દેશવ્યાપી આંદોલન વચ્ચે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને 25 જુલાઈના રોજ રાજીનામું આપ્યું અને રાષ્ટ્રપતિએ તેમનું રાજીનામું સ્વીકારી લીધું. પ્રદર્શન કરી રહેલા યુવાનોની ઉજવણી વચ્ચે, વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજી અને તેને વિદ્યાર્થીઓની જીત ગણાવી. તેમણે પ્રદર્શનકારીઓ પર લાઠીચાર્જ કરનારા સુરક્ષા દળો સામે કાર્યવાહીની પણ માંગ કરી અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પાસેથી માફી માંગવાની માંગ કરી.

20 જુલાઈથી શરૂ થયેલા સંસદના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન વિપક્ષ ખૂબ આક્રમક દેખાયું. બંને ગૃહોમાં, વિપક્ષે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા અને NEET પેપર લીક મુદ્દા પર ચર્ચાની માંગ કરી. હોબાળાને કારણે કાર્યવાહી ઘણી વખત મુલતવી રાખવી પડી. પ્રશ્ન એ છે કે, આ સમગ્ર ઘટનાઓમાંથી વિપક્ષને કેટલો રાજકીય ફાયદો થયો છે? શું વિપક્ષ સરકાર સામે અસરકારક નેરેટિવ બનાવવામાં સફળ રહ્યું છે?

CJPના રાષ્ટ્રવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનો અને ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા પછી વિપક્ષી રાજકારણ કઈ દિશામાં જશે તે અંગે રાજકીય વિશ્લેષક હેમંત અત્રી માને છે કે આંદોલનનો સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રભાવ વિપક્ષની રાજકીય તાકતમાં વધારો નહીં, પરંતુ તેની એકતાના રૂપમાં સામે આવ્યો છે, જે વિપક્ષ માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

અત્રી જણાવે છે કે, આ આંદોલનને ફક્ત દિલ્હી પૂરતું મર્યાદિત ન માનવું જોઈએ. તે એક સંપૂર્ણ ભારતભરનું આંદોલન હતું જેણે દેશભરમાંથી વિરોધના અવાજો માટે એક સામાન્ય પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું હતું. આ આંદોલન દરમિયાન વિપક્ષી પક્ષો અગાઉ કરતા વધુ સંગઠિત દેખાયા. કોંગ્રેસની સાથે-સાથે, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ, સમાજવાદી પાર્ટી અને અન્ય વિપક્ષી પક્ષો પણ એક જ પ્લેટફોર્મ પર આવ્યા.

રાજકીય વિશ્લેષક આદેશ રાવલ માને છે કે આ ઘટનાક્રમથી વિપક્ષને ફાયદો થઈ શકે છે. જો કે, તેમણે એમ પણ કહ્યું કે આગામી ચૂંટણીઓ પહેલા હજુ પણ સમય છે, અને તાત્કાલિક ચૂંટણી પરિણામોની આગાહી કરવી જલગી ગણાશે. તેમણે કહ્યું કે, ઇતિહાસમાં જોવા મળ્યું છે કે જ્યારે પણ સરકાર વિરુદ્ધ કોઈ મોટું જનઆંદોલન ઉભું થાય છે, ત્યારે વિપક્ષી દળને ઘણીવાર રાજકીય લાભ મળે છે. અન્ના આંદોલન દરમિયાન કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળની UPA સરકાર સત્તામાં હતી, પરંતુ તે આંદોલનમાંથી સૌથી વધુ રાજકીય લાભ ભાજપને મળ્યો હતો.

તેમણે કહ્યું કે, વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં કોંગ્રેસ સૌથી મોટો વિપક્ષી પક્ષ છે અ INDIA ગઠબંધનનો મુખ્ય ચહેરો છે; તેથી, કોઈપણ મોટા સરકાર વિરોધી આંદોલનમાંથી તેને રાજકીય લાભ મળવાની શક્યતા છે.

હેમંત અત્રીએ કહ્યું કે 2013થી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ જે રાજકીય છબી બનાવી હતી તેને આ આંદોલન દરમિયાન Gen-Z દ્વારા પડકારવામાં આવી છે. તેમનું કહેવું છે કે યુવાનોએ તેમની ચિંતા કરતા મુદ્દાઓ અંગે એક અલગ પ્રકારનો રાજકીય પ્રતિભાવ દર્શાવ્યો છે. અત્રીના મતે, નવી પેઢી રોજગાર, શિક્ષણ અને તકો જેવા મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપે છે, ધર્મ અથવા જાતિ પર આધારિત રાજકારણને બદલે તેમની તાત્કાલિક ચિંતાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. તેમણે કહ્યું કે, કોઈપણ આંદોલનની અસર ફક્ત રાજકીય પક્ષો સુધી મર્યાદિત નથી; તે જાહેર ધારણાને પણ પ્રભાવિત કરે છે. આ આંદોલને યુવાનો મુદ્દાઓને રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધા છે.

જોકે, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના શિક્ષણ મંત્રી પદેથી રાજીનામું આપ્યા બાદ, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે ટિપ્પણી કરી હતી કે ભાજપના કાર્યકરો માટે દેશ કોઈપણ સત્તાવાર પદ કરતા વધુ મહત્ત્વ ધરાવે છે. શનિવારે મોડી રાત્રે, ગૃહમંત્રી શાહે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર લખ્યું કે, મોદી સરકાર દેશના યુવાનોની લાગણીઓનું સન્માન કરે છે અને પેપર લીકના મુદ્દાને ઉકેલવા માટે જરૂરી સુધારાઓ લાગુ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા અંગે, આદર્શ રાવલે કહ્યું કે, તેને સરકારનું એક વ્યૂહાત્મક નિર્ણય હતો. રાવલના મતે, સરકારે સંભવિત રાજકીય લાભ અને નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કર્યા પછી આ પગલું ભર્યું. આ રાજીનામું મંત્રી દ્વારા સ્વૈચ્છિક નિર્ણય નહોતો પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોના દબાણનું પરિણામ હતું. આંદોલનની અસર માત્ર દિલ્હી સુધી મર્યાદિત નહોતી; તેના સંભવિત વિસ્તરણની સંભાવનાને જોતા સરકારે રાજકીય નુકસાન ઘટાડવા માટે આ નિર્ણય લીધો હતો. આદેશ રાવલ જણાવે છે કે CJP આંદોલન સરકાર વિરુદ્ધ એક નવી રાજકીય નેરેટિવ બનાવવામાં સફળ રહ્યું છે. તેમના મતે, છેલ્લા પાંચ દિવસમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની છબીને છેલ્લા 12 વર્ષમાં અન્ય કોઈપણ આંદોલન કરતાં વધુ નુકસાન થયું છે. ખેડૂતોનો વિરોધ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યો, છતા તેની વડાપ્રધાનની વ્યક્તિગત છબી પર એટલી અસર પડી નહીં જેટલી આ આંદોલનથી પડી છે. વડાપ્રધાનની છબી ભાજપ કરતા પણ મોટી રાજકીય સંપત્તિ બની ગઈ છે; તેથી, સરકાર સાથે સંકળાયેલ કોઈપણ મોટો વિવાદ તેમની છબીને સીધી અસર કરે છે.

શનિવારે, રાહુલ ગાંધીએ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહને પત્ર લખીને દિલ્હીમાં પ્રદર્શન કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ સામે બળપ્રયોગ અંગે જવાબદારીની માંગણી કરી હતી. આનો ઉલ્લેખ કરતા હેમંત અત્રીએ કહ્યું કે, વિપક્ષ જવાબદારીનો પ્રશ્ન ફક્ત ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન સુધી મર્યાદિત રાખશે નહીં પરંતુ ટોચના નેતૃત્વ પર રાજકીય જવાબદારી નક્કી કરવાનો પ્રયાસ કરશે. અત્રી માને છે કે નજીકના ભવિષ્યમાં ભાજપ અને કેન્દ્ર સરકારને અનેક મુદ્દાઓ પર રાજકીય પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. તેમણે રામ મંદિર, અમેરિકા સાથેના વેપાર કરારો, E20 નીતિ, બેરોજગારી અને ફુગાવા જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે આ વિષયો ભવિષ્યના રાજકારણમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

પંજાબના રાજ્યસભાના સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાએ ગુરુવારે પેપર લીક વિરોધી બિલ પર બોલતા કહ્યું કે, ઘણા લોકો મને પૂછતા હતા કે હું NEET પેપર લીક પર કેમ ચૂપ રહ્યો અને હું તેના વિશે ક્યારે બોલીશ. તેમણે ગૃહમાં પોતાના મૌન સાધવાનું કારણ જણાવ્યું હતું. આમ આદમી પાર્ટીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ચૂંટાયેલા ચઢ્ઢાએ કહ્યું કે, પહેલાં, જ્યારે હું વિપક્ષમાં હતો, ત્યારે પ્રશ્નો ઉઠાવવાનું મારું કામ હતું, અને મેં તે ફરજ પ્રામાણિકપણે નિભાવી હતી.

