ગુજરાતના જામનગરની વતની અને સુરતમાં ઉછરેલી દીપુ કુંવર જ્યારે  LLBના બીજા વર્ષમાં હતી ત્યારે લગ્ન થઇ ગયા હતા. બાળપણથી જ અધિકારી બનવાના સપના જોતી દીપુ કુંવરને લાગ્યું કે હવે સપના પુરા નહીં થાય, પરંતુ સાસરિયાના લોકોએ સપોર્ટ આપ્યો.

 LLBનું ભણતા ભણતા દીપુ કુંપરે ગુજરાત જ્યુડિશીયલ સર્વિસની પરીક્ષા આપી. સાસુએ કહી દીધું હતું કે, પહેલા ભણવામાં ધ્યાન આપજે, ઘરનું કામ અમે સંભાળી લઇશું. એક સંયુક પરિવારમાં દીપુને આખા પરિવારે પરીક્ષાની તૈયારી માટે સપોર્ટ કર્યો. ઘરમાં વાંચવા માટે એક ખાસ રૂમની વ્યવસ્થા કરી આપવામાં આવી.

દીપુ બે વખત નિષ્ફળ ગઇ, પરંતુ ત્રીજા પ્રવાસે પાસ થઇ ગઇ અને હવે ન્યાયાધીશ બની ગઇ છે

ભારતીય પરિવારો પાસે તેમના બાળકો માટે એક નિશ્ચિત સૂત્ર છે, 'ખુબ અભ્યાસ કરો. સન્માનિત ડિગ્રી મેળવો. પછી, તેના દ્વારા સારી નોકરી મેળવવા માટે તેનો ઉપયોગ કરો. બસ પછી જીવન એકદમ સેટ છે.' આ સૂત્ર માટે માતાપિતા પોતાનું બધું જ દાંવ પર મૂકી દેતા હોય છે, કારકિર્દી, સપના અને બચત. ત્યાં સુધી કે ઘણા તો તેના કારણે દેવામાં પણ ડૂબી જાય છે, જેથી તેમના બાળકો એન્જિનિયરિંગ અથવા MBA જેવા વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમોમાં પ્રવેશ મેળવી શકે.

આવા ત્યાગ પાછળ માતાપિતાનો પોતાનો એક સ્વાર્થ હોય છે. આ વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમો દ્વારા પાછળથી મળતું વળતર, એટલે કે એક સારી નોકરી. જો કે, તાજેતરના ડેટા દર્શાવે છે કે, આ અભ્યાસક્રમો હવે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ માટે એટલા બધા અસરકારક રહ્યા નથી. ડિગ્રીઓ નકામી તો નથી જતી, પરંતુ સારું એવું કરેલું રોકાણના બદલામાં પ્લેસમેન્ટ અને પેકેજોના સંદર્ભમાં અપેક્ષિત વળતર નથી મળી રહ્યું.

ફાઇનાન્સ ગ્લોબલ ઇકોનોમિક આઉટલુક 2026ના અહેવાલ મુજબ, એન્જિનિયરિંગ, MBA અને CA જેવા વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમોમાં ભારે રોકાણ કરતા પરિવારો રોકાણ પર ઇચ્છિત વળતર (ROI) નથી મેળવી રહ્યા. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે, ઘણા પરિવારો આ ડિગ્રીઓ માટે 30થી 40 લાખ રૂપિયા ખર્ચ કરે છે, પરંતુ કોર્ષ પૂર્ણ કર્યા પછી, વિદ્યાર્થીઓ વાર્ષિક 4 થી 6 લાખ રૂપિયાનું પ્રારંભિક પ્લેસમેન્ટ મેળવવા માટે પણ સંઘર્ષ કરે છે.

વધુ મોંઘુ થતું ઉચ્ચ શિક્ષણ, ધીમી પગાર વૃદ્ધિ અને કૌશલ્ય સમૂહોમાં વધતો જતો તફાવત, ઘણી લોકપ્રિય ડિગ્રીઓનું મૂલ્ય ઘટાડી રહ્યો છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે, મુંબઈની એક મધ્યમ શ્રેણીની ખાનગી કોલેજમાંથી ચાર વર્ષના બેચલર ઓફ ટેકનોલોજી (B.Tec) કોર્સનો ખર્ચ આશરે 17.30 લાખ રૂપિયા છે. તેમાં ઉપરના ભણવાનો ખર્ચ ઉમેરીએ તો રોકાણ આશરે 34 લાખ રૂપિયા સુધી પહોંચી જાય છે. આ દરમિયાન, એક સોફ્ટવેર ડેવલપર સરેરાશ વાર્ષિક 4.74 લાખ રૂપિયાના પગાર સાથે નોકરી શરૂ કરે છે. ફુગાવો અને અન્ય દૈનિક ખર્ચ ઉમેરીએ તો ભણવામાં કરેલો ખર્ચ વસૂલવામાં 20 વર્ષથી વધુ સમય લાગી જાય છે.

રિપોર્ટ મુજબ, 2021-22માં દેશમાં માસ્ટર ઓફ બિઝનેસ એડમિનિસ્ટ્રેશન (MBA) પ્રોગ્રામ ઓફર કરતી AICTE (ઓલ ઈન્ડિયા કાઉન્સિલ ફોર ટેકનિકલ એજ્યુકેશન) દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત સંસ્થાઓની સંખ્યા 3,095 હતી. 2025-26માં આ સંખ્યા વધીને 3,465 થઈ ગઈ. પરંતુ, જેવી રીતે સંસ્થાઓની સંખ્યા વધી છે, તેટલી સંખ્યામાં  ગુણવત્તાયુક્ત નોકરીઓનું સર્જન નથી થઇ રહ્યું. 2024માં, ટોચની 9 બિઝનેસ સ્કૂલોમાંથી 7માં પ્લેસમેન્ટ પગારમાં ઘટાડો થયો. IIM ઇન્દોરમાં, પ્લેસમેન્ટ પગારમાં વાર્ષિક ધોરણે આશરે 15 ટકાનો ઘટાડો થયો.

