનો બાંકડો હોય કે મિત્રોનું વોટ્સએપ ગ્રૂપ, બધે બસ એક જ ચર્ચા ચાલે છે: "પેલા IPO માં કેટલું પ્રીમિયમ ચાલે છે?" લોકો શેરબજારને જાણે રાતોરાત પૈસા ડબલ કરવાનું મશીન માની બેઠા છે.

કોઈ પણ નવી કંપની બજારમાં આવવાની હોય, ત્યારે લોકો એ કંપની શું કામ કરે છે તે જોવાને બદલે સીધા જ તેના ગ્રે માર્કેટ પ્રીમિયમ પાછળ દોડવા માંડે છે. આ ડર અને લાલચના ચક્કરમાં લોકો પોતાની મહેનતની કમાણી કોઈ પણ અજાણી કંપનીમાં ઝીંકી દે છે. પણ દોસ્ત, આ બજારની વાસ્તવિકતા સોશિયલ મીડિયા પર દેખાતી ચમક કરતાં સાવ અલગ છે. આંધળી દોડમાં કૂદતા પહેલા સૌથી પહેલાં આ  GMP ની અસલી રમત સમજવી પડશે અને ત્યારબાદ નવા આવનારા IPO ને કેવી રીતે જોવા તે શીખવું પડશે.

IPO GMP (Grey Market Premium) નો અસલી ખેલ શું છે?

જ્યારે પણ કોઈ કંપનીનો IPO જાહેર થાય, ત્યારે લોકો સૌથી પહેલા ગુગલ પર 'IPO GMP' સર્ચ કરવા માંડે છે. જો IPO GMP 40% કે 50% ચાલતો હોય, તો લોકો આંખો બંધ કરીને માની લે છે કે લિસ્ટિંગના દિવસે સીધો એટલો નફો ખિસ્સામાં આવી જશે. પણ અહીં જ સામાન્ય માણસ સૌથી મોટી થાપ ખાઈ જાય છે.
સૌથી પહેલાં એ સમજો કે આ ગ્રે માર્કેટ કોઈ કાયદેસરનું કે સરકારી માર્કેટ નથી. આ એક સાવ બિનસત્તાવાર (Unofficial) બજાર છે, જ્યાં કંપની માર્કેટમાં લિસ્ટ થાય એ પહેલાં જ એની અરજીઓના સોદા થાય છે. આ બજાર પર સેબી (SEBI) કે કોઈ પણ સ્ટોક એક્સચેન્જનું કોઈ જ નિયંત્રણ હોતું નથી. હવે તમે જ વિચારો, જ્યાં કોઈ કાયદો જ નથી અને કોઈ હિસાબ નથી, ત્યાં કેટલી મોટી હેરાફેરી થઈ શકે!

બજારના મોટા ઓપરેટરો અને અમુક પાવરફુલ લોકો ઘણીવાર સાવ નબળી કંપનીનો GMP જાણીજોઈને કૃત્રિમ રીતે (Artificially) ઊંચો લઈ જાય છે. તેઓ પોતાના જ માણસો વચ્ચે અંદરોઅંદર નાના-નાના ડમી સોદા કરીને પ્રીમિયમ મોટું બતાવે છે. સામાન્ય રીટેલ રોકાણકારો આ ઊંચો GMP જોઈને ભોળવાઈ જાય છે અને એવું માની લે છે કે આ કંપનીમાં તો પબ્લિક તૂટી પડી છે, એટલે પૈસા નાખવા જ જોઈએ.

પણ જે દિવસે શેર સત્તાવાર રીતે માર્કેટમાં લિસ્ટ થાય છે, એ જ દિવસે ઓપરેટરો પોતાનો નફો લઈને ગાયબ થઈ જાય છે. છેલ્લે પેલું 100% દેખાતું પ્રીમિયમ પરપોટાની જેમ ફૂટી જાય છે, અને સામાન્ય માણસ ઊંચા ભાવે શેર ખરીદીને ફસાઈ જાય છે.

SME IPO ના પ્રીમિયમથી ખાસ ચેતતા રહેજો

અત્યારે માર્કેટમાં SME (Small and Medium Enterprise) IPO નો ભારે ક્રેઝ છે. આ કંપનીઓ સાવ નાની હોય છે. સામાન્ય IPO માં 15 હજાર રૂપિયા લાગે, જ્યારે આમાં અરજી કરવા માટે સીધા ₹1,20,000 કે તેથી વધુ રકમની જરૂર પડે છે.