તેમણે કહ્યું કે હવે હું ટ્રેઝરી બેન્ચ પર છે, ત્યારે મારી ભૂમિકા બદલાઈ ગઈ છે; હવે મારી જવાબદારી ફક્ત પ્રશ્નો પૂછવાની નહીં, પણ ઉકેલો આપવાની છે. તેથી અમે નક્કી કર્યું કે હું ફક્ત ત્યારે જ બોલીશ જ્યારે અમારી પાસે આ સમસ્યાનો ઉકેલ હશે, અને આજે તે દિવસ છે. આજે, અમારી સરકાર આ બીમારીનો ઈલાજ લઈને આવી છે. કેમેરા સમક્ષ હાજર થઈને હું પણ બોલી શક્યો હોત, પરંતુ નહીં; તેના બદલે, અમે સમસ્યાનો ચોક્કસ ઉકેલ લાવ્યા છીએ.

ચઢ્ઢાએ કહ્યું કે, હું NEETના વિદ્યાર્થીઓને કંઈક કહેવા માંગુ છું, તમારો ગુસ્સો વાજબી છે, તમારી લાગણીઓ વાજબી છે, અને તમારી પીડા વાજબી છે. જ્યારે તમે તમારી પીડા વ્યક્ત કરી, પાક્કી વાત વડાપ્રધાને સાંભળી અને એક વાલીની જેમ સિસ્ટમ બદલી. અમારી સરકાર પહેલી વાર પેપર લીક સામે એક ફ્રેમવર્ક લઇને આવી છે. જ્યારે વિદ્યાર્થીઓની વાત આવી, ત્યારે સરકારે સાંભળ્યું અને પગલાં લીધાં.

વિદ્યાર્થીઓએ વડાપ્રધાન સમક્ષ જે આશા સાથે પોતાની ચિંતાઓ રજૂ કરી હતી તેના જવાબમાં તમામ જરૂરી પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. ફક્ત 75 દિવસમાં ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટમાં ચાર્જશીટ પણ દાખલ કરી દેવામાં આવી; તપાસને લટકાવી નહીં. આગામી વખત, NEETનું પેપર OMR શીટ નહીં, કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ દ્વારા લેવામાં આવશે. ગુનેગારોના મનમાં ડર પેદા કરવા માટે એક એવો કાયદો રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જે પાસ થયા બાદ કોઇ ગુનેગાર સપનામાં પણ પેપર લીકના વાત વિચારશે તો તેની આત્મા પણ ધ્રુજી ઉઠશે

પોતાના ભાષણમાં રાઘવ ચઢ્ઢાએ જવાબદારી અને નૈતિકતાનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે પેપર લીકના કિસ્સાઓમાં ઘટના એ ન જોવું જોઇએ કે કયા રાજ્યમાં બની, કયા મંત્રીના કાર્યકાળમાં બની, અથવા કયો રાજકીય પક્ષ સત્તામાં હતો તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત ન કરવું જોઈએ. તેમના મતે, પેપર લીક એક રાષ્ટ્રવ્યાપી સમસ્યા છે અને તેને સમગ્ર ભારતમાં સંગઠિત અપરાધ અને ક્રોનિક ડિસિઝ તરીકે જોવી જોઈએ.

આ સંદર્ભમાં તેમણે પંજાબનું ઉદાહરણ આપ્યું. ચઢ્ઢાએ કહ્યું કે 19 જુલાઈ, 2026ના રોજ પંજાબમાં ફાર્મસી ઓફિસર ભરતી પરીક્ષા દરમિયાન મોટા પાયે ગેરરીતિઓ પ્રકાશમાં આવી હતી. તેમના મતે, બ્લૂટૂથ ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરીને લાઈવ નકલની સુવિધા આપવામાં આવી રહી હતી, અને એક કથિત છેતરપિંડી કરનાર સિન્ડિકેટ ઉમેદવારો પાસેથી નકલ કરાવવા માટે ₹13-13 લાખ સુધીનો ચાર્જ વસૂલી રહ્યું હતું.

NEET-UG પેપર લીક મુદ્દે Gen-Z દ્વારા દેશવ્યાપી વિરોધ બાદ ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી પદેથી રાજીનામું આપ્યું છે. મહારાષ્ટ્રમાં વિપક્ષ દાદા ભૂસેના રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યું છે, જ્યારે પંજાબમાં, ભાજપ અને કોંગ્રેસ હરજોત સિંહ બેન્સના રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યા છે. આ વચ્ચે, BAMS પરીક્ષાના પેપર લીક પર ગુજરાતમાં વિવાદ ફાટી નીકળ્યો છે. વિદ્યાર્થીઓનો આરોપ છે કે ગુજરાત આયુર્વેદ યુનિવર્સિટીની BAMS પરીક્ષાના પ્રશ્નો વોટ્સએપ પર લીક થયા હતા. કુલ 12 પ્રશ્નોમાંથી 11 સોશિયલ મીડિયા પર હતા. કોંગ્રેસ અને AAP એ આ મુદ્દા પર ભાજપ પર નિશાન સાધ્યું છે. આમ આદમી પાર્ટીના યુવા પાંખના પ્રમુખ બ્રિજરાજ સોલંકી મંત્રી રીવાબા જાડેજાના રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યા છે.

શું છે સંપૂર્ણ કહાની?

જામનગર સ્થિત ગુજરાત આયુર્વેદ યુનિવર્સિટીએ ત્રીજા વર્ષના બેચલર ઓફ આયુર્વેદિક મેડિસિન એન્ડ સર્જરી (BAMS) પરીક્ષાનું પ્રશ્નપત્ર લીક થયાના આરોપોની તપાસના આદેશ આપ્યા છે. વિદ્યાર્થીઓનો દાવો છે કે પરીક્ષા અગાઉ લગભગ બધા પ્રશ્નો વોટ્સએપ ગ્રુપ ચેટમાં શેર કરવામાં આવ્યા હતા. આ આરોપો 20 જુલાઈના રોજ યોજાયેલી ત્રીજા વર્ષની BAMS 'શલ્ય તંત્ર-1' (સર્જરી) પરીક્ષા સાથે સંબંધિત છે. વિદ્યાર્થીઓનો આરોપ છે કે પેપર પરના 12 પ્રશ્નોમાંથી 11 પરીક્ષા પહેલા વોટ્સએપ પર શેર કરાયેલા પ્રશ્નો સાથે મેળ ખાતા હતા અને જેમમે પ્રશ્નોને મહત્ત્વપૂ ગણાવવામાં આવ્યા હતા. યુનિવર્સિટીના પરીક્ષા પ્રભારી નિયામક એચ.પી. ઝાલાએ જણાવ્યું હતું કે પરીક્ષા 20 જુલાઈના રોજ બપોરે 12:30 વાગ્યે પૂર્ણ થઈ હતી, અને તેમને તે જ સાંજે કથિત લીક અંગે ફરિયાદ મળી હતી.

કોંગ્રેસના મહાસચિવ (સંચાર) જયરામ રમેશે સોમવારે X પર આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો, જેમાં તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે 2014 થી 2024 દરમિયાન ગુજરાતમાં 34 વખત પેપર લીક થયું છે. તેમણે લખ્યું કે, વધુ એક દિવસ, વધુ એક પેપર લીક. આ વખતે જામનગરમાં ગુજરાત આયુર્વેદ યુનિવર્સિટીમાં. આ કોઈ અપવાદ નથી. 2014 થી 2024 દરમિયાન ગુજરાતમાં 34 વખત પેપર લીક થયું છે. GPSC ચીફ ઓફિસરનું પરીક્ષા પેપર (2014), તલાટી પેપર (2015 અને 2016), TAT-શિક્ષક, મુખ્ય સેવિકા, નાયબ ચિટનીસ અને લોક રક્ષક દળ પેપર (2018), બિન-સચિવાલય ક્લાર્ક પરીક્ષા (2019), હેડ ક્લાર્ક, DGVCL વિદ્યુત સહાયક અને સબ-ઓડિટર પરીક્ષા (2021), ફોરેસ્ટ ગાર્ડ પરીક્ષા (2022), અને જુનિયર ક્લાર્ક પરીક્ષા (2023) આ બધા પેપર લીક થયા.

યુનિવર્સિટીએ જણાવ્યું છે કે પ્રશ્નપત્ર લીક થયું હતું કે નહીં તે હજુ તેણે સુધી નક્કી કર્યું નથી, અને ઉમેર્યું છે કે તપાસમાં બહાર આવશે કે પરીક્ષા પ્રક્રિયામાં કોઈ ગેરરીતિ થઈ છે કે નહીં. આ આરોપો એવા સમયે આવ્યા છે જ્યારે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં ગેરરીતિઓ, ખાસ કરીને NEET-UG પેપર લીક અંગે દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શન થઈ રહ્યા છે અને આવી ઘટનાઓ પર સઘન તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. વિરોધ પ્રદર્શન બાદ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને 25 જુલાઈના રોજ રાજીનામું આપ્યું હતું; તેમનું રાજીનામું પ્રદર્શનકારીની મુખ્ય માંગણીઓમાંની એક હતી. સરકારી ભરતી પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પેપર લીક થવાના પગલે ગુજરાતે 'ગુજરાત જાહેર પરીક્ષા (અન્યાયી માધ્યમો નિવારણ) અધિનિયમ, 2023' લાગૂ કર્યો. આ કાયદામાં અયોગ્ય માધ્યમો અને સંગઠિત પરીક્ષા ગેરરીતિ સંબંધિત ગુનાઓ માટે કેદ અને દંડની જોગવાઈ છે.