આ રિપોર્ટમાં 'અનસ્ટોપ ટેલેન્ટ રિપોર્ટ' 2025નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ મુજબ, 46 ટકા બિઝનેસ સ્કૂલ સ્નાતકો અને 83 ટકા એન્જિનિયરિંગ સ્નાતકોને તેમના અભ્યાસક્રમો પૂર્ણ કર્યા પછી તરત જ ઇન્ટર્નશિપ કે નોકરી મળતી નથી. રિપોર્ટમાં એ પણ સૂચવવામાં આવ્યું છે કે, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ (CAs) ક્ષેત્રમાં પણ તીવ્ર સ્પર્ધા વધી છે. 2019માં, 6,00,000 વિદ્યાર્થીઓએ CA પરીક્ષા આપી હતી. 2025માં આ આંકડો વધીને 12 લાખ થઇ ગયો. આના કારણે સ્પર્ધામાં ખુબ મોટા પ્રમાણમાં વધારો થયો છે. અર્ધ-લાયકાત ધરાવતા ઉમેદવારો ફક્ત 3,00,000થી 4,00,000 રૂપિયા સુધીની જ એન્ટ્રી-લેવલ નોકરીઓ મેળવી શકે છે.

બસ્તીના કલવારી વિસ્તારમાં એક પિતા પોતાની દીકરીને શિક્ષિત કરવા માટે સાયકલ પર ટોયલેટ સીટ બાંધીને 'ઝિનકુ લાલ ત્રિવેણી રામ ચૌધરી ઇન્ટર કોલેજ' પહોંચ્યા હતા. તેણે શાળા મેનેજમેન્ટને વિનંતી કરી કે, ‘જો ખરેખર ટોયલેટ સુવિધાનો અભાવ પ્રવેશ ન આપવાનું કારણ હોય, તો તે પોતે ટોયલેટ સીટ લઈ આવ્યો છે, બસ તેની દીકરીનું નામ લખી લેવામાં આવે. હેરાનીની વાત એ છે કે, આ સંસ્થાને 195 માં 'કો-એડ' (સમાન શિક્ષણ) તરીકે સત્તાવાર સરકારી માન્યતા મળી હતી. જ્યારે સરકારી રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે છોકરાઓ અને છોકરીઓ અહીં સાથે અભ્યાસ કરી શકે, ત્યારે વાસ્તવિકતા એ છે કે છેલ્લા સાત દાયકાથી, છોકરીઓનો પ્રવેશ લગભગ અશક્ય બની ગયો છે.

સત્ય એ છે કે શાળાના પરિસરમાં છોકરીઓ માટે શૌચાલય છે, અને તે પણ સારી સ્થિતિમાં છે. તેમ છતા મેનેજમેન્ટ દ્વારા જારી કરાયેલા મૌખિક નિર્દેશોને કારણે નિયમિતપણે વિદ્યાર્થિનીઓને પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી. આ સીધી રીતે એ સરકારી યોજનાનું અપમાન છે, જે મહિલા સશક્તિકરણની વાત કરે છે. શાળામાં પ્રવેશ મેળવવાનો પ્રયાસ કરનારી વિદ્યાર્થિનીઓ જણાવે છે કે, મેનેજમેન્ટની મનસ્વી નીતિઓને કારણે તેમની બહેનપણીઓને તેમનું શિક્ષણ સંપૂર્ણપણે છોડી દેવાની ફરજ પડી છે. ખાનગી શાળાઓ દ્વારા વસૂલવામાં આવતી અતિશય ફી ચૂકવવાની તાકત નહોવાને કારણે ઘણી તેજસ્વી અને લાયક વિદ્યાર્થિનીઓનું ભવિષ્ય હવે અંધકારમાં ડૂબી ગયું છે.

જ્યારે આ બાબતે પૂછવામાં આવતા શાળાના આચાર્ય અજ્ઞારામ ચૌધરીએ સુરક્ષા કારણો ગણાવ્યા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે કન્યા શૌચાલય અને સીમા દિવાલ ન હોવાને કારણે વિદ્યાર્થિઓને પ્રવેશ આપવા પર પ્રતિબંધ છે, જોકે તેમણે સ્વીકાર્યું હતું કે ભૂતકાળમાં મર્યાદિત સંખ્યામાં છોકરીઓને પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો હતો.

આચાર્યનો દાવો છે કે 2021 અને 2022 દરમિયાન આશરે 60 થી 70 છોકરીઓને પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ત્યારથી કોઈ પણ વિદ્યાર્થીનીએ પ્રવેશ માંગ્યો નથી. અહીં, શાળાના વર્ગખંડ હાલમાં ફક્ત છોકરાઓ ભણે છે. તો, બીજી તરફ ગ્રામજનો અને વાલીઓ તેમની દીકરીઓને પ્રવેશ અપાવવા માટે વહીવટી કચેરીઓના અવિરત ધક્કા ખાઈ રહ્યા છે. ગ્રામજનોનો આરોપ છે કે કોલેજ મેનેજમેન્ટે નજીકમાં જ પોતાની એક ખાનગી શાળા ખોલી રાખી છે. સરકારી ઇન્ટરમીડિયેટ કોલેજમાં છોકરીઓના પ્રવેશને અટકાવીને, તેમને ખાનગી સંસ્થામાં વધુ પડતી ફી ચૂકવવાની ફરજ પાડવામાં આવી રહી છે. આ ખર્ચ સહન ન કરી શકતા પરિવારો તેમની દીકરીઓને શાળા છોડવા વિવશ થઇ જાય છે. વધુમાં એવો પણ આરોપ છે કે મેનેજમેન્ટ જાણી જોઈને સરકારી શાળામાં છોકરીઓ માટે શૌચાલયનો અભાવ હોવાનું બહાનું બનાવે છે. આ આડમાં તેઓ સક્રિયપણે પોતાની ખાનગી શાળાને ચમકાવવામાં આવી રહી છે. સરકારી જમીન અને સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને તેઓ ગરીબ છોકરીઓને શિક્ષણના તેમના બંધારણીય અધિકારથી અસરકારક રીતે વંચિત રાખી રહ્યા છે.

આ અન્યાય સા સ્થાનિક જાગૃત રહેવાસી પ્રભાકરે મે ઝુંબેશ શરૂ કરી છે. તે છોકરીઓના પ્રવેશને સુશ્ચિત કરવા માટે કોલેજના દરવાજા પર સમુદાયને એકત્ર કરી રહ્યા છે. આ પ્રયાસો છતા શાળા મેનેજમેન્ટ તેની જૂની વાતો પર વળગી રહ્યું છે, અને આજ સુધી, એક પણ નવી વિદ્યાર્થિનીને પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો નથી.