આ કંપનીઓ કદમાં નાની હોવાથી ઓપરેટરો માટે આખો ખેલ કંટ્રોલ કરવો સાવ સહેલો બની જાય છે. તેઓ ગ્રે માર્કેટમાં 150% પ્રીમિયમ બતાવે છે, જેને જોઈને લોકો વ્યાજે પૈસા લાવીને પણ રોકી દે છે. લિસ્ટિંગ પછી જો આમાં 'લોઅર સર્કિટ' (Lower Circuit) લાગવાનું શરૂ થઈ જાય, તો તમે તમારા શેર કોઈને વેચી પણ નથી શકતા કારણ કે સામે કોઈ ખરીદવાવાળું જ હોતું નથી. જોતજોતામાં તમારા લાખો રૂપિયા બ્લોક થઈ જાય છે. એટલે માત્ર GMP જોઈને SME IPO માં પડતા પહેલા સો વાર વિચારવું.

Upcoming IPO માં સાચું રોકાણ કેવી રીતે કરવું?

હવે જ્યારે આપણે સમજી ગયા છીએ કે GMP પર 100% ભરોસો ન કરી શકાય, તો સવાલ એ થાય કે માર્કેટમાં આવતા નવા Upcoming IPO માં પૈસા ક્યાં રોકવા? માર્કેટમાં પૈસા કમાવા એ કોઈ ખરાબ વાત નથી, પણ માત્ર હવામાં ઉડતા આંકડા જોઈને પૈસા રોકવા એ રોકાણ નહીં, જુગાર છે.

જ્યારે પણ માર્કેટમાં કોઈ નવો Upcoming IPO આવે, ત્યારે પ્રીમિયમ ભૂલીને કંપનીની અસલી તાકાત ચેક કરો. એક સ્માર્ટ રોકાણકાર તરીકે તમારે આ ચાર બાબતો પર ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ:

1. કંપનીનો અસલી ધંધો (Business Model) શું છે? શું કંપની કોઈ એવી પ્રોડક્ટ કે સર્વિસ બનાવે છે જેની ડિમાન્ડ આવનારા 5 કે 10 વર્ષમાં સતત વધવાની છે? શું કંપનીનો બિઝનેસ તમને સરળતાથી સમજાય છે? જો કંપનીનો બિઝનેસ મોડલ જ અટપટો હોય અને માત્ર ટ્રેન્ડના નામે ચાલતો હોય, તો મિત્રોના કહેવાથી પૈસા ક્યારેય ન રોકો.

2. કંપનીનો ફાઇનાન્શિયલ ટ્રેક રેકોર્ડ જુઓ કોઈ પણ Upcoming IPO આવે ત્યારે તેની ઓફિશિયલ ફાઈલ (DRHP) પબ્લિક માટે મુકવામાં આવે છે. તેમાં જુઓ કે છેલ્લા 3 થી 4 વર્ષમાં કંપનીનું વેચાણ અને ખાસ કરીને એનો ચોખ્ખો નફો (Net Profit) સતત વધે છે કે નહીં. અમુક કંપનીઓ વર્ષોથી નુકસાન કરતી હોય અને માત્ર બજારની તેજીનો ફાયદો ઉઠાવીને પોતાનું દેવું ચૂકવવા પબ્લિક પાસેથી પૈસા ઉઘરાવવા આવતી હોય છે. આવી કંપનીઓથી દૂર રહેવું.

3. કંપની પૈસા કેમ માંગે છે? (Fresh Issue vs OFS) કંપની પબ્લિક પાસેથી જે કરોડો રૂપિયા લેવાની છે, એનું એ શું કરવાની છે? જો કંપની એ પૈસાથી નવો પ્લાન્ટ નાખીને ધંધો વધારવાની હોય, તો એ બહુ સારી નિશાની છે (આને Fresh Issue કહેવાય). પણ જો કંપનીના જૂના માલિકો કે રોકાણકારો પોતાના શેર વેચીને પૈસા ખિસ્સામાં નાખીને કંપનીમાંથી બહાર નીકળવા માંગતા હોય (આને Offer for Sale - OFS કહેવાય), તો તમારે સાવધ થઈ જવું જોઈએ.

4. મોટા માથાઓનું રોકાણ (QIB Subscription) Upcoming IPO ઓપન થાય ત્યારે પહેલા બે દિવસ માત્ર માર્કેટને ઓબ્ઝર્વ કરો. છેલ્લા દિવસે એ જુઓ કે Qualified Institutional Buyers (જેમ કે મોટા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ, વિદેશી રોકાણકારો અને બેંકો) એ આ કંપનીમાં કેટલો રસ દાખવ્યો છે. આ લોકો પાસે કંપનીનું એનાલિસિસ કરવા માટે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સની મોટી ટીમ હોય છે. જો મોટા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ એ IPO થી દૂર રહેતા હોય અને માત્ર સામાન્ય જનતા જ પ્રીમિયમ જોઈને તૂટી પડી હોય, તો સમજી જવાનું કે ત્યાં ફસાવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.