લોકસભામાં પેપર લીક સંબંધિત બિલ પર ચર્ચા દરમિયાન ભારે હંગામો જોવા મળ્યો હતો. વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ બિલ પર 50 મિનિટ સુધી ભાષણ આપ્યું હતું. પોતાના પ્રહારો દરમિયાન તેમણે 'ઇડિયટ' (Idiot) અને 'અંધભક્ત' જેવા શબ્દોનો પ્રયોગ કર્યો હતો, જેનો સત્તાપક્ષે સખત વિરોધ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત, રાહુલે આરોપ લગાવ્યો હતો કે ગૃહમંત્રીએ દિલ્હીમાં પ્રદર્શન કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ પર ગોળીબાર કરવાના આદેશ આપ્યા હતા. આ તીખી બહસ અને ભારે હોબાળા વચ્ચે જ લોકસભામાં બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું હતું.

સંસદીય કાર્ય મંત્રી કિરેન રિજિજુએ સુનાવણી દરમિયાન 7 વખત ઊભા થઈને રાહુલ ગાંધીને અટકાવ્યા હતા અને સંસદીય નિયમોનો હવાલો આપ્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે વિપક્ષના નેતાએ પોતાના પાયાવિહોણા આરોપો માટે માફી માંગવી જોઈએ. આના જવાબમાં રાહુલે કહ્યું, જો તમે એવું ઈચ્છતા હોવ કે દેશમાં માત્ર ભાજપ જ બોલે, તો હું ચૂપ થઈને બેસી જાઉં છું.

બીજી તરફ, સ્પીકર ઓમ બિરલાએ પણ રાહુલ ગાંધીને 11થી વધુ વખત અટકાવતા ટોક્યા હતા કે તેઓ ગૃહમાં આ પ્રકારના અસંસદીય શબ્દોનો ઉપયોગ કરી શકે નહીં. સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહે પણ સ્પીકરને વિનંતી કરી હતી કે આ અસંસદીય શબ્દોને ગૃહની કાર્યવાહીના રેકોર્ડમાંથી હટાવી દેવામાં આવે.

પોતાના ભાષણમાં રાહુલ ગાંધીએ જણાવ્યું હતું કે, દેશનું ભવિષ્ય આજે રસ્તા પર ઊતરી આવ્યું છે. તેમના પ્રદર્શનમાં કોઈ ગુસ્સો કે નફરત નહોતી, તેઓ માત્ર પોતાનો અવાજ ઉઠાવી રહ્યા હતા. જો ભાજપના મારા મિત્રો પોતાના બાળકોને પૂછશે કે તેમના ભાઈ-બહેન જે કરી રહ્યા છે તે અંગે તેઓ શું વિચારે છે, તો તેમને પણ પોતાના બાળકો તરફથી વિદ્યાર્થીઓને જ સમર્થન મળશે.

ઉલ્લેખનીય છે કે પેપર લીક સાથે જોડાયેલા આ મહત્વપૂર્ણ બિલ પર આજે સતત બીજા દિવસે ચર્ચા થઈ રહી હતી. મંગળવારે પણ આ બિલ પર 9 કલાક સુધી લાંબી ચર્ચા ચાલી હતી. ચર્ચાના પ્રથમ દિવસે કેન્દ્રીય મંત્રી જિટેન્દ્ર સિંહ અને ભાજપના સાંસદ વાંસરી સ્વરાજે સરકારનો પક્ષ રાખ્યો હતો, જ્યારે વિપક્ષ તરફથી ગૌરવ ગોગોઈ, પ્રિયંકા ગાંધી અને અખિલેશ યાદવે ચર્ચામાં ભાગ લીધો હતો.

રાહુલ ગાંધીના ભાષણના મુદ્દા: 'પ્રધાનનું રાજીનામું માત્ર દેખાડો'

1. 'ઇડિયટ' અને 'અંધભક્ત' શબ્દો પર બબાલ: રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું, મેં ઘણા વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતચીત કરી છે, ખાસ કરીને લવલી નામની 18 વર્ષની એક વિદ્યાર્થીની સાથે. તેમણે આ વાતચીતનો ઉલ્લેખ કરતા 'ઇડિયટ' અને 'અંધભક્ત' જેવા ઉદાહરણો આપ્યા હતા. સત્તાપક્ષે તેને અસંસદીય ગણાવ્યા હતા અને સ્પીકર ઓમ બિરલાએ આ શબ્દોને કાર્યવાહીમાંથી દૂર કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

2. વિદ્યાર્થીઓ પર ગોળીબારનો આરોપ: રાહુલે ગંભીર આરોપ લગાવ્યો કે દિલ્હીમાં વિદ્યાર્થીઓના પ્રદર્શન દરમિયાન ગૃહમંત્રીએ ગોળીઓ અને પેલેટ ગન ચલાવવાની મંજૂરી આપી હતી. કિરેન રિજિજુએ આ આરોપને અત્યંત ગંભીર અને પાયાવિહોણો ગણાવી રાહુલ પાસે માફીની માંગ કરી હતી.

3. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું માત્ર દેખાડો: રાહુલે કહ્યું કે પેપર લીકના કારણે લાખો વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય બરબાદ થઈ રહ્યું છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થા શિક્ષણ મંત્રાલય નહીં પરંતુ RSS ચલાવી રહ્યું છે અને શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું માત્ર એક દેખાડો છે.

4. દેશનું ભવિષ્ય રસ્તાઓ પર: રાહુલે ભારપૂર્વક કહ્યું કે પ્રદર્શન કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ નફરતથી નહીં પરંતુ પોતાના ભવિષ્ય અને હક માટે લડી રહ્યા છે. ભાજપના નેતાઓના બાળકો પણ આ વિદ્યાર્થીઓનું જ સમર્થન કરશે.

5. પેપર લીક સિસ્ટમની નિષ્ફળતા: તેમણે ઉમેર્યું કે એક પછી એક પરીક્ષાઓમાં પેપર લીક થઈ રહ્યા છે, વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી લાખો રૂપિયા પડાવવામાં આવી રહ્યા છે અને સરકાર દેશના યુવાનોનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહી છે.

ગૃહમંત્રીના આદેશ પર રાહુલ અને રિજિજુ વચ્ચે તીખી તકરાર

• રાહુલ ગાંધી: ગૃહમંત્રીએ વિદ્યાર્થીઓ પર શૂટિંગ કરવાની મંજૂરી આપી. પેલેટ ગન ચલાવવાનો અને ગોળીબાર કરવાનો આદેશ આપ્યો.
• કિરેન રિજિજુ: તમે વિચાર્યા વગર બોલી રહ્યા છો. આવું ન બોલો. તમારે ગંભીરતાથી બોલવું જોઈએ, આ યોગ્ય નથી. તમે કયા આધારે આ નિવેદન આપી રહ્યા છો? તમને આ કોણે કહ્યું? તમે માફી માંગો. ગોળી વાગવી કે ચાલવી એ નાની વાત નથી. કોઈએ ગોળી ચલાવી એવું તમે કેવી રીતે કહી શકો? આ બહુ ગંભીર આરોપ છે.

આ તકરાર વચ્ચે વિપક્ષી સાંસદોએ રાહુલ ગાંધીને બોલવા દો, રાહુલ ગાંધીને બોલવા દો ના નારા લગાવવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.

• અખિલેશ યાદવ: જો વિપક્ષના નેતાએ આટલો ગંભીર આરોપ લગાવ્યો હોય, તો આ સરકારની જવાબદારી બને છે કે તે તપાસ કરે કે વિદ્યાર્થીઓ સાથે આવું વર્તન કોણે કર્યું.
• કિરેન રિજિજુ: તમે તપાસની માંગ કરો તે યોગ્ય છે, પરંતુ રાહુલ ગાંધી સીધા ગૃહમંત્રી પર જ આરોપ લગાવી રહ્યા છે. તેમણે ખોટો આરોપ લગાવ્યો છે અને તેમણે માફી માંગવી જ પડશે.

સંસદ પરિસરમાં રાહુલ ગાંધીનું નિવેદન

લોકસભામાં પોતાના ભાષણ બાદ રાહુલ ગાંધીએ સંસદ પરિસરમાં પત્રકારો સાથે વાતચીતમાં કહ્યું હતું કે, વિદ્યાર્થીઓ પર થયેલી પોલીસ કાર્યવાહી અંગે સ્પષ્ટતા કરવા માટે ગૃહમંત્રી શાહ પોતે ગૃહમાં આવ્યા નહોતા, જ્યારે તેમણે આવીને જવાબ આપવો જોઈતો હતો.

રાહુલે વધુમાં ઉમેર્યું કે, જો ગૃહમંત્રીએ એવો કોઈ આદેશ આપ્યો જ ન હોય, તો તેમણે ગૃહમાં આવીને સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટતા કરવી જોઈએ કે તેમણે આવી કોઈ સૂચના આપી નહોતી. સૌથી મોટી વાત એ છે કે મને સંસદમાં બોલવાનો અધિકાર છે અને તે અધિકાર મને મળવો જ જોઈએ.

NEET પરીક્ષાના પેપર લીક વિવાદ વચ્ચે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને રાજીનામું આપ્યાના થોડા કલાકો બાદ જ નવા કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રીના નામની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્રીય મંત્રી પ્રલહાદ જોશીને શિક્ષણ મંત્રાલયનો વધારાનો હવાલો સોંપવામાં આવ્યો છે. પ્રધાનના રાજીનામાનો સ્વીકાર થયા પછી રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલ શનિવારે સાંજે એક નિવેદનમાં પ્રલહાદ જોશીને નવા શિક્ષણ મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવાની પુષ્ટિ થઇ ગઇ છે.