ગુજરાત અને દેશભરમાં આજે એક મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ ઉભી થઈ છે. એક બાજુ દરેક વાલી પોતાના બાળકને ડોક્ટર કે એન્જિનિયર બનાવવા માંગે છે. અને આ માટે NEET અને JEE જેવી પરીક્ષાઓ આપવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે. બીજી બાજુ આ પરીક્ષાઓ એટલી અઘરી અને સ્પર્ધાત્મક બની ગઈ છે કે માત્ર સ્કૂલના ભણતરથી તેમાં સફળ થવું લગભગ અશક્ય લાગે છે. માત્ર એક પ્રશ્નનો જવાબ ખોટો જાય તો રેન્કમાં મોટો ફેરફાર આવી શકે છે. એક પ્રમાણમાં હોશિયાર વિદ્યાર્થી પણ ફુલ ટાઈમ તૈયારી વગર આ એન્ટ્ર્ન્સ ટેસ્ટમાં સારા માર્ક્સ લાવી શકતો નથી.

આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી એક નવો રસ્તો નીકળ્યો છે — ડમી સ્કૂલિંગ. જ્યાં વિદ્યાર્થીનું નામ સ્કૂલમાં નોંધાયેલું હોય છે, પરંતુ  તેના સમયનો મોટો ભાગ એન્ટ્રન્સ એક્ઝામના કોચિંગ ક્લાસમાં જાય છે. સ્કૂલમાં હાજરી ફક્ત પ્રેક્ટિકલ કે ફોર્માલિટી માટે જ રહે છે. આ પરિસ્થિતિની જાણ સીબીએસઇ અને રાજ્ય બોર્ડોને છે. તે માટે સીબીએસઇ સક્રિય પણ છે. તે પરીક્ષાની પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવા જઇ રહી છે.  

કાયદા મુજબ CBSE અને ગુજરાત બોર્ડ બંનેમાં બોર્ડની પરીક્ષામાં બેસવા માટે કુલ 75% હાજરી ફરજિયાત છે. કેટલાક ખાસ કિસ્સાઓમાં મેડિકલ કારણોસર બોર્ડ 25 ટકા સુધીની છૂટછાટ આપે છે. પરંતુ હકીકત કંઇક જુદી જ છે.  ઘણી સ્કૂલ્સમાં 75 ટકા હાજરીના આ નિયમોન અભરાઇએ ચડાવી દીધા છે. આ પરિસ્થિતિ વકરે તે પહેલા સીબીએસઇ એક્શનમાં આવી છે. તાજેતરમાં CBSE દ્વારા થયેલી રેડ અને એક્શન પછી વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓમાં ગૂંચવણ વધી છે. 

સીબીએસઇના સૂત્રો તો ત્યાં સુધી કહી રહ્યા છે કે ટૂંક જ સમયમાં સીબીએસઇ બોર્ડ તેના પરીક્ષાના નિયમોમાં ફેરફાર કરવા જઇ રહી છે. બોર્ડ દ્વારા કરાતા ચેકિંગ વખતે જો વિદ્યાર્થી ગેરહાજર મળી આવે તો તેને ધો. 12 બોર્ડની પરીક્ષામાં બેસવા દેવામાં આવશે નહીં. આવી સ્કૂલો સામે પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવશે તેવા નિયમો લાવવાની તૈયારી છે. આવા વિદ્યાર્થીઓએ પછીથી એનઆઇઓએસ એટલે કે ઓપન સ્કૂલિંગમાંથી પરીક્ષા આપવી પડશે. સીબીએસઇ બોર્ડ પરીક્ષા આપવા નહીં દે. જો આવા નિયમો આવ્યા તો હાલ ડમી સ્કૂલમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓનું શું થશે. સીબીએસઇની આ તૈયારીના ન્યૂઝ આપવા જ ડમી સ્કૂલિંગ કરતા વાલી-વિદ્યાર્થીઓમાં ફફડાટ ફેલાયો છે. 

બીજી તરફ જો આપણે ગુજરાત બોર્ડની વાત કરીએ તો આપણું શિક્ષણ વિભાગ આવા ડમી મોડલ પર ખાસ કોઈ કાર્યવાહી જોવા મળતું નથી. એટલે કદાચ એવું થઇ શકે કે સીબીએસઇની ડમી સ્કૂલમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓ ભવિષ્યમાં અટવાઇ જાય અને ગુજરાત બોર્ડની ડમી સ્કૂલમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓને કોઇ વાંધો નહીં આવે. એટલે એક જ રાજ્યમાં બે અલગ અલગ વાસ્તવિકતા સર્જાઈ શકે છે.

આ સ્થિતિ વચ્ચે હાલમાં જુદી જુદી સ્કૂલ્સ પોતપોતાના રીતે રસ્તો કાઢી રહી છે. ગુજરાત બોર્ડની ઘણી સ્કૂલ્સમાં ખુલ્લેઆમ ડમી સ્કૂલિંગ ચાલે છે. CBSE સ્કૂલ્સ “સેમી ડમી” મોડલ અપનાવી રહી છે — જેમાં વિદ્યાર્થી થોડા કલાકો માટે સ્કૂલમાં આવે છે અને અઠવાડિયામાં થોડા દિવસ હાજરી આપે છે. કેટલીક સ્કૂલ્સમાં ઇન્ટિગ્રેટેડ મોડલ શરૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જેમાં બોર્ડ અને એન્ટ્રન્સ બંનેની તૈયારી સાથે થાય.

પરંતુ અહીં મૂળ પ્રશ્ન કંઈક બીજો જ છે. કાયદો કંઈક કહે છે અને પ્રેક્ટિસ કંઈક બીજી છે. અને આ ગેરસમજણ વચ્ચે સૌથી વધુ નુકસાન કોને થાય છે? તે વિદ્યાર્થીને જે નિયમોનું પાલન કરે છે. જે 75% હાજરી રાખે છે, જે સ્કૂલમાં નિયમિત આવે છે — તે ઘણીવાર સ્પર્ધામાં પાછળ રહી જાય છે, જ્યારે નિયમ તોડનાર આગળ નીકળી જાય છે. એટલે જે કાયદાનું પાલન કરશે તેને નુક્સાન થશે અને જે મનમાની કરશે તેને ફાયદો થશે. 

તો હવે સવાલો ઊભા થાય છે. શું ડમી સ્કૂલિંગ કાયદેસર છે ખરી ? શું માત્ર 3 કલાકમાં બોર્ડની પરીક્ષા માટેનું પૂરું ભણતર થઈ શકે? શું ડમી સ્કૂલ્સ બંધ થશે? અને સૌથી મહત્વનું — શું આપણે બાળકોને શિક્ષિત કરી રહ્યા છીએ કે ફક્ત એક પરીક્ષા માટે ટ્રેઇન કરી રહ્યા છીએ?