છેલ્લી વાત: ધીરજના ફળ મીઠા છે

શેરબજારમાં નવો Upcoming IPO એ સંપત્તિ બનાવવાની એક સારી તક ચોક્કસ છે, પણ એની પાછળ આંધળી દોડ ન મૂકો. બજાર હંમેશા એવા લોકોના ખિસ્સામાંથી પૈસા ખેંચી લે છે જેઓ રાતોરાત અમીર બનવા માંગે છે, અને એવા લોકોના ખિસ્સામાં નાખે છે જેઓ ધીરજ રાખે છે.

માત્ર અનઓફિશિયલ ગ્રે માર્કેટના આંકડાઓ પાછળ દોડવાનું બંધ કરો. આવનારા નવા IPO ની અસલી તાકાત જુઓ, એના બિઝનેસને સમજો અને સમજી-વિચારીને જ તમારી પરસેવાની કમાણી રોકો. જો તમે સારા ફંડામેન્ટલવાળી કંપની પકડશો, તો લિસ્ટિંગના દિવસે ભલે સામાન્ય નફો થાય, પણ લાંબા ગાળે એ કંપની તમને મોટું રિટર્ન ચોક્કસ આપશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

શું 100% GMP ધરાવતો IPO હંમેશા ડબલ જ થાય? ના, બિલકુલ નહીં. અગાઉ એવા ઘણા કિસ્સા બન્યા છે જ્યાં લિસ્ટિંગ પહેલા ગ્રે માર્કેટમાં 80% કે 90% નું પ્રીમિયમ બતાવતા IPO લિસ્ટિંગના દિવસે ખોટમાં (ડિસ્કાઉન્ટમાં) ખુલ્યા હોય. જીએમપી માત્ર એક અંદાજ છે અને ઘણીવાર તેમાં મોટા ખેલાડીઓનું મેન્યુપ્યુલેશન (રમત) હોય છે.

મારે સાચા Upcoming IPO ની માહિતી અને તારીખો ક્યાં જોવી જોઈએ? તમે બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (BSE) અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) ની ઓફિશિયલ વેબસાઈટ પર જઈને આવનારા તમામ સત્તાવાર IPO ની યાદી, તેમની ખુલવાની તારીખો, પ્રાઈસ બેન્ડ અને ઓફિશિયલ DRHP ડોક્યુમેન્ટ્સ સુરક્ષિત રીતે જોઈ શકો છો.

જો મને IPO ના લાગે તો મારા બ્લોક થયેલા પૈસા ક્યારે પાછા આવે? જો તમને ડ્રો (Lottery) માં શેર ફાળવવામાં ન આવે, તો ASBA સિસ્ટમ દ્વારા તમારા બેંક એકાઉન્ટમાં બ્લોક થયેલી રકમ રિઝલ્ટના 1 કે 2 દિવસની અંદર આપમેળે રિલીઝ (અનબ્લોક) થઈ જાય છે. તમારા પૈસા તમારા ખાતામાં જ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહે છે.

(નોંધ- આ ન્યૂઝ માહિતી માટે છે કોઇપણ પ્રકારનો ઉપયોગ કરતા પહેલા એક્સપર્ટની સલાહ ખાસ લેવી)

કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો 8મા પગાર પંચની ખુબ આતુરતાપૂર્વક રાહ જોઈ રહ્યા છે. કમિશન 15 જૂન સુધીમાં તેના સૂચનો અને ભલામણોને અંતિમ સ્વરૂપ આપશે, ત્યારપછી પગાર પંચની ભલામણો લાગુ કરવામાં આવશે. 8મા પગાર પંચની ભલામણો 1 જાન્યુઆરી, 2026થી લાગુ થવાની અપેક્ષા છે. ત્યારપછી, કેન્દ્રીય કર્મચારીઓના મૂળ પગાર, DA ભથ્થા અને બાકી રકમમાં ખુબ મોટા ફેરફારો જોવા મળશે. કારકુનથી લઈને IAS અધિકારીઓ સુધીના પગારમાં ખુબ મોટા પ્રમાણમાં વધારો જોવા મળશે.