રાષ્ટ્રપતિ ભવન તરફથી એક સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, ભારતના રાષ્ટ્રપતિએ, વડાપ્રધાનની સલાહ પર અને ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 75 ના કલમ (2) હેઠળ, તાત્કાલિક અસરથી કેન્દ્રીય મંત્રી પરિષદમાંથી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું સ્વીકાર્યું છે. આ ઉપરાંત, વડાપ્રધાનની સલાહ પર રાષ્ટ્રપતિએ નિર્દેશ આપ્યો છે કે કેબિનેટ મંત્રી પ્રલહાદ જોશીને તેમના હાલના વિભાગો ઉપરાંત શિક્ષણ મંત્રાલયનો હવાલો સોંપવામાં આવે.

કોણ છે પ્રલહાદ જોશી?

પ્રલહાદ જોશીનો જન્મ 27 નવેમ્બર, 1962ના રોજ કર્ણાટકના વિજયપુરામાં થયો હતો. તેમના પિતા સ્વર્ગસ્થ વેંકટેશ જોશી ભારતીય રેલવે કર્મચારી હતા, જ્યારે તેમના માતા, માલતીબાઈ ગૃહિણી હતા. પ્રલહાદ જોશી કર્ણાટકના ધારવાડ મતવિસ્તારમાંથી લોકસભા સાંસદ છે. તેઓ પાંચ વખત સાંસદ રહી ચૂક્યા છે. હાલમાં, તેઓ ગ્રાહક બાબત કેન્દ્રિય ખાદ્ય અને ઉપભોક્તા બાબતોના મંત્રી છે. એટલે કે નવા કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી પાસે નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા, ગ્રાહક બાબતો અને ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણના વિભાગોની પણ જવાબદારી છે.

અગાઉ, તેઓ કોલસા, ખાણ અને સંસદીય બાબતોના કેન્દ્રીય મંત્રી તરીકે કામ કરી ચૂક્યા છે. નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રી તરીકે જોશી સ્વચ્છ ઉર્જા ક્ષમતા વધારવા માટે કેન્દ્રના પ્રયાસોનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. મંત્રાલય માટેના તેમના પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં 500 GWની નવીનીકરણીય અને બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ ઊર્જા ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનો અને 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જનનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

એક સામાન્ય પરિવારમાંથી આવતા પ્રલહાદ જોશીએ હુબલીની રેલવે સ્કૂલ અને ન્યૂ ઇંગ્લિશ સ્કૂલમાંથી તેમનું શિક્ષણ મેળવ્યું. ત્યારબાદ તેમણે હુબલીની કે.એસ. આર્ટ્સ કોલેજમાંથી બેચલર ઓફ આર્ટ્સ (BA) ડિગ્રી મેળવી, જે કર્ણાટક યુનિવર્સિટી, ધારવાડ સાથે જોડાયેલી છે. અહેવાલો દર્શાવે છે કે તેમના કોલેજના દિવસોમાં તેમણે સામાજિક કાર્ય અને જાહેર હિતના કાર્યોમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. બાદમાં તેઓ સામાજિક અને જાહેર જીવનમાં સક્રિય બન્યા.

હુબલીમાં એક નાનો ઔદ્યોગિક વ્યવસાય ચલાવ્યો અને બીજી તરફ તેઓ RSS સાથે પણ જોડાયેલા હતા. તેમણે 1992 અને 1994 દરમિયાન હુબલીના ઇદગાહ મેદાન ખાતે 'તિરંગા આંદોલન'નું નેતૃત્વ કર્યું અને કર્ણાટકમાં 'કાશ્મીર બચાવો આંદોલન'નું નેતૃત્વ કર્યું હતું. 1998માં, તેમને ભાજપના ધારવાડ જિલ્લા પ્રમુખ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. છ વર્ષ પછી, 2004માં, તેમણે ધારવાડ લોકસભા મતવિસ્તારમાંથી ચૂંટણી લડી અને જીત મેળવી.

તેઓ સતત ચાર વખત (2009, 2014, 2019 અને 2024માં) આ જ બેઠક પરથી જીત્યા. આ દરમિયાન, તેઓ 2014 થી 2016 સુધી કર્ણાટક ભાજપના પ્રદેશ પ્રમુખ રહ્યા અને 2019 થી 2024 સુધી સંસદીય બાબતો, કોલસા અને ખાણ વિભાગો સંભાળ્યા.

નવા શિક્ષણ મંત્રી તરીકે તેમની નિમણૂક એવા સમયે થઈ છે જ્યારે શિક્ષણ મંત્રાલય NEET-UG વિવાદ બાદ મોટા સુધારાઓ અમલમાં મૂકી રહ્યું છે. આ સુધારાઓમાં રાષ્ટ્રીય પરીક્ષણ એજન્સી (NTA)નું પુનર્ગઠન, પેપર લીક અટકાવવા માટે કડક પગલાં અને 2027થી NEET માટે કમ્પ્યુટર-આધારિત પરીક્ષા પ્રણાલી અપનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

નોંધનીય છે કે NEET પેપર લીક અને પરીક્ષા ગેરરીતિના વિવાદ વચ્ચે શનિવારે કેન્દ્રીય શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને રાજીનામું આપી દીધું હતું. પરીક્ષાઓમાં થયેલી ગેરરીતિઓને કારણે શિક્ષણ મંત્રીના રાજીનામાની માંગણી સાથે કેટલાક સમયથી દિલ્હીના જંતર-મંતર અને વિવિધ રાજ્યોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો ચાલી રહ્યા હતા.

વિરોધ પ્રદર્શનના 35મા દિવસે પોતાના રાજીનામાના નિવેદનમાં ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને જણાવ્યું હતું કે તેમણે રાષ્ટ્ર વિરોધી તાકતોને પરિસ્થિતિનો ફાયદો ઉઠાવતા રોકવા માટે પદ છોડવાનો નિર્ણય લીધો છે. ચાર દાયકાથી વધુ સમયથી મેં વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને શૈક્ષણિક સુધારાના હેતુ માટે મારી જાતને સમર્પિત કરી છે. મારું હંમેશાં માનલું છે કે એક મજબૂત, સમાવેશી અને દૂરંદેશી શિક્ષણ પ્રણાલી એક મજબૂત રાષ્ટ્રનો પાયો હોય છે.

જે છત્તીસગઢમાં સરકારી શાળાઓમાં બાળકોને ખુલ્લા આકાશ નીચે અભ્યાસ કરવા મજબૂર છે અને રસ્તાઓ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ છે. ત્યાંની ભાજપની આગેવાની હેઠળની સરકારે બે વર્ષમાં પ્રચાર પાછળ આશરે ₹2 અબજ ખર્ચ્યા છે.

મુખ્યમંત્રી વિષ્ણુ દેવ સાઈના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા વ્યય અંગેની વિગતો વિધાનસભામાં ઉઠાવવામાં આવેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં સામે આવી હતી. કોંગ્રેસના ધારાસભ્ય સાવિત્રી મનોજ માંડવીએ સવાલ પૂછ્યો હતો કે, 1 જાન્યુઆરી, 2024 થી 31 માર્ચ, 2026 વચ્ચે છત્તીસગઢ સરકારની વિવિધ યોજનાઓના પ્રચાર અને પ્રમોશન પાછળ કુલ કેટલો ખર્ચ થયો.

 

 

 

 

 

View this post on Instagram

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A post shared by Newslaundry Hindi (@newslaundryhindi)

" data-instgrm-version="13">




View this post on Instagram










A post shared by Newslaundry Hindi (@newslaundryhindi) ">




View this post on Instagram










A post shared by Newslaundry Hindi (@newslaundryhindi)

જવાબમાં જણાવવામાં આવ્યું કે છત્તીસગઢ સરકારે છેલ્લા બે વર્ષ અને ત્રણ મહિનામાં પ્રચાર પાછળ ₹1095.20 કરોડ ખર્ચ્યા છે એટલે કે આ સરેરાશ દૈનિક ખર્ચ આશરે ₹1.3 કરોડ પ્રચાર પર ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે, જે નરેન્દ્ર મોદી સરકારના લગભગ ₹1.5 કરોડના દૈનિક જાહેરાત ખર્ચ કરતા થોડો ઓછો છે.

સરકારના જવાબ મુજબ, તેમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ₹414.01 કરોડ ક્ષેત્રીય પ્રચાર પર ખર્ચવામાં આવ્યો. આ ઉપરાંત ₹344.04 કરોડ ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયા પર, ₹198.26 કરોડ પ્રિન્ટ મીડિયા પર, ₹19.17 કરોડ પ્રકાશન પર, ₹5.78 કરોડ સોશિયલ મીડિયા પર, ₹5.58 કરોડ સોશિયલ ડિજિટલ મીડિયા પર, ₹22 કરોડ આદિવાસી પેટા યોજનાના પ્રચાર પર અને ₹3.5 કરોડ ખાસ પ્રસંગોના પ્રચાર પર ખર્ચવામાં આવ્યા હતા. આ બધા ખર્ચને જોડીને કુલ ખર્ચ ₹1,095.20 કરોડ હતો.