આ સમસ્યાનો ઉકેલ ‘હા’ કે ‘ના’માં નથી. કારણ કે હકીકત એ છે કે ડમી સ્કૂલિંગ મોડેલ ગેરકાયદેસર હોવા છતાં એક મજબૂરી તરીકે ઉભું થયું છે. જો સરકાર તેને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા માંગે છે તો તેના બદલે એક વાસ્તવિક વિકલ્પ આપવો પડશે. ઇન્ટિગ્રેટેડ સ્કૂલિંગને સત્તાવાર માન્યતા આપવી પડશે, જ્યાં સ્કૂલ અને કોચિંગ વચ્ચેનો વિસંગતતા દૂર થાય. અને જો એવું શક્ય ન હોય, તો પછી આ અડધી અમલવારી — જ્યાં કાયદો એક છે અને પ્રેક્ટિસ બીજી — તે બંધ કરવી પડશે.

આજે સૌથી મોટો ખતરો ડમી સ્કૂલિંગ નથી. સૌથી મોટો ખતરો છે અસમાનતા. જ્યાં એક બાળક નિયમો પાળે છે અને પાછળ રહી જાય છે, અને બીજું નિયમ તોડીને આગળ વધી જાય છે. અને અંતમાં એક જ વિચાર મનમાં આવે છે —શું આપણે બાળકોને જીવન માટે તૈયાર કરી રહ્યા છીએ… કે ફક્ત એક રેટ રેસ માટે?

નેશનલ મેડિકલ કમિશન (NMC)એ હાલમાં મેડિકલ અભ્યાસ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ અને ઈચ્છુક ડૉક્ટરો માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ અને રાહતભર્યો નિર્ણય આપ્યો છે. NMCએ દેશભરની તમામ મેડિકલ કોલેજો, સંસ્થાઓ અને યુનિવર્સિટીઓને કડક નિર્દેશો જાહેર કર્યા છે કે, MBBS ફી માત્ર 4.5 વર્ષના શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમ માટે વસૂલ કરે.

મોટાભાગે એવું જોવા મળે છે કે મેડિકલ કોલેજો સમગ્ર પાંચ કે સાડા પાંચ વર્ષના અભ્યાસક્રમ માટે ફી વસૂલ કરે છે, જેમાં એક વર્ષની ફરજિયાત ઇન્ટર્નશિપ (CRMI)નો સમાવેશ થાય છે. NMCને આ અંગે ઘણી ફરિયાદો મળી હતી કે, જ્યારે કોઈ ઔપચારિક અભ્યાસ (શૈક્ષણિક તાલીમ) ચાલી રહ્યો ન હોય ત્યારે પણ સંસ્થાઓ વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી ફી વસૂલતી હતી. કમિશને સ્પષ્ટતા કરી છે કે ઇન્ટર્નશિપ ટ્રેનિંગનો એક અભિન્ન ભાગ છે, શૈક્ષણિક અભ્યાસનો નહીં; તેથી, આ દરમિયાન ફી વસૂલવી નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે.

ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, NMCએ તેની નોટિસમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે નિર્ધારિત શૈક્ષણિક અભ્યાસ સમયગાળા દરમિયાન કોઈ શૈક્ષણિક અવધિ બાદ ફી લેવી જ્યાં કોઈ એકેડમિક શિક્ષણ આપવામાં આવતું નથી, તે પૂરી રીતે અસંગત છે. કમિશને કોલેજોને ચેતવણી આપી છે કે ફી માળખા પારદર્શક, વાજબી અને પૂરી પાડવામાં આવતી સુવિધાઓ અને સેવાઓના પ્રમાણસર હોવા જોઈએ. આ ઉપરાંત, ઇન્ટર્નશિપ વર્ષનો ફી માળખામાં સમાવેશ થવો ન જોઈએ. આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતી સંસ્થાઓને કડક કાનૂની અને નિયમનકારી કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડશે.

નિયમો અનુસાર, MBBS પ્રોગ્રામમાં 4.5 વર્ષ અથવા 54 મહિનાનો શૈક્ષણિક અભ્યાસ થાય છે. ત્યારબાદ એક વર્ષની ફરજિયાત રોટેટિંગ મેડિકલ ઇન્ટર્નશિપ (CRMI) કરવાની હોય છે. NMC દાવો કરે છે કે ફી ફક્ત આ જ 54 મહિના માટે જ વસૂલવી જોઈએ જે દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ વર્ગખંડ-આધારિત શૈક્ષણિક શિક્ષણમાં સક્રિય રીતે રોકાયેલા હોય છે.

ખાનગી મેડિકલ કોલેજોમાં ફી ઘણીવાર લાખોમાં હોય છે. એક વર્ષની વધારાની ફી માફ કરવાનો અર્થ એ છે કે એક સરેરાશ પરિવાર ₹5 થી ₹10 લાખ સુધીની બચત કરી શકે છે. જો તમારું બાળક પણ મેડિકલનો અભ્યાસ કરી રહ્યું છે અને કોલેજ સમગ્ર કોર્સની ફી માંગી રહી છે, તો તમે NMC દ્વારા જાહેર કરાયેલા આ આદેશનો ઉલ્લેખ કરી શકો છો.

આજકાલ, ઘણા નોકરી શોધનારાઓ એક વિચિત્ર ચક્રવ્યૂહમાં ફસાયા છે. તેઓ સતત સારી નોકરીઓ માટે અરજી કરે છે, ડિસ્ક્રિપ્શન પણ શાનદાર હોય છે, પરંતુ બદલામાં કોઇ જવાબ મળતો નથી. જાહેરાત તકો અને વાસ્તવિક ભરતી વચ્ચેના આ અંતરને કારણે 'ઘોસ્ટ હાયરિંગ'ના ટ્રેન્ડને જન્મ આપ્યો છે.

અહેવાલ શું કહે છે?

CNBCના અહેવાલ મુજબ, 2024માં દર 10માંથી 4 કંપનીઓએ 'ફેક જોબ પોસ્ટિંગ’ હતી. સર્વે વધુમાં દર્શાવે છે કે, હાલમાં પણ દર 10માંથી 3 કંપનીઓ એવી જગ્યાઓની જાહેરાત આપી રહી છે જે ખરેખર અસ્તિત્વમાં નથી. ઘણા ઉમેદવાર અરજી કર્યા બાદ કોઈ જવાબ ન મળવાથી હતાશ છે, જેથી પ્રશ્ન ઉભા થાય છે કે, શું આ જગ્યાઓ ભરવાનો હેતુ છે?