કેન્દ્રીય કર્મચારીઓના મૂળ પગારમાં વધારો: 8મા પગાર પંચની ભલામણોના લાગુ થયા પછી કેન્દ્રીય કર્મચારીઓના મૂળ પગારમાં ખુબ મોટા ફેરફાર થઈ શકે છે. હકીકતમાં, કર્મચારી સંગઠનો ફિટમેન્ટ ફેક્ટરમાં વધારાની માંગ કરી રહ્યા છે. જો સરકાર યુનિયનની માંગણી સ્વીકારે અને 3.83ના પ્રસ્તાવિત ફિટમેન્ટ ફેક્ટરને મંજૂરી આપે છે, તો મૂળ પગાર 18000 રૂપિયાથી સીધો વધીને 68949 રૂપિયા થઈ જશે. આ વધારાને કારણે કુલ પગાર કેટલો વધશે તેનો અંદાજ લગાવવો મુશ્કેલ નથી. અહીં તમને બતાવી દઈએ કે, 7મા પગાર પંચમાં ફિટમેન્ટ ફેક્ટર 2.57 હતો. હવે, તેને વધારીને 3.83 કરવાની માંગ ઉઠી છે.

ફિટમેન્ટ ફેક્ટર પગાર પંચની ભલામણોનો એક મહત્વપૂર્ણ તત્વ છે, જેના આધારે મૂળભૂત પગાર અને પેન્શન માળખા નક્કી કરવામાં આવે છે. તે આ ગણતરીઓમાં ગુણક તરીકે કાર્ય કરે છે. આ વખતે, કર્મચારી સંગઠનો આ ફિટમેન્ટ ફેક્ટરમાં વધારો કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. તેઓ 1.92થી 3.83 સુધી વધારો કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. જો પગાર પંચ યુનિયનોની માંગણી સ્વીકારે અને તેને મહત્તમ 3.83 સુધી વધારી દે, તો કેન્દ્રીય કર્મચારીઓનો મૂળ પગાર 283 ટકા વધશે. જો કમિશન ફિટમેન્ટ ફેક્ટર 2.57 ટકા પર રાખે, તો પણ 7મા પગાર પંચની જેમ, મૂળ પગાર 46,260 રૂપિયા સુધી પહોંચશે. 3.83 ફિટમેન્ટ ફેક્ટર પર, 18000 રૂપિયાનો મૂળ પગાર સીધો વધીને 68940 રૂપિયા થઇ જશે.

જો પગાર પંચ ફિટમેન્ટ ફેક્ટરમાં વધારો કરે છે, તો માત્ર મૂળ પગાર જ નહીં, પરંતુ HRA, TA અને DA પણ વધશે. આ બધું 8મા પગાર પંચની ભલામણો પર આધારિત છે. કમિશને તેનું ઔપચારિક મેમોરેન્ડમ સબમિટ કરવાની અંતિમ તારીખ 15 જૂન સુધી લંબાવી છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ રંજના પ્રકાશ દેસાઈ કમિશનના અધ્યક્ષ છે.

પગાર પંચની રચના નવેમ્બર 2025માં કરવામાં આવી હતી. કમિશનને તેની ભલામણો તૈયાર કરવા માટે 18 મહિનાનો સમય આપવામાં આવ્યો હતો. આનો અર્થ એ કે કમિશન આવતા વર્ષના મધ્ય સુધીમાં તેની ભલામણો રજૂ કરશે. 7મા પગાર પંચનો કાર્યકાળ ડિસેમ્બર 2025માં સમાપ્ત થયો હતો, તેથી 8મા પગાર પંચની ભલામણો જાન્યુઆરી 2026થી લાગુ કરી શકાય છે. ભલે ભલામણો 1 જાન્યુઆરી, 2026થી લાગુ થવાની ધારણા હોય, પરંતુ હજુ તેમાં વાર લાગશે. કમિશનને તેના પ્રસ્તાવો તૈયાર કરવા માટે વધુ  સમયની જરૂર પડશે. સરકારે કમિશનને 18 મહિનાનો સમય પહેલેથી જ આપી દીધો છે. પરિણામે, કર્મચારીઓને આશા છે કે તેમને 15 મહિનાના વધેલા પગારની બાકી રકમ મળી શકે છે. જો આવું થાય, તો કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓને ફિટમેન્ટ ફેક્ટરના આધારે રૂ. 5 લાખથી રૂ. 14 લાખ સુધીની બાકી રકમ મળી શકે છે.

રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ (RIL) અને મેટાએ ગુજરાતના જામનગરમાં એક આધુનિક AI-સક્ષમ ડેટા સેન્ટર વિકસાવવા માટે ભાગીદારી કરી છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ, રિલાયન્સ 168 મેગાવોટ (MW) ડેટા સેન્ટર બનાવશે, જે આગામી બે વર્ષમાં પૂર્ણ કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. ભવિષ્યની માંગને પહોંચી વળવા માટે તેની ક્ષમતાને વધુ વિસ્તૃત કરી શકાય છે.

રિલાયન્સ આ પ્રોજેક્ટમાં એન્ડ-ટુ-એન્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાર્ટનર તરીકે સેવા આપશે. કંપની ડેટા સેન્ટરની ડિઝાઇન તૈયાર કરવાની અને તેને બનાવવાની સાથે સાથે, પાવર સપ્લાય, નેટવર્ક કનેક્ટિવિટી, રિન્યુએબલ એનર્જી, ઓપરેશન્સ અને અન્ય આવશ્યક સેવાઓનું સંચાલન કરશે.

આ ભારતમાં મેટાનું પહેલું 'બિલ્ટ-ટુ-સુટ' ડેટા સેન્ટર હશે, જે કંપનીની ચોક્કસ જરૂરિયાતો અને AI-આધારિત કમ્પ્યુટિંગ જરૂરિયાતોને પુરી કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. આ સુવિધા મેટાના AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મુખ્ય વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિઓ અને મોટા પાયે ડેટા પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવશે.

રિલાયન્સ જણાવે છે કે, જામનગરને તેના વ્યૂહાત્મક સ્થાનને કારણે આ પ્રોજેક્ટ માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. અહીં પુષ્કળ નવીનીકરણીય ઉર્જા સંસાધનો, પુષ્કળ પાણીની ઉપલબ્ધતા, જિયોનું વ્યાપક ફાઇબર નેટવર્ક અને પશ્ચિમ કિનારે સમુદ્રતટ પર ઇન્ટરનેટ કેબલ લેન્ડિંગ સ્ટેશનોની નિકટતા જેવી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. ડેટા સેન્ટર સંપૂર્ણપણે નવીનીકરણીય ઉર્જા દ્વારા સંચાલિત થવાની યોજના છે, જેમાં શુદ્ધ કરાયેલું દરિયાઈ પાણીનો ઉપયોગ તેની ઠંડક માટે થશે.

રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના ચેરમેન અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર મુકેશ ધીરુભાઈ અંબાણીએ જણાવ્યું હતું કે, મેટા સાથેની આ ભાગીદારી ભારતના ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ બનશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, રિલાયન્સ વિશ્વ કક્ષાની ડિજિટલ સુવિધાઓ વિકસાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે, જે ભારત અને વૈશ્વિક સ્તરે AI નવીનતાના આગામી લહેરને આગળ ધપાવશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, જામનગર ભવિષ્યમાં હાઇપરસ્કેલ AI કમ્પ્યુટિંગ માટે એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવશે.

મેટાના સ્થાપક અને CEO માર્ક ઝુકરબર્ગે જણાવ્યું હતું કે, કંપની રિલાયન્સ સાથે ભારતમાં તેનું પ્રથમ AI-સક્ષમ ડેટા સેન્ટર વિકસાવવા માટે ઉત્સાહિત છે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે, જામનગરમાં આ વિશ્વ કક્ષાની સુવિધા મેટાની વૈશ્વિક AI ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવશે અને ભારતમાં કંપનીના લાંબા ગાળાના રોકાણ માટે નવી દિશા પ્રદાન કરશે.

કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, આ ભાગીદારી ભારત સરકારની એ પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત છે, જે ડેટા સેન્ટરોને વ્યૂહાત્મક રાષ્ટ્રીય માળખા તરીકે જુએ છે. આ ઉપરાંત, આ પ્રોજેક્ટ ભારતને વૈશ્વિક AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણ માટે એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

વધતી જતી વૈશ્વિક રાજકીય અસ્થિરતા વચ્ચે ભારત પોતાની ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવાના રસ્તાઓ શોધી રહ્યું છે, ત્યારે અરબી સમુદ્રના પેટાળમાં આશરે 2,000 કિલોમીટર લાંબી પ્રસ્તાવિત ગેસ પાઇપલાઇન ફરી એકવાર દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચી રહી છે.