આ અગાઉ પણ ન્યૂઝલોન્ડ્રી નામના ન્યૂઝ પોર્ટલે અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો કે છત્તીસગઢ સરકારે ઓક્ટોબર અને ડિસેમ્બર 2024 વચ્ચે માત્ર ત્રણ મહિનામાં ટેલિવિઝન જાહેરાતો પર ₹18.57 કરોડ ખર્ચ્યા હતા. તે સમયે માહિતી અધિકાર (RTI) કાયદા હેઠળ મળેલી માહિતીમાં દૈનિક ખર્ચ ₹20.41 લાખ હતો.

ઉલ્લેખનીય છે કે બિલાસપુર જિલ્લાના તખ્તપુર વિધાનસભા મતવિસ્તારના ઘુટકુ ગામના સ્ટેશનપરામાં સરકારી પ્રાથમિક શાળાના બાળકો શાળાની ઇમારતની જર્જરિત સ્થિતિને કારણે ખુલ્લા આકાશ નીચે અભ્યાસ કરવા મજબૂર છે. ગ્રામજનોના મતે, શાળા વર્ષો પહેલા ખેતીના ખેતરો વચ્ચે બનાવવામાં આવી હતી, છતાં ત્યાં સુધી પહોંચવા માટે ન તો પાકો રસ્તો છે કે ન તો રસ્તો છે. એવી જ રીતે રસ્તા જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓનો ઘણા વિસ્તારોમાં અભાવ છે.

તેવી જ રીતે, સુકમા જિલ્લાના મરુકી ગામના આદિવાસી ગ્રામજનો જણાવે છે કે તેમના ગામને જોડતા રસ્તાનું બાંધકામ વર્ષોથી અધૂરું રહ્યું છે. ખાડા અને તૂટેલા રસ્તાને કારણે ચોમાસામાં ગામનો સંપર્ક લગભગ તૂટી જાય છે. એવામાં સરકારના આ અબજોના ખર્ચ પર પ્રશ્નો ઉભા થઈ રહ્યા છે.

દિલ્હીમાં ગત 20 જુલાઈએ થયેલા વિદ્યાર્થી પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા કથિત લાઠીચાર્જ અને અતિશય બળપ્રયોગના મુદ્દે લોકસભાના વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધીએ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહને એક પત્ર લખીને ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. રાહુલ ગાંધીએ આક્ષેપ કર્યો છે કે શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ પર સુરક્ષા દળોએ આડેધડ બળપ્રયોગ કર્યો હતો અને આ સમગ્ર મામલે જવાબદેહી નક્કી થવી જરૂરી છે.

25 જુલાઈ 2026ના રોજ લખેલા આ પત્રમાં રાહુલ ગાંધીએ જણાવ્યું કે, દિલ્હીમાં એકઠા થયેલા વિદ્યાર્થીઓ માત્ર એક નિષ્પક્ષ અને ઉત્તરદાયી શિક્ષણ વ્યવસ્થાની માગ કરી રહ્યા હતા. પરંતુ તેમની વ્યાજબી માગણીઓ સાંભળવાને બદલે તેમની સામે કથિત રીતે ઘાતક હથિયારો અને ટીયર ગેસના સેલ છોડવામાં આવ્યા હતા. તેમણે દાવો કર્યો છે કે આ હિંસક કાર્યવાહીમાં સેંકડો વિદ્યાર્થીઓ ઇજાગ્રસ્ત થયા છે અને મહિલા પ્રદર્શનકારીઓ સાથે પણ કથિત રીતે ગેરવર્તણૂક કરવામાં આવી હતી.

રાહુલ ગાંધીએ પોતાના પત્રમાં પ્રદર્શનકારીઓ પર પેલેટ ગનના ઉપયોગ અંગે પણ ઉગ્ર સવાલો ખડા કર્યા છે. તેમણે લખ્યું કે મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયા પર સામે આવેલા વીડિયો વિદ્યાર્થીઓને થયેલી ગંભીર ઇજાઓ તરફ ઈશારો કરે છે. આ દરમિયાન તેમણે 19 વર્ષીય વિદ્યાર્થી સાહિલ લોછાબનો ખાસ ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે તે ગંભીર રીતે ઘાયલ થયો છે અને તેની એક આંખની રોશની જવાનું જોખમ ઊભું થયું છે. આ ઉપરાંત તેમણે કવરેજ દરમિયાન ઇજાગ્રસ્ત થયેલા એક પત્રકારનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

https://twitter.com/RahulGandhi/status/2081280100818190534

ગૃહમંત્રીને સીધા બે સવાલો

કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ પાસે બે સીધા જવાબ માગ્યા છે:

1. શું વિદ્યાર્થીઓ સામે પેલેટ ગન સહિતના ઘાતક બળપ્રયોગની મંજૂરી તમે પોતે આપી હતી? જો નથી આપી, તો પછી આટલી ગંભીર મંજૂરી કોણે આપી હતી?

2. પ્રદર્શન દરમિયાન સાદા કપડાંમાં વિદ્યાર્થીઓ પર લાઠીઓ વરસાવતા દેખાયેલા લોકો પોલીસકર્મીઓ હતા કે પછી કોઈ વોલન્ટિયર્સ? અને તેમની તૈનાતી કોના આદેશ પર કરવામાં આવી હતી?

પત્રના અંતમાં રાહુલ ગાંધીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ લોકશાહીમાં શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનનું સન્માન થવું જોઈએ. સરકારની નૈતિક અને બંધારણીય જવાબદારી પ્રદર્શનકારીઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની અને તેમની ફરિયાદોનો ઉકેલ રસ્તા પર બળપ્રયોગ કરવાને બદલે વાતચીત દ્વારા લાવવાની હોય છે.

તેમણે ઉમેર્યું કે આ પ્રકારની હિંસા લોકશાહીના મૂલ્યોની વિરુદ્ધ છે અને તેના કારણે સમગ્ર દેશના યુવાનોમાં ભારે રોષ વ્યાપી ગયો છે. દેશનો યુવા વર્ગ આજે સરકાર પાસે જવાબદેહી અને જવાબો માગી રહ્યો છે, તેથી તેમની અવાજને દબાવવાને બદલે સાંભળવામાં આવે તે અત્યંત જરૂરી છે.

NEET પેપર લીકના વિવાદ વચ્ચે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને શનિવારે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું. 2014માં નરેન્દ્ર મોદી સરકારે કેન્દ્રમાં સત્તા સંભાળ્યા પછી આ પહેલી ઘટના નથી જ્યાં જન આંદોલનો, રાજકીય દબાણ અથવા વ્યાપક વિરોધ વચ્ચે તેણે પોતાના નિર્ણયો બદલવા પડ્યા હોય. છેલ્લા એક દાયકામાં, એવા ઘણા પ્રસંગો બન્યા છે જ્યારે કેન્દ્રની મોદી સરકારે યુ-ટર્ન લેવો પડ્યો હોય અથવા પાછળ હટલું પડ્યું હોય.

1. જમીન સંપાદન કાયદામાં સુધારો (2015)

ભૂમિ સંપાદન કાયદામાં સુધારાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યા પછી મોદી સરકારે 2015માં પાછળ હટવું પડ્યું હતું. સરકારનો તર્ક હતો કે આ પગલું માળખાગત સુવિધાઓ અને ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટ્સ માટે જમીન સંપાદનને સરળ બનાવશે. પરંતુ, ખેડૂત સંગઠનો, વિરોધ પક્ષો અને NDAના ઘણા સાથીઓએ આ પગલાનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો. તેમનો આરોપ હતો કે તેનાથી ખેડૂતોના અધિકારો નબળા થશે. સતત વિરોધ બાદ સરકારે સુધારા બિલ આગળ વધાર્યું નહીં, અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ જાહેરાત કરી કે હાલના કાયદામાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં.

2. #MeToo આંદોલન અને એમ.જે. અકબરનું રાજીનામું (2018)

ઓક્ટોબર 2018માં, #MeToo આંદોલન દરમિયાન ઘણી મહિલા પત્રકારોએ તત્કાલીન વિદેશ રાજ્યમંત્રી એમ.જે. અકબર પર જાતીય સતામણીનો આરોપ લગાવ્યો. અકબરે બધા આરોપોને નકારી કાઢ્યા હતા પરંતુ વધતા સામાજિક અને રાજકીય દબાણને કારણે તેમને પોતાના મંત્રી પદ પરથી રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. મોદી સરકારમાં સામાજિક દબાણને કારણે કેન્દ્રીય મંત્રીનું આ પહેલું મોટું રાજીનામું માનવામાં આવતું હતું.

3. ત્રણ કૃષિ કાયદાઓ રદ કરવા (2021)

નવેમ્બર 2021માં મોદી સરકાર ત્રીજી વખત બેકફૂટ પર જોવા મળી. કેન્દ્ર દ્વારા રજૂ કરાયેલા ત્રણ કૃષિ કાયદાઓ સામે દેશભરના ખેડૂતો લગભગ એક વર્ષથી વિરોધ કરી રહ્યા હતા. હજારો ખેડૂતોએ કાયદાઓ પાછા લેવાની માંગણી સાથે દિલ્હીની સરહદો પર ધામા નાખ્યા હતા. સરકારે લાંબા સમય સુધી કાયદાઓનો બચાવ કર્યો, પરંતુ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આખરે રાષ્ટ્રને સંબોધનમાં ત્રણેય કાયદાઓને રદ કરવાની જાહેરાત કરી. બાદમાં, સંસદે તેને રદ કરવા માટે એક બિલ પણ પસાર કર્યું.