કંપનીઓ આવું કેમ કરે છે?

ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ ઓર્ગેનાઇઝેશનલ સાયકોલોજિસ્ટ ગુરલીન બરુઆએ કહ્યું કે કંપનીઓ ઘણા કારણોસર ‘ઘોસ્ટ જોબ્સ' પોસ્ટ કરે છે. આ કારણો કંઈક આ પ્રકારે છે:

પ્રતિભા પાઇપલાઇન: ભવિષ્યની જરૂરિયાતો માટે ડેટા એકત્ર કરવા.

વૃદ્ધિનો ઢોંગ: રોકાણકારોને સંકેત આપવો કે કંપની ઝડપી વધી રહી છે.

ડેટા મેપિંગ: નોકરીની અરજીઓ દ્વારા બજારના વલણો અને પ્રતિભાની જાણકારી એકત્ર કરવાનું.

કેવી રીતે ઓળખવી નોકરી 'નકલી' અથવા 'ભૂતિયા' છે?

જો તમે પણ જોબ પોર્ટલ દ્વારા અરજી કરીને કંટાળી ગયા છો, તો કેટલાક સંકેતો પર ધ્યાન આપો. જેમ કે સૌ પ્રથમ નોકરીની જાહેરાતની તારીખ તપાસો. જો કોઈ પદ એક મહિનાથી વધુ સમયથી ખુલ્લું રહ્યું હોય અને વારંવાર ફરીથી જાહેરાત કરવામાં આવી રહી હોય, તો સંભાવના છે કે કંપની સક્રિય રીતે ભરતી કરી રહી નથી. સાથે જ આ પણ જુઓ.

ઓફિશિયલ કેરિયર પેજ: જો કોઈ નોકરી LinkedIn અથવા અન્ય પોર્ટલ પર દેખાય રહી છે પરંતુ કંપનીની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર નથી તો સાવધાન થઈ જાઓ.

સીધો સંપર્ક: LinkedIn દ્વારા ભરતી મેનેજર અથવા HR પ્રતિનિધિનો સીધો સંપર્ક કરવાનો પ્રયાસ કરો. જો તમને ત્યાંથી કોઈ જવાબ મળતો નથી, તો સમજો મામલો શંકાસ્પદ છે.

ગુરલીન બરુઆનું કહેવું છે કે ઉમેદવારો એ વસ્તુઓ પર ધ્યાન આપે જે તેમના નિયંત્રણમાં છે. નવી ટેકનોલોજી શીખવી, AIની અસરને સમજવી અને સમસ્યાનું નિરાકરણ જેવા કૌશલ્યો વિકસાવવી જરૂરી છે. વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમના અહેવાલ મુજબ, જેમ જેમ ટેક્નિકલ કામ વધુને વધુ સ્વચાલિત થતા જાય છે, તેમ-તેમ ક્રિટિકલ થિંકિંગ, ઈમોશનલ ઇન્ટેલિજન્સ અને સ્થિતિસ્થાપકતા જેવા માનવીય ગુણોની વેલ્યૂ વધી રહી છે.

'સફળતાની તૈયારી કરતી વખતે નિષ્ફળતા મળવી કોઈ મોટી વાત નથી' અને હા, જો કોઈ વ્યક્તિ સફળ થવા માંગે છે, તો તેણે ગમે તેટલી નિષ્ફળતા મળે તેનાથી ડરવું જોઈએ નહીં. સફળતાની સીડી ચડતી વખતે, તેણે નિષ્ફળતાના પગથિયાં ચઢવા પડે છે. નિષ્ફળતા એ કોઈના માટે અંત નથી, પરંતુ સફળતાની તૈયારીનો એક ભાગ છે. પોતાના સપનાઓને વાસ્તવિકતામાં ફેરવવા માટે વ્યક્તિમાં મજબૂત નિશ્ચય અને પ્રામાણિક મહેનત હોવી જરૂરી છે. આજે, આપણે એક સિક્યુરિટી ગાર્ડના દીકરાની સફળતાની વાર્તા શેર કરવા જઈ રહ્યા છીએ જેણે સાબિત કર્યું કે સપનાઓને વાસ્તવિકતા બનાવવી નિષ્ફળતાની સફર હોઈ શકે છે, પરંતુ વારંવાર કરેલા પ્રયત્નો આપણને ચોક્કસપણે સફળતા તરફ લઇ જાય છે.

જતીન જાખડને બાળપણથી જ આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. તેના પિતા, સેનામાંથી નિવૃત્ત થયા પછી, સિક્યુરિટી ગાર્ડ તરીકે કામ કરતા હતા. સફળતાના દરવાજા સુધી પહોંચવા માટે સંઘર્ષ, ધીરજ અને કૌટુંબિક બલિદાનની જરૂર હતી. હરિયાણાના ઝજ્જર જિલ્લામાં એક સામાન્ય પરિવારમાંથી આવતા, જતીને UPSC પરીક્ષા આપવાનું નક્કી કર્યું. મર્યાદિત આવક હોવા છતાં, તેના પિતાએ તેના બાળકોના શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપી. તેમણે પોતાના કરતાં તેમના સપનાઓને પ્રાથમિકતા આપી, અને તેમના પિતાના સંઘર્ષો તેમના છેલ્લા પુત્રની સફળતા સાથે પૂર્ણ થયા હોય તેવું લાગતું હતું.

બાળપણથી જ તેમના પિતાના સંઘર્ષો અને બલિદાન જોયા પછી, જતીન માટે તેમના પિતા જ તેના આગળ વધવાની પ્રેરણા બન્યા છે. આ જ કારણ છે કે, UPSC પરીક્ષામાં અનેક નિષ્ફળતાઓનો સામનો કરવા છતાં, તેમણે ક્યારેય હાર માની નહીં અને પ્રયાસ કરતા રહ્યા. UPSC સિવિલ સર્વિસીસ પરીક્ષાની તૈયારી માટે તેમણે કોઈ કોચિંગ લીધું ન હતું, કે ન તો કોઈ કોચિંગ સંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવવા માટે તેમની પાસે એટલા પૈસા હતા. તેથી, તેમની સખત મહેનત અને સમર્પણથી, તેમણે સફળતા પ્રાપ્ત કરી.