આશરે રૂ. 40,000 કરોડના અંદાજિત ખર્ચ ધરાવતી 'ઓમાન-ગુજરાત ડીપ-સી ગેસ પાઇપલાઇન' દ્વારા કુદરતી ગેસ સીધો ઓમાનથી ભારતના પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાત લાવવામાં આવશે. આ પાઇપલાઇન વિશ્વના અત્યાર સુધીના સૌથી ઊંડા દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક પર નાખવામાં આવશે. જો આ પ્રોજેક્ટ વાસ્તવિકતા બનશે, તો તે ખાડી દેશો અને ભારત વચ્ચે સીધો ઉર્જા કોરિડોર બનાવશે. આ સાથે જ તે 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' માંથી પસાર થતા દરિયાઈ જહાજોના માર્ગો પરની ભારતની નિર્ભરતાને ઘટાડશે, જે વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ દરિયાઈ ચેક પોઇન્ટ્સમાંથી એક છે.

આ વિચાર નવો નથી. 1990ના દાયકાની શરૂઆતથી આ પ્રસ્તાવના વિવિધ સ્વરૂપો પર ચર્ચાઓ થઈ રહી છે, પરંતુ ટેકનોલોજીની મર્યાદા, ઊંચો ખર્ચ અને વ્યાપારી સદ્ધરતા અંગેની ચિંતાઓને કારણે આ પ્રોજેક્ટ ક્યારેય પ્લાનિંગ સ્ટેજથી આગળ વધી શક્યો નહોતો. હવે, જ્યારે ભારત ભરોસાપાત્ર અને લાંબા ગાળાના ઉર્જા પુરવઠાની શોધમાં છે અને ખાડી વિસ્તારમાં વારંવાર રાજકીય તણાવ ઊભો થાય છે, ત્યારે આ પ્રોજેક્ટ ફરીથી કેન્દ્રસ્થાને આવ્યો છે.

ભારત હજી પણ ઉર્જાની આયાત પર ખૂબ મોટો આધાર રાખે છે. દેશ પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે અને કુદરતી ગેસ, ખાસ કરીને LNG - લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસના વિદેશી પુરવઠા પર નોંધપાત્ર રીતે નિર્ભર છે.

આ આયાતનો મોટો હિસ્સો ખાડી દેશોમાંથી આવે છે અને પર્શિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતી સાંકડી દરિયાઈ પટ્ટી 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' દ્વારા ભારત પહોંચે છે. આ માર્ગ પર કોઈપણ પ્રકારની અડચણ કે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક ઉર્જા બજારો પર પડે છે, જેનાથી શિપિંગ ખર્ચ, ઇંધણના ભાવ અને સપ્લાય ચેઇન પ્રભાવિત થાય છે.

પશ્ચિમ એશિયામાં તાજેતરના તણાવે ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે માત્ર એક જ દરિયાઈ માર્ગ પર નિર્ભર રહેવું કેટલું જોખમી છે. એલએનજીના ભાવોમાં આવતી ભારે અસ્થિરતા અને શિપિંગ સુરક્ષા અંગેની ચિંતાઓએ હવે એવા વિકલ્પો શોધવાની જરૂરિયાત ઊભી કરી છે જે વધુ સ્થિર પુરવઠો પૂરો પાડી શકે.

ઓમાન-ગુજરાત પાઇપલાઇનને આવા જ એક મજબૂત વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.

સામાન્ય રીતે LNGની આયાત માટે પહેલા ગેસને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં ફેરવવો પડે છે, ટેન્કર દ્વારા તેનું વહન થાય છે અને ભારતમાં આવ્યા પછી તેને ફરીથી ગેસ સ્વરૂપમાં ફેરવવામાં આવે છે. તેની સરખામણીમાં, આ પાઇપલાઇન દ્વારા કુદરતી ગેસ સીધો તેના સ્ત્રોતથી ભારતમાં પહોંચશે. સમર્થકોની દલીલ છે કે આનાથી વધુ વિશ્વસનીયતા મળશે અને દરિયાઈ વેપાર માર્ગોને અસર કરતા અવરોધોનું જોખમ ઘટી જશે.

આ પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટને ઘણીવાર 'મિડલ ઇસ્ટ-ઇન્ડિયા ડીપવોટર પાઇપલાઇન'  તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે અરબી સમુદ્રમાં ફેલાયેલા અંડરવોટર નેટવર્ક દ્વારા ઓમાનને સીધું ગુજરાત સાથે જોડશે.