4. UPSC લેટરલ એન્ટ્રી જાહેરાત (2024) પાછી ખેંચી લેવી

ઓગસ્ટ 2024માં, કેન્દ્ર સરકારે UPSC દ્વારા સિવિલ સેવાઓમાં લેટરલ એન્ટ્રી ભરતી માટેની જાહેરાત પાછી ખેંચી લીધી. વિરોધ પક્ષો, સાથ-સાથે NDA સાથી પક્ષ લોક જનશક્તિ પાર્ટી (રામ વિલાસ)એ યોજનામાં અનામતની જોગવાઈઓની ગેરહાજરી અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. વધતા વિરોધને પગલે સરકારે ભરતી પ્રક્રિયાને રોકવાનો નિર્ણય લીધો.

5. 131મો બંધારણીય સુધારો બિલ (2025) રજૂ ન કરવાનો નિર્ણય

નવેમ્બર 2025માં, કેન્દ્ર સરકારે બંધારણ (131મો સુધારો) બિલ રજૂ ન કરવાનો નિર્ણય લીધો. આ દરખાસ્તને દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યો સહિત અનેક રાજકીય પક્ષો તરફથી ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેમનું કહેવું હતું કે રાજ્યોના રાજકીય પ્રતિનિધિત્વને અસર કરશે. સતત વિરોધ પછી સરકારે બિલ આગળ ન વધારવાનો નિર્ણય કર્યો. આ બિલ લોકસભામાં મહિલાઓ માટે 33% અનામતના વહેલા અમલીકરણ અને લોકસભા બેઠકોની સંખ્યામાં વધારો સાથે જોડાયેલું હતું.

આ ક્ષણે અભિજીત દિપકે, સોનમ વાંગચુક, હજારો વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ, સામાજિક કાર્યકરો અને વિવિધ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ રાજધાની દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. હવે વિરોધ પક્ષો પણ આ આંદોલનમાં જોડાયા છે. આ બધા દ્વારા એક જ માંગ કરવામાં આવી રહી છે- કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું.

20 જુલાઈના રોજ, કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના એક પ્રતિનિધિમંડળે પ્રથમ વખત કેન્દ્રીય મંત્રી જેપી નડ્ડા સાથે મુલાકાત કરી હતી અને તેમની માંગણીઓનો એક પત્ર સુપરત કર્યોં હતો. જેપી નડ્ડા આ મુદ્દા પર સરકાર વતી પ્રદર્શનકારીઓ સાથે વાતચીત કરી રહ્યા છે. એટલે કે પ્રદર્શનકારીઓ અને સરકાર વચ્ચે વાતચીતના માર્ગો ખુલ્લા રહે છે.

આ સાથે જ, મોદી સરકારે સંસદના ચાલુ ચોમાસા સત્ર દરમિયાન આ મુદ્દાઓ પર વિગતવાર ચર્ચા કરવાની તૈયારી દર્શાવી છે. કોંગ્રેસ કહી રહી છે કે પહેલાં શિક્ષણ મંત્રીએ રાજીનામું આપવું જોઈએ ત્યારે સંસદીય ચર્ચા થશે. બીજી તરફ, CJPના પ્રવક્તા આશુતોષ રાંકાએ જાહેર કર્યું છે કે જ્યાં સુધી શિક્ષણ મંત્રી રાજીનામું ન આપે ત્યાં સુધી તેઓ જંતર-મંતર છોડશે નહીં. આ સંજોગોમાં, મોદી સરકાર માટે પરિસ્થિતિ સરળ લાગતી નથી. આ તમામ રાજકીય ઘટનાક્રમો વચ્ચે, એક મુખ્ય પ્રશ્ન ઉભો થયો છે શું ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનને હટાવવાનું મોદી સરકાર માટે મુશ્કેલ કાર્ય છે?

મોદી સરકારની રણનીતિ

ભૂતકાળમાં પણ મોદી સરકારના વિવિધ મંત્રીઓના રાજીનામાની માંગણીઓ ઉઠાવવામાં આવી છે. ભાજપ આવી માંગણીઓ પ્રત્યે સખત રહી છે એટલે કે આ માંગોને અવગણતી રહી છે. અનુભવી પત્રકાર અને રાષ્ટ્રીય રાજનીતિક વિશ્લેષક વિજય ત્રિવેદીનું કહેવું છે કે જો 2014 થી મોદી સરકારની રાજકીય શૈલી પર નજર કરીએ તો, રાજકીય દબાણને કારણે મંત્રીઓએ રાજીનામું આપ્યાના કિસ્સાઓ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. અત્યાર સુધી રાજ્યમંત્રી એમ.જે. અકબર સિવાય, ભાગ્યે જ કોઈ મંત્રીએ નૈતિક જવાબદારીના આધારે રાજીનામું આપ્યું છે.

ત્રિવેદી કહે છે કે, કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન આરોગ્ય મંત્રી હર્ષવર્ધનના રાજીનામાની માંગણીઓ ઉઠાવવામાં આવી હતી. 'એપસ્ટેઇન ફાઇલ્સ' મુદ્દા બાદ હરદીપ સિંહ પુરીનું રાજીનામું માંગવામાં આવ્યું હતું. ખેડૂતો આંદોલન દરમિયાન નરેન્દ્ર સિંહ તોમરને રાજીનામું આપવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. ટ્રેન અકસ્માત પછી અશ્વિની વૈષ્ણવના રાજીનામાની પણ માંગ કરવામાં આવી હતી. જોકે, તેમાંથી કોઈએ તાત્કાલિક રાજીનામું આપ્યું નહોતું. એકંદરે, એવું લાગે છે કે આ સરકાર રાજકીય દબાણ સામે ઝૂકવા તૈયાર નથી.

જૂન 2015માં કેન્દ્રીય મંત્રી રાજનાથ સિંહ દ્વારા આપવામાં આવેલ એક નિવેદન આ દૃષ્ટિકોણની પુષ્ટી કરે છે. તે સમયે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં તેમને વિરોધ પક્ષ કોંગ્રેસ પાર્ટી દ્વારા NDA સરકારના કેટલાક મંત્રીઓના રાજીનામાની માંગ વિશે પૂછવામાં આવ્યું હતું. તેમણે જવાબ આપતા કહ્યું હતું કે, અહીં રાજીનામા નથી થતા ભાઇ. આ NDA સરકાર છે, UPA સરકાર નહીં." વિજય ત્રિવેદી માને છે કે પક્ષમાં ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજકીય કદ પણ એક મહત્ત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના પરિવારના રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) સાથે લાંબા સમયથી સંબંધો છે. તેમણે 1984માં અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ (ABVP) સાથે તેમની રાજકીય સફર શરૂ કરી હતી. તેમને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહના નજીકના સહયોગી માનવામાં આવે છે. રાજકીય દબાણ હેઠળ આવા નેતાને દૂર કરવાને સરકાર માટે એક પ્રકારની રાજકીય હાર તરીકે જોઈ શકાય છે.

BBCના અહેવાલ મુજબ, નવી દિલ્હી સ્થિત સેન્ટર ફોર પોલિસી રિસર્ચ (CPR)ના રાજકીય વૈજ્ઞાનિક અને ફેલો રાહુલ વર્માએ જણાવ્યું હતું કે, ભૂતકાળમાં મંત્રીઓ મંત્રાલયમાં ગેરવહીવટ, ભ્રષ્ટાચારના આરોપો અથવા તેમની જવાબદારીઓ યોગ્ય રીતે નિભાવવામાં નિષ્ફળતા જેવા કારણોસર રાજીનામું આપતા હતા અથવા તેમને રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. પરંતુ, મોદી સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન, જાહેર દબાણને કારણે મંત્રીઓએ રાજીનામું આપવાની ઘટનાઓ ખૂબ જ ઓછી થઇ છે. "શક્ય છે કે સરકારનું માનવું છે કે આવા વિરોધ પ્રદર્શન સમય-સમય પર થતા રહેશે અને દર વખતે તેને રાજકીય મહત્ત્વ આપવું જરૂરી નથી.

કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)એ ત્રણ મુખ્ય માંગણીઓ રજૂ કરી છે. આમાં, કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રીના રાજીનામાની માંગ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. આ ઉપરાંત, CJPની માંગણીઓમાં NEET પરીક્ષાની તૈયારી કરતા જીવન ટૂંકાવનારા વિદ્યાર્થીઓના પરિવારોને ₹1 કરોડનું વળતર, પ્રદર્શનકારીઓ સામે નોંધાયેલા પોલીસ કેસ પાછા ખેંચવા અને સંસદમાં આ સમગ્ર મુદ્દા પર વિગતવાર ચર્ચા કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

આ રાજકીય ઘટનાક્રમ વચ્ચે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને પહેલીવાર સોશિયલ મીડિયા દ્વારા પ્રતિક્રિયા આપી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સરકાર સંસદમાં NEET પરીક્ષાના પેપર લીક મુદ્દા પર ચર્ચા કરવા તૈયાર છે. અમારી સરકાર સંસદમાં NEET પરીક્ષાના મુદ્દા પર ચર્ચા કરવા અને યુવાનો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા તમામ વાજબી પ્રશ્નોના જવાબ આપવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આપણાં વિદ્યાર્થીઓને ફક્ત ગુસ્સો નહીં, પણ જવાબો, સુધારા અને જવાબદારી જોઇએ છે જોકે, 21 જુલાઈના રોજ સોશિયલ મીડિયા પર આ મુદ્દા પર વાત કરતા, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને રાજીનામું આપવાનો કોઈ સંકેત આપ્યો નહોતો.