જતીનને UPSC પરીક્ષામાં એક કે બે વાર નહીં, પરંતુ ચાર વખત નિષ્ફળતાનો સામનો કરવો પડ્યો. 2024માં, તેમણે UPSC સિવિલ સર્વિસીસ પરીક્ષા આપી અને પાંચમા પ્રયાસમાં સફળ થયા. તેમણે 191નો ઓલ ઈન્ડિયા રેન્ક મેળવ્યો અને તેમના પિતા અને જિલ્લાનું ગૌરવ વધાર્યું. જતીનની સફળતાની વાર્તા ઘણા ઉમેદવારો માટે પ્રેરણારૂપ છે.

જતીન જાખરે ધૌલા કુઆંની આર્મી સ્કૂલમાંથી 10મા અને 12મા ધોરણમાં પાસ થઈને પોતાનું શાળાકીય શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. ત્યારપછી તેમણે B.Sc. અને M.Sc. મહર્ષિ દયાનંદ યુનિવર્સિટી, રોહતકમાંથી પુરી કરી. તેમણે બતાવ્યું કે, UPSCની તૈયારી કરતી વખતે, તેમણે દિલ્હી અને રોહતકના પુસ્તકાલયોમાં બેસીને અભ્યાસ કર્યો અને ક્યારેય પોતાનું ધ્યાન પોતાના ધ્યેયથી ભટકવા દીધું નહીં. તેઓ ત્રીજા પ્રયાસમાં ઇન્ટરવ્યુના તબક્કામાં પહોંચ્યા, જ્યારે ચોથા પ્રયાસમાં પ્રિલિમ્સ પરીક્ષા પાસ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા. આ છતાં, તેમણે હાર માનવાનો ઇનકાર કર્યો અને સખત મહેનત કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. જતિને બતાવ્યું કે, તેમણે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ સંબંધિત માહિતી એકત્રિત કરવા અને શેર કરવા સુધી મર્યાદિત રાખ્યો. તેમનું માનવું છે કે જો કોઈ વિદ્યાર્થી સમર્પણ અને શિસ્ત સાથે અભ્યાસ કરે છે, તો કોચિંગ વિના પણ મોટી સફળતા મેળવી શકાય છે.

જતિનના પિતા, દીપક જાખર, એક સામાન્ય ખેડૂત છે જે બે એકર જમીન ખેતી કરે છે. તેમની માતા, પૂનમ અને દાદી, કૃષ્ણા, ગૃહિણી છે. તેમના દાદા, રણ સિંહ, જે આર્મીમાંથી હવાલદાર તરીકે નિવૃત્ત થયા હતા, તેમણે હંમેશા જતિનને તેમના સપનાઓને સાકાર કરવા માટે પ્રેરણા આપી. પરિવારે તેમના બાળકોના શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપી, તેમની બધી મહેનત અને સંસાધનો તેમના શિક્ષણ માટે સમર્પિત કર્યા. અહીં ખાસ વાત એ પણ છે કે, માત્ર ચાર દિવસ પહેલા જ, જતિનની ટ્રેઝરી ઓફિસરના પદ માટે પસંદગી થઈ હતી. હવે, UPSC પરીક્ષામાં તેની સફળતાથી, પરિવારની ખુશી બમણી થઈ ગઈ છે. જતીન તેની સફળતાનો શ્રેય તેના માતાપિતા, દાદા અને તેના પરિવારના બધા સભ્યોને આપે છે.

ગુજરાતમાં છેલ્લા દાયકામાં ખાનગી યુનિવર્સિટીઓનો રાફડો ફાટ્યો છે. આજે રાજ્યમાં 60થી વધુ ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ ચાલે છે. લાખો વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે અને દર વર્ષે સૈંકડો કરોડ રૂપિયાની ફી વસુલે છે. તેમ છતાં, નફા-નુકસાન અંગેનો સ્પષ્ટ હિસાબો વિદ્યાર્થીઓ વાલીઓથી છુપાવે છે—એવો ખુલાસો અમારી તપાસમાં થયો છે.

ભારતની યુનિવર્સિટીઓનું નિયમન કરતી University Grants Commission (UGC) દ્વારા તમામ યુનિવર્સિટીઓને પોતાની વેબસાઇટ પર “Public Self Disclosure” જાહેર કરવું ફરજિયાત બનાવાયું છે. આ ડિસ્કોલોઝરમાં દર વર્ષના  આવક-જાવકની માહિતી , બેલેન્સ શીટ અને ઓડિટ રિપોર્ટ મૂકવાના હોય છે. 

અમે રાજ્યની ટોચની ખાનગી યુનિવર્સિટીઓએ વેબસાઇટ પર મૂકેલા દસ્તાવેજોની તપાસ કરતા અમને જાણવા મળ્યું કે: મોટા ભાગની યુનિવર્સિટીઓ “પ્રોફિટ” અથવા “લોસ” તરીકે સ્પષ્ટ હિસાબો દર્શાવતી નથી. યુનિ.ની સંચાલકો “સરપ્લસ” (વધારાની આવક)નો ઉલ્લેખ કરે છે પરંતુ તે પણ ફેરવી ફેરવીને જણાવે છે.  ઘણા કિસ્સાઓમાં તો રિપોર્ટ જૂના જ મૂલેકા છે અથવા અધૂરા મૂકવામાં આવ્યા છે. એક વિદ્યાર્થી કે વાલી તો તેમના હિસાબો સમજી જ શકે નહીં. 

દાખલા તરીકે વડોદરાની નવરચના યુનિવર્સિટીના હિસાબોની તપાસ કરતા જાણવા મળ્યું કે તેના ઓડિટ રિપોર્ટમાં “Excess of Expenditure over Income” શબ્દપ્રયોગ જોવા મળે છે, જે સીધો “લોસ” દર્શાવે છે. જુદા જુદા વર્ષોના રિપોર્ટની તપાસ કરતા આ સંસ્થામાં સતત કેટલાક વર્ષોમાં ખર્ચ આવક કરતાં વધુ રહ્યો છે. નવરચના યુનિવર્સિટીને અભિનંદન આપવા પડે કે તેના હિસાબોમાં સ્પષ્ટતા છે.  આ પ્રકારની સ્પષ્ટતા અન્ય યુનિવર્સિટીઓમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

 બાકીની યુનિવર્સિટીઓમાં શું સ્થિતિ?