આ માર્ગના કેટલાક ભાગો સમુદ્ર સપાટીથી 3,000 મીટર (આશરે 10,000 ફૂટ) કરતાં વધુ ઊંડાઈએ હોવાની અપેક્ષા છે, જે તેને અત્યાર સુધીના સૌથી ઊંડા સબસી પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક બનાવે છે. આ ઊંડાઈ સામાન્ય દરિયાઈ ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ કરતાં ઘણી વધારે છે અને તેના માટે અત્યંત વિશિષ્ટ એન્જિનિયરિંગ ઉકેલોની જરૂર પડશે.

આ પાઇપલાઇન લાંબા ગાળાના સપ્લાય કરાર હેઠળ કુદરતી ગેસનું વહન કરશે, જે ભારતને તેના ઉર્જા સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવામાં મદદ કરશે અને ઓમાનને એક સ્થિર નિકાસ બજાર પૂરું પાડશે.

પ્રોજેક્ટના પ્રસ્તાવો અનુસાર, આ માર્ગે ગેસ ટ્રાન્સપોર્ટેશનનો ખર્ચ પ્રતિ MMBtu (મિલિયન બ્રિટિશ થર્મલ યુનિટ) આશરે $2 થી $2.25 ની આસપાસ હોઈ શકે છે, જોકે અંતિમ ખર્ચ ફાઇનાન્સિંગ વ્યવસ્થાઓ, બાંધકામ ખર્ચ અને ભવિષ્યના ગેસના ભાવો પર આધારિત રહેશે.

ઓમાન અને ભારત વચ્ચે સીધી ઉર્જા કનેક્ટિવિટીનો આ વિચાર 30 વર્ષ કરતાં પણ વધુ જૂનો છે.

છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં, અરબી સમુદ્રની નીચે પાઇપલાઇન નાખવાની શક્યતા ચકાસવા માટે ઘણા અભ્યાસો કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, અગાઉના પ્રસ્તાવો ઊંચા ખર્ચ અને ટેકનોલોજીકલ મર્યાદાઓને કારણે ક્યારેય આગળ વધી શક્યા નહોતા.

તે સમયે, મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે શું આટલી ઊંડાઈએ કામ કરતો પ્રોજેક્ટ આર્થિક રીતે ફાયદાકારક અને તેની જાળવણી શક્ય બનશે કે નહીં. સમય જતાં ઉર્જાના ભાવોમાં થતા ફેરફારોએ આ બિઝનેસ પ્લાનને વધુ જટિલ બનાવ્યો હતો.

આ ચિંતાઓ આજે પણ સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ નથી, પરંતુ ઓફશોર એન્જિનિયરિંગમાં થયેલી પ્રગતિ અને ઉર્જા સુરક્ષાના વધતા વ્યુહાત્મક મહત્વને કારણે આ પ્રોજેક્ટમાં રસ ફરી જાગ્યો છે.

આ પાઇપલાઇનને પ્રોમોટ કરનાર ખાનગી કન્સોર્ટિયમ SAGE એ કથિત રીતે તેના ટેકનિકલ અને નાણાકીય સદ્ધરતાના અભ્યાસો પૂર્ણ કરી લીધા છે. કન્સોર્ટિયમે અંડરવોટર પરિસ્થિતિઓનું મૂલ્યાંકન કરવા અને સંભવિત એન્જિનિયરિંગ પડકારોને ઓળખવા માટે પ્રસ્તાવિત માર્ગ પર દરિયાઈ પેટાળના સર્વેક્ષણો પણ કર્યા છે.

ભારત સરકારની સરકારી કંપનીઓ જેમ કે GAIL અને ઇન્ડિયન ઓઇલ (IOC) એ પણ આ પ્રોજેક્ટની વ્યવહારિકતા ચકાસવા માટે તેના વિવિધ પાસાઓનો અભ્યાસ કર્યો છે. આ સકારાત્મક મૂલ્યાંકન ભવિષ્યમાં ઓમાન સાથે ગેસના ભાવો, ધિરાણ અને પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ અંગેની વાટાઘાટોનો માર્ગ મોકળો કરી શકે છે.

આ પ્રોજેક્ટ વ્યુહાત્મક રીતે ભલે ગમે તેટલો આકર્ષક લાગતો હોય, પરંતુ તેની સામે મોટા પડકારો છે:

1. એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે મોટો પડકાર: 3,000 મીટરની ઊંડાઈએ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કરવું એ સામાન્ય પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ્સ કરતાં ઘણું મુશ્કેલ છે. સમુદ્રના પેટાળનું અતિશય દબાણ, મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ અને મર્યાદિત પહોંચને કારણે પાઇપલાઇન નાખવાનું અને તેની જાળવણીનું કામ અત્યંત જટિલ બની જાય છે. કોઈપણ લીકેજ કે ટેકનિકલ ખામી સર્જાય તો તેનું સમારકામ કરવું ખૂબ જ મુશ્કેલ અને ખર્ચાળ સાબિત થશે, જેના માટે ખાસ જહાજો અને અદ્યતન અંડરવોટર સાધનોની જરૂર પડશે.