વરિષ્ઠ પત્રકાર રશીદ કિદવાઈએ કહ્યું કે, મંત્રીઓ નૈતિક ધોરણે રાજીનામું આપે તે કદાચ મોદીના રાજકારણનો ભાગ નથી. તેઓ એકલા નેતૃત્વ કરવા માંગે છે. જો મંત્રીઓ રાજીનામું આપે અથવા રાજીનામું આપવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે, તો તે તેમના સમર્થકોને સંદેશ જઇ શકે છે કે સરકાર બિનઅસરકારક છે. મોદી સરકાર માટે, નૈતિકતાથી વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ એ છે કે રાજીનામાથી ચૂંટણી પર શું અસર થશે.

કિદવાઈ અને રાહુલ વર્મા બંને માને છે કે જ્યાં સુધી જન દબાણ ભાજપની ચૂંટણી સંભાવનાઓને પ્રભાવિત ન કરે ત્યાં સુધી મોદી સરકાર જાહેર દબાણ સામે ઝૂકવાની શક્યતા ઓછી છે.

બીજી તરફ, રાજકીય વિશ્લેષક અને લેખક અભિષેક ચૌધરી કહે છે કે, શક્ય છે કે વડાપ્રધાન મોદી હવે આવું કરી રહ્યા છે કારણ કે તેમને લાગે છે કે રાજકીય જમીન સરકી રહી છે. જો એક મંત્રી રાજીનામું આપે છે, તો ભવિષ્યમાં વિપક્ષ અન્ય મંત્રીઓ પર પણ દબાણ વધારી શકે છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે વડાપ્રધાન તેમના મંત્રીઓને રાજીનામું આપવા માટે કહી રહ્યા નથી.

આ મુદ્દા પર વિગતવાર વાત કરતાં, રશીદ કિદવાઈએ કહ્યું કે, આ આંદોલન અગાઉના આંદોલનો કરતા અલગ દેખાય છે. તેમાં વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ અને મોટી સંખ્યામાં યુવાનો સામેલ છે. હવે, વિરોધ પક્ષો પણ મેદાનમાં ઉતરી આવ્યા છે. જો સરકાર દબાણને વશ થઈને મંત્રીઓના રાજીનામા સ્વીકારે છે, તો વિરોધીઓનું મનોબળ વધુ વધશે. આ મોદીની કેન્દ્રિય અને કડક રાજકીય શૈલી સાથે સુસંગત રહેશે નહીં.

જોકે, વિજય ત્રિવેદી દલીલ કરે છે કે એ કહેવું ખોટું છે કે મોદી સરકાર ક્યારેય વિવાદોમાં ફસાયેલા મંત્રીઓને દૂર કરતી નથી. તેમના મતે, જ્યારે મંત્રીમંડળ વિસ્તરણ અથવા ફેરબદલનો સમય આવ્યો ત્યારે કેટલાક મંત્રીઓના પોર્ટફોલિયોમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા અથવા ચૂંટણી પછી મંત્રીમંડળમાંથી તેમને બહાર કરી દેવામાં આવ્યા હતા. છતાં રાજકીય દબાણના સમયે મોદી સરકારે સામાન્ય રીતે તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપી નથી.

શું આનાથી ભાજપને રાજકીય નુકસાન થશે?

રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે જો ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન રાજીનામું નહીં આપે તો ભાજપને રાજકીય નુકસાન થશે કે નહીં તે સમય જ કહેશે. તેમનું કહેવું છે કે કોઈ પણ આંદોલન કાયમ માટે ટકતું નથી. હાલમાં કોઈ ચૂંટણીઓ નથી. આ ઉપરાંત, આંદોલનના મુદ્દાઓ અને ચૂંટણીઓના મુદ્દાઓ અલગ-અલગ હોય છે.

રાહુલ વર્માનું વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે વિરોધ પક્ષો વર્તમાન પરિસ્થિતિનો રાજકીય રીતે કેટલો લાભ લઈ શકે છે તેના પર ઘણું નિર્ભર રહેશે. આગામી છ મહિનામાં અનેક રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે; ત્યાં સુધી વિપક્ષ આ મુદ્દાને કેવી રીતે ઉઠાવે છે, તે જોવાનું રહેશે.

આ દરમિયાન, 21 જુલાઈથી આમ આદમી પાર્ટી કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધી પર આકરા પ્રહારો કરી રહી છે. રશીદ કિદવાઈનું કહેવું છે કે આનાથી વિરોધ પક્ષોમાં એકતાનો અભાવ છતી થયો છે. કિદવાઈના મતે, એ જોવાનું બાકી છે કે શું હાલમાં રસ્તાઓ પર વિરોધ કરી રહેલા લોકો ચૂંટણી આવે ત્યારે ફક્ત પ્રશ્નપત્ર લીકના મુદ્દા પર જ મતદાન કરશે, કે પછી રાજકીય અને ધાર્મિક ધ્રુવીકરણ ફરી એકવાર પ્રભુત્વ મેળવશે. ભારતીય રાજકારણનું બદલાયેલું દૃશ્ય આ પ્રશ્નને વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

આ સમયે દેશમાં રાજકીય, સામાજિક અને ધાર્મિક ધ્રુવીકરણ ખૂબ ઊંડું છે. એક મજબૂત સમર્થન આધાર ઉભરી આવ્યો છે જે મોદીમાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ રાખે છે; તેઓ તેમના નેતાને નબળા દેખાતા જોવા માંગતા નથી અને માને છે કે મોદી જે કંઈ કહે છે તે સાચું છે. બીજી બાજુ, મોદીના વિરોધીઓના વિચારો બદલવા લગભગ અશક્ય છે, ભલે મોદી ગમે તે કરે.

કોવિડ-19 મહામારીનું સંચાલન, નોટબંધી, પાકિસ્તાન અને ચીન અંગેની વિદેશ નીતિ, મણિપુરમાં હિંસા અને CAA વિરોધ સહિત વિવિધ મુદ્દાઓ પર મોદી સરકારને વ્યાપક ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, પરંતુ રાશિદ કિડવાઈનું કહેવું છે કે આ વિવાદોની ચૂંટણી અસર ખૂબ જ મર્યાદિત હતી.

તેમણે કહ્યું કે, જ્યારે સરકારને ખ્યાલ આવ્યો કે કૃષિ કાયદા ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબની ચૂંટણીમાં ભાજપની નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, ત્યારે વડાપ્રધાન મોદીએ તેમને પાછા ખેંચી લીધા. આ જ મોદી સરકારની ચૂંટણીનું અંકગણિત અથવા 'મેન્ડેટ થિયરી' છે."

જો કે, જો સરકારને એવો સહેજ પણ સંકેત મળે કે વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શન આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીઓને પ્રભાવિત કરી શકે છે, તો તે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનને શિક્ષણ મંત્રાલયમાંથી દૂર કરી શકે છે અથવા તેમનો વિભાગ બદલી શકે છે. પરંતુ વિજય ત્રિવેદીનું કહેવું છે કે હાલમાં આવા કોઈ કોઈ સંકેતો નથી.

મંત્રીઓ શા માટે રાજીનામું આપે છે?

રાજકીય વિશ્લેષક અભિષેક ચૌધરી કહે છે, જ્યારે કોઈ વિવાદાસ્પદ બાબતની તપાસ ચાલી રહી હોય, ત્યારે પ્રભારી મંત્રીનું રાજીનામું એ લઘુત્તમ રાજકીય જવાબદારી સ્વીકારવા જેવો હોય છે. જો એ મંત્રી પક્ષમાં નોંધપાત્ર રાજકીય મહત્ત્વ હોય, તો વડાપ્રધાન તેમને પછીથી મંત્રીમંડળમાં પાછા પણ સામેલ કરી શકે છે. પરંતુ, તે સમયે રાજીનામું આપવું એ નિષ્ફળતાની જવાબદારી નક્કી કરવા અને સરકારની છબી સુધારવાની રીત માનવામાં આવે છે. તેઓ આના ઉદાહરણ તરીકે અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારનો ઉલ્લેખ કરે છે.

માર્ચ 2001માં, તહલકા સ્ટિંગ ઓપરેશન પછી, જ્યોર્જ ફર્નાન્ડિઝે નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને રાજીનામું આપ્યું હતું; વાજપેયીએ પણ આ પ્રક્રિયામાં પહેલ કરી હતી. એ જ રીતે, નવેમ્બર 1956માં, તત્કાલીન રેલ્વે મંત્રી લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ ટ્રેન અકસ્માત પછી નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમના આ પગલાને આજે પણ જવાબદારીના એક ઉદાહરણ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના સ્થાપક અભિજીત દીપકે અને સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુકે પણ વિગતવાર જણાવ્યું છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિઓમાં કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રીને રાજીનામું આપવાની જરૂર કેમ છે.