અન્ય જાણીતી ખાનગી યુનિવર્સિટીઓની વાત કરીએ તો નિરમા યુનિવર્સિટી, પંડિત દીનદયાલ પેટ્રોલિયમ યુનિવર્સિટી, અમદાવાદ યુનિવર્સિટી, પારૂલ યુનિવર્સિટી કે પછી હાલમાં જાહેરાતોમાં ગુજરાતની નંબર 1 ગણાવાતી રાજકોટની મારવાડી યુનિવર્સિટીના હિસાબોમાં આવક અને ખર્ચના આંકડા તો આપ્યા છે પરંતુ સરપ્લસ કેટલું છે તેની સ્પષ્ટ ગણતરી કે ઉલ્લેખ આપવામાં આવ્યું નથી. 

ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ મોટાભાગે ટ્રસ્ટ અથવા સોસાયટી તરીકે નોંધાયેલી હોય છે અને કાયદેસર રીતે “નોટ ફો પ્રોફિટ”ના માળખામાં કાર્ય કરે છે.
આ કારણે તેઓ પ્રોફિટ શબ્દનો ઉપયોગ કરતી નથી, પરંતુ “સરપ્લસ” તરીકે વધારાની આવક દર્શાવે છે. જોકે, આ સરપ્લસમાં પણ ઘણીવાર સ્પષ્ટ રીતે બતાવવામાં આવતો નથી. યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન દ્વારા સ્પષ્ટ રીતે કહેવાયું છે કે યુનિવર્સિટીઓના સરળ રીતે સમજી શકાય તે રીતે ઓડિટેડ હિસાબો વેબસાઇટ પર મૂકવાના છે પરંતુ મોટાભાગની યુનિવર્સિટીઓ અલગ અલગ ફોર્મેટમાં આ હિસાબો મૂકે છે. તમે બધા ડોક્યુમેન્ટ્સ તપાસો છતાં અંતે ગોળ ગોળ થઇને કોઇ સ્પષ્ટતા આવે નહીં. કદાચ કોઇ ચાર્ટર્ડ એકાન્ટન્ટ પણ ગોટાળે ચડી જાય તે રીતે હિસાબો મૂકવામાં આવે છે. 

વાલી- વિદ્યાર્થી માટે કેમ મહત્ત્વનું છે 

નોન પ્રોફિટ સંસ્થાની જેમ ચલાવાનું જાહેર કર્યા પછી યુનિવર્સિટીઓ હિસાબો સ્પષ્ટ રીતે નહીં આપતા વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ એ સમજી શકતા નથી કે તેઓ ફી ભરે છે તેનો આધાર શું છે. જો ફી વધારો થાય તો કેમ કરાયો છે. આવકનો કેટલો હિસ્સો સારા અધ્યાપકો પાછળ જાય છે અને કેટલો હિસ્સો બિલ્ડિંગો ઉભી કરવા પર જાય છે. ઘણા કિસ્સામાં તો એવું જાણવા મળ્યું કે રૂપિયા ડિરેક્ટરોના ખાતામાં જતા હોય છે.

આ અંગે શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં કામ કરતી સંસ્થાઓ અને સામાજિક અગ્રણીઓએ અવાજ ઉઠાવવો જરૂરી છે.

ધોરણ 12 ગણિતની પરીક્ષાના પ્રશ્નપત્ર પર છપાયેલા QR કોડે સોશિયલ મીડિયા પર વિવાદ જગાવ્યો છે. એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે, પ્રશ્નપત્ર પર QR કોડ સ્કેન કરવાથી અંગ્રેજી ગાયક રિક એશ્લેના પ્રખ્યાત ગીત 'નેવર ગોના ગીવ યુ અપ'નો YouTube વીડિયો ખુલે છે. આ ઘટનાએ પરીક્ષાની સુરક્ષા અંગે પ્રશ્નો ઉભા કર્યા હતા અને સોશિયલ મીડિયા મીમ્સ અને ચર્ચાઓથી ભરાઈ ગયું હતું.

સોમવારની ધોરણ 12 ગણિતની પરીક્ષા પછી, પ્રશ્નપત્રના ફોટા ટ્વિટર, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને રેડિટ જેવા પ્લેટફોર્મ પર ઝડપથી વાયરલ થવા લાગ્યા હતા. ઘણા વપરાશકર્તાઓએ તેની મજાક ઉડાવી હતી, તેને 'રિકરોલિંગ' સાથે જોડી હતી. 'રિકરોલિંગ'એ ઇન્ટરનેટ પર અચાનક 'નેવર ગોના ગીવ યુ અપ'ના વીડિયો તરીકે દેખાવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી એક મજાક છે.

મામલો વધ્યા પછી, સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE)એ સ્પષ્ટતા બહાર પાડી છે. બોર્ડ દ્વારા 10 માર્ચે સવારે 11.39 વાગ્યે એક પાનાનું નિવેદન બહાર પાડવામાં આવ્યું છે, બહાર પાડવામાં આવેલી પ્રેસ રિલીઝમાં, બોર્ડે જણાવ્યું હતું કે પ્રશ્નપત્રો સંપૂર્ણપણે અધિકૃત છે અને તેમની સુરક્ષા સાથે કોઈ ચેડા કરવામાં આવ્યા નથી.

https://twitter.com/Nher_who/status/2031061376358297724

બોર્ડના જણાવ્યા મુજબ, પ્રશ્નપત્રોમાં QR કોડ સહિત વિવિધ સુરક્ષા સુવિધાઓ આપેલી હોય છે. આ કોડમાં વિષય, પરીક્ષા તારીખ, પ્રશ્નપત્ર સેટ અને પ્રિન્ટિંગ બેચ જેવી માહિતી છુપાયેલી હોય છે. જરૂર પડ્યે આ કોડનો ઉપયોગ પ્રશ્નપત્ર પરીક્ષા કેન્દ્ર સુધી કયા ચેનલ દ્વારા પહોંચ્યું તે શોધવા માટે કરી શકાય છે.

CBSEએ જણાવ્યું હતું કે, ધોરણ 12 ગણિતની પરીક્ષા 9 માર્ચ, 2026ના રોજ લેવામાં આવી હતી. કેટલાક પ્રશ્નપત્ર સેટમાં એવું બહાર આવ્યું હતું કે એક QR કોડ સ્કેન કરવાથી તે YouTube વીડિયો સાથે જોડાઈ રહ્યું છે, જેના કારણે વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ મૂંઝવણની સ્થિતિમાં મુકાયા હતા.

https://twitter.com/cbseindia29/status/2031251155280605265

જોકે, બોર્ડે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે, આનાથી પ્રશ્નપત્રની પ્રામાણિકતા અથવા પરીક્ષાની સુરક્ષા પર કોઈ અસર પડી નથી. CBSEએ જણાવ્યું હતું કે આ બાબતને ગંભીરતાથી લેવામાં આવી છે અને ભવિષ્યમાં આવી પરિસ્થિતિ ફરી ન બને તે માટે જરૂરી પગલાં લેવામાં આવશે.