2. આર્થિક સદ્ધરતા : રૂ. 40,000 કરોડનો અંદાજિત ખર્ચ હજી પ્રારંભિક છે, અને આવા મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાં ઘણીવાર વિલંબ થતાં ખર્ચ વધી જતો હોય છે. આ પાઇપલાઇન લાંબા ગાળે વ્યવસાયિક રીતે ફાયદાકારક રહેશે કે નહીં તે ભવિષ્યના ગેસના ભાવો, ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ અને બજારની માંગ પર નિર્ભર કરશે. અગાઉ આ પ્રોજેક્ટ ફ્લોપ થવાનું મુખ્ય કારણ આર્થિક રીતે તે બહુ ફાયદાકારક નહોતો. જોકે, સમર્થકો માને છે કે બદલાતી બજારની સ્થિતિએ હવે આ પ્રોજેક્ટનો પક્ષ મજબૂત કર્યો છે.

3. નાણાકીય ભંડોળ : આ પ્રોજેક્ટ માટે ફંડિંગ કોણ પૂરું પાડશે, ખર્ચની વહેંચણી કેવી રીતે થશે અને શું લાંબા ગાળાના સપ્લાય કરારો રોકાણકારોને પૂરતો ભરોસો આપી શકશે કે નહીં, તેવા પ્રશ્નો હજી પણ યથાવત છે.

માત્ર ઉર્જા પ્રોજેક્ટ નહીં, એક વ્યુહાત્મક કદમ

ભારતના નીતિઘડવૈયાઓ માટે ઓમાન-ગુજરાત પાઇપલાઇન માત્ર કુદરતી ગેસની આયાત પૂરતો સીમિત વિષય નથી.

આ પ્રસ્તાવ ભારતની ઉર્જા ક્ષમતાને મજબૂત કરવા અને ભૌગોલિક-રાજકીય અવરોધોથી બચવાના વ્યાપક પ્રયાસોનો એક ભાગ છે. ભારતને ખાડી દેશો સાથે જોડતો સીધો ઉર્જા કોરિડોર પ્રાદેશિક ભાગીદારો સાથેના આર્થિક સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવી શકે છે અને ભવિષ્યની ઉર્જા જરૂરિયાતોને સંભાળવામાં વધુ સુગમતા પ્રદાન કરી શકે છે.

કેટલાક ઉર્જા નિષ્ણાતો આ પ્રોજેક્ટને આવનારા વર્ષોમાં ખાડી દેશો અને ભારત વચ્ચેના વ્યાપક ઉર્જા જોડાણના પાયા તરીકે જુએ છે. જેમ જેમ વિશ્વ ગ્રીન એનર્જી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ આજે બનેલું આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ભવિષ્યમાં હાઇડ્રોજન સહિતના વૈકલ્પિક ઇંધણના વહન માટે પણ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.

આ વિઝન ક્યારે સાકાર થશે તેનો આધાર આગામી વર્ષોમાં લેવાનારા નિર્ણયો પર રહેશે.

હાલ પૂરતું, ઓમાન-ગુજરાત ડીપ-સી ગેસ પાઇપલાઇન ભારતનો સૌથી મહત્વાકાંક્ષી ઉર્જા પ્રસ્તાવ છે. ઉર્જા સુરક્ષાની ચિંતાઓ વધતાં તેની પાછળનો વ્યુહાત્મક તર્ક વધુ મજબૂત બન્યો છે, પરંતુ સામે એન્જિનિયરિંગના પડકારો પણ એટલા જ અઘરા છે. ત્રણ દાયકા કરતાં વધુ સમયની ચર્ચા પછી, આ પ્રોજેક્ટ ફરી એકવાર ભારતની સૌથી મોટી ઉર્જા નબળાઈ (એક જ દરિયાઈ માર્ગ પર નિર્ભરતા) ના સંભવિત જવાબ તરીકે મૂલ્યાંકન હેઠળ છે. હવે સવાલ એ નથી કે આ વિચાર કેટલો આકર્ષક છે, પરંતુ સવાલ એ છે કે શું ટેકનોલોજી, અર્થશાસ્ત્ર અને ફાઇનાન્સિંગ આ બધું ભેગું મળીને આ સપનાને હકીકતમાં બદલી શકશે કે નહીં.