તેઓ જણાવે છે કે, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી પદેથી રાજીનામું આપવું જોઈએ, કારણ કે શિક્ષણ પ્રણાલીમાં આ ગંભીર નિષ્ફળતાની અંતિમ જવાબદારી મંત્રાલયની છે. પરીક્ષા પ્રણાલીમાં ફેલાયેલી અવ્યવસ્થા, તણાવ અને સંબંધિત ઘટનાઓએ ઘણા વિદ્યાર્થીઓના જીવ લીધા છે. એવામાં ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન માટે પદ પર રહેવું યોગ્ય નથી.

ચૂંટણી પંચ હાલમાં કર્ણાટકમાં મતદાર યાદીનું ખાસ સઘન સંશોધન (SIR) કરી રહ્યું છે. આ દરમિયાન, રાજ્યના નાયબ મુખ્યમંત્રી ડી.કે. શિવકુમારે રાજ્યભરના ઘરોમાં જઈને કાયમી નિવાસ પ્રમાણપત્ર (PRC) અને જાતિ પ્રમાણપત્રોનું વિતરણ કરવાની ઝુંબેશ શરૂ કરી છે. ભાજપ અને JD(S)નો આરોપ છે કે આ સમગ્ર કવાયત કોંગ્રેસની કથિત ગેરકાયદેસર વોટ બેંકને બચાવવા માટે હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.

ઇન્ડિયા ટુડેના અહેવાલ મુજબ, ડી.કે. શિવકુમારે 21 જુલાઈના રોજ આ ડોર ટુ ડોર ઝુંબેશ શરૂ કરી હતી. તેમણે તેને એક ઐતિહાસિક પહેલ ગણાવી હતી. તેનું મહત્ત્વ એટલે પણ છે કારણ કે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન ઓળખ અને રહેઠાણ સંબંધિત દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવામાં આવી રહી છે. PRC આ દસ્તાવેજોમાં સામેલ છે, પરંતુ શરત એ છે કે સક્ષમ અધિકારી દ્વારા કાયદેસર રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યું હોય.

ભાજપે આ ઝુંબેશ પર સરકાર પર હુમલો કર્યો. કર્ણાટક વિધાનસભા પરિષદમાં વિરોધ પક્ષના નેતા ચલાવાડી નારાયણસ્વામીએ આરોપ લગાવ્યો કે, રાજ્યમાં કોંગ્રેસ પાસે ઘુસણખોરોની વોટ બેંક છે. આ જ કારણ છે કે ડીકે શિવકુમારની સરકાર કાયમી નિવાસ પ્રમાણપત્રો આપી રહી છે. કોંગ્રેસ પક્ષના આવા મતદારો તેમની ઓળખ સાબિત કરી શકતા નથી, તેથી સરકાર તેમને મદદ કરી રહી છે. નારાયણસ્વામીએ આ ઝુંબેશને ગેરબંધારણીય ગણાવતા દાવો કર્યો કે રાજ્ય સરકાર પાસે ફક્ત 'સ્થાનિક નિવાસ પ્રમાણપત્રો' (ડોમિસાઇલ સર્ટિફિકેટ) આપવાનો અધિકાર છે, 'કાયમી નિવાસ પ્રમાણપત્રો' નહીં.

જોકે, નાયબ મુખ્યમંત્રી ડી.કે. શિવકુમારે આ આરોપોને ફગાવી દેતા કહ્યું કે, આ જનતાની સરકાર છે. તમારો મત, તમારો અધિકાર. તમારો મત, તમારું જીવન. અમારી સરકાર આની ગેરન્ટી આપે છે.

મુખ્યમંત્રીએ જણાવ્યું કે 4.85 કરોડ ડિજિટલ જાતિ પ્રમાણપત્રો છાપવા માટે મોકલવામાં આવ્યા છે. એક મોબાઇલ એપ્લિકેશન પણ વિકસાવવામાં આવી છે, જેમાં આધાર નંબર, મોબાઇલ નંબર અને લાભાર્થી રસીદો જેવી વિગતો નોંધવામાં આવશે. તેમના મતે, લોકો RD નંબર, રેશનકાર્ડ નંબર અથવા આધાર નંબરનો ઉપયોગ કરીને પોર્ટલ પરથી મફતમાં પ્રમાણપત્રો ડાઉનલોડ કરી શકશે. અત્યાર સુધીમાં આશરે 57 લાખ જાતિ પ્રમાણપત્રોને મોબાઇલ નંબર સાથે લિંક કરવામાં આવ્યા છે.

બીજી તરફ, કર્ણાટક વિધાનસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા આર. અશોકે આ ઝુંબેશને બંધારણીય સીમાઓ પાર કરતું ખતરનાક પગલું ગણાવ્યું છે. તેમણે પૂછ્યું કે રાજ્ય સરકારને કાયમી રહેઠાણ પ્રમાણપત્રો જાહેર કરવાનો અધિકાર કઈ બંધારણીય જોગવાઈ હેઠળ મળી છે. ભાજપે ચેતવણી આપી છે કે જો સરકાર પીછેહઠ નહીં કરે, તો આ નિર્ણયને રાજકીય, કાનૂની અને બંધારણીય, ત્રણેય સ્તરે પડકારવામાં આવશે.

દેશમાં ચાલી રહેલા 'કોકરોચ જનતા પાર્ટી' (CJP) ના આંદોલન વચ્ચે પ્રખ્યાત સામાજિક કાર્યકર અણ્ણા હજારેએ બુધવારે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીને પત્ર લખીને સરકારને વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતચીત શરૂ કરવા આગ્રહ કર્યો છે. 2011ના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને માહિતી અધિકાર અભિયાનનું નેતૃત્વ કરનાર અણ્ણા હજારેએ પ્રધાનમંત્રીને જણાવ્યું હતું કે, કોઈ મંત્રીનું રાજીનામું લેવાથી સમાજમાં એક મજબૂત સંદેશ જશે.

સમાચાર એજન્સી PTIના અહેવાલ મુજબ, અણ્ણા હજારેએ PM મોદીને લખેલા પત્રમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મંત્રીનું રાજીનામું માંગવાથી સરકાર નબળી નથી પડી જતી, પરંતુ તેનાથી અન્ય મંત્રીઓમાં જવાબદેહી અંગે એક કડક સંદેશ પહોંચે છે.

https://twitter.com/omkarasks/status/2080197769474802067

પત્રમાં હજારેએ લખ્યું, "જો જવાબદારી નક્કી કરીને કોઈ મંત્રીનું રાજીનામું લેવામાં આવે, તો તેનાથી સરકાર સત્તા ગુમાવી બેસતી નથી. ઊલટાનું, અન્ય મંત્રીઓને એ સ્પષ્ટ સંદેશ જાય છે કે જો તેઓ પોતાના વિભાગની જવાબદારીઓ યોગ્ય રીતે નહીં નિભાવે, તો તેમણે પણ પોતાનું પદ છોડવું પડશે. આનાથી સરકારની કામગીરી વધુ જવાબદેહ અને અસરકારક બનશે."

બળપ્રયોગ સામે ચિંતા અને મંત્રીના રાજીનામાની માંગ

સામાજિક કાર્યકરે શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રદર્શનકારીઓ પર પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા કડક એક્શન અને બળપ્રયોગ સામે પણ ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે ઉમેર્યું કે લોકશાહીમાં અતિશય બળપ્રયોગ ટાળવો જોઈએ.

પરીક્ષામાં થયેલી ગડબડીઓને પગલે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની વ્યાપક માંગ ઉઠી રહી છે ત્યારે અણ્ણા હજારેનું આ નિવેદન મહત્વનું બની રહે છે. આ માંગ CJPના આંદોલન તેમજ દિલ્હીમાં પર્યાવરણ કાર્યકર સોનમ વાંગચુકની ભૂખ હડતાળનો મુખ્ય મુદ્દો રહી છે. જોકે, હજારેએ PMને લખેલા પત્રમાં સીધા ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું નામ લીધું ન હતું.

NEET પેપર લીક અને 22 વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા અંગે ઘેરા દુઃખની લાગણી

NEET પરીક્ષાનો ઉલ્લેખ કરતાં અણ્ણા હજારેએ પત્રમાં નોંધ્યું કે 2024માં અને ત્યારબાદ ફરીથી 2026માં પ્રશ્નપત્ર લીક થવાના અને ગંભીર ગડબડીઓના આરોપો સામે આવ્યા છે. મેડિકલ પ્રવેશ પરીક્ષા રદ થયા બાદ 22 વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી હોવાના અહેવાલો પર પણ તેમણે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

તેમણે વધુમાં લખ્યું કે જ્યારે પણ કોઈ ગડબડી કે કૌભાંડ પ્રકાશમાં આવે છે, ત્યારે મોટાભાગે માત્ર નીચલા સ્તરના અધિકારીઓ પર જ દોષનો ટોપલો ઢોળી દેવામાં આવે છે, જ્યારે સકારાત્મક પરિણામોનો શ્રેય સરકાર પોતે લેતી હોય છે.

તેમણે સરકારને સલાહ આપી હતી કે શાંતિપૂર્ણ આંદોલનને માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા ગણવાને બદલે સરકારે પૂર્ણ જવાબદેહી સાથે તેનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ.

પત્રના અંતમાં હજારેએ લખ્યું, "સરકારે પ્રદર્શનકારીઓની વાત શાંતિથી સાંભળવી જોઈએ, વિશ્વાસ કેળવવો જોઈએ અને ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતો તથા લોકશાહી મૂલ્યોને ધ્યાનમાં રાખીને રચનાત્મક સંવાદ દ્વારા મનભેદ ઉકેલવા જોઈએ."