CBSEએ 2019માં પ્રશ્નપત્રો પર QR કોડ પ્રિન્ટિંગ સિસ્ટમ રજૂ કરવાનું શરુ કર્યું હતું. 2018માં ધોરણ 12 અર્થશાસ્ત્ર અને ધોરણ 10 ગણિતના પેપર લીક થયા પછી આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો, જેથી પ્રશ્નપત્રોનું વધુ સારી રીતે નિરીક્ષણ અને ટ્રેકિંગ કરી શકાય.

ગુજરાત માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ (GSHSEB) દ્વારા શનિવારે લેવાયેલી ધોરણ-12 અંગ્રેજી વિષયની પરીક્ષામાં એક અનોખી અને મૂંઝવણભરી સ્થિતિ જોવા મળી હતી. બોર્ડના પ્રશ્નપત્રમાં ભગવદ્ ગીતા વિષય પર આધારિત પ્રશ્નો પૂછવામાં આવતા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા અને સિલેબસ બહારના પ્રશ્નો પૂછાયા હોવાનો ગણગણાટ શરૂ થયો હતો.

MCQ સેક્શનમાં 5 થી 7 પ્રશ્નો

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, અંગ્રેજીના પેપરમાં MCQ (બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો) વિભાગમાં ભગવદ્ ગીતા પર આધારિત 5 થી 7 પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા હતા. પરીક્ષા આપીને બહાર નીકળેલા ઘણા વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું હતું કે, તેઓ આ વિષયના સમાવેશથી અજાણ હતા અને તેમને લાગ્યું કે આ પ્રશ્નો અભ્યાસક્રમનો હિસ્સો નથી.

બોર્ડનું સ્પષ્ટીકરણ: શૈક્ષણિક વર્ષ 2025-26 થી અમલ

આ મૂંઝવણ અંગે બોર્ડના અધિકારીઓએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે શૈક્ષણિક વર્ષ 2025-26 થી ધોરણ 9 થી 12 ના પ્રથમ ભાષાના પાઠ્યપુસ્તકોમાં ભગવદ્ ગીતાના મૂલ્ય-આધારિત પ્રકરણોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. બોર્ડના અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ, ધોરણ-12 ના અંગ્રેજી વિષયના પાઠ્યપુસ્તકમાં ભગવદ્ ગીતાના પ્રકરણ 1 અને 2 નો સમાવેશ પહેલેથી જ કરી દેવામાં આવ્યો હતો.

શાળાઓ અને શિક્ષકોની ભૂમિકા

આ વિવાદ પાછળ માહિતીનો અભાવ મુખ્ય કારણ હોવાનું સામે આવ્યું છે.

• કેટલીક શાળાઓ તૈયાર હતી: કેટલીક શાળાઓએ આ નવા ફેરફારને ગંભીરતાથી લઈ વિદ્યાર્થીઓ માટે ખાસ PDF તૈયાર કરી હતી અને તેમને સૂચના આપી હતી કે પરીક્ષામાં ગીતા આધારિત પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.
• સંકલનનો અભાવ: એક શિક્ષકે જણાવ્યું કે, ઘણી શાળાઓએ વિદ્યાર્થીઓને આ નવા વિષયના સમાવેશ અંગે જાણ કરી ન હતી. જે વિદ્યાર્થીઓએ માત્ર NCERT દ્વારા નિર્ધારિત પાઠ્યપુસ્તકો પર જ ધ્યાન આપ્યું હતું, તેઓ પરીક્ષામાં આ પ્રશ્નો જોઈને મૂંઝવણમાં મુકાયા હતા.

જોકે, શિક્ષકોના મતે ભગવદ્ ગીતાના પ્રશ્નો સિવાયનું બાકીનું પ્રશ્નપત્ર પ્રમાણમાં ઘણું સરળ રહ્યું હતું. જે વિદ્યાર્થીઓએ અપડેટ થયેલું પાઠ્યપુસ્તક વાંચ્યું હતું, તેમને કોઈ મુશ્કેલી પડી નથી.

લાંબા સમયથી સરકારી નોકરીઓની તૈયારી કરી રહેલા ઉમેદવારો માટે સારા સમાચાર સામે આવ્યા છે, સ્ટાફ સિલેક્શન કમિશન (SSC)એ કમ્બાઈન્ડ ગ્રેજ્યુએટ લેવલ પરીક્ષા માટે અંતિમ ખાલી જગ્યાઓનો ચાર્ટ જાહેર કર્યો છે. જાહેર કરાયેલા આંકડાઓ અનુસાર, કુલ 15000 થી વધુ પદો માટે ભરતી કરવામાં આવશે. આ ભરતીઓ કેન્દ્ર સરકારના વિવિધ મંત્રાલયો, વિભાગો અને સરકારી સંગઠનોમાં કરવામાં આવશે.

CGL પરીક્ષા દ્વારા દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં સ્નાતક સ્તરના ઉમેદવારોને નોકરીઓ મળે છે. જાહેર કરાયેલી નોટિસમાં કમિશને એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઉમેદવારોને પોતાની પસંદગીની બેઠક પસંદ કરવા માટે માર્ચમાં ઓપ્શન-કમ-પ્રેફરેન્સ વિન્ડો ખુલશે. આ સાથે જ, કોઈપણ મૂંઝવણ ટાળવા માટે કમિશને સત્તાવાર વેબસાઇટ પર એક સેમ્પલ ઓપ્શન ફોર્મ પણ જાહેર કર્યું છે.

15,000થી વધુ પદો પર થશે નિમણૂક

જાહેર કરાયેલા નવીનતમ ખાલી જગ્યાના ચાર્ટ મુજબ કુલ 15,130 જગ્યાઓ માટે ઉમેદવારોની પસંદગી કરવામાં આવશે. પસંદ કરાયેલા ઉમેદવારોને વિવિધ સરકારી મંત્રાલયો, વિભાગો અને સંગઠનોમાં કામ કરવાની તક મળશે.

કેટેગરી મુજબ પદોની વહેંચણી

આયોગ દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડામાં તમામ વર્ગના ઉમેદવારો માટે અનામત મુજબ પદ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે. આમાં  બિનઅનામત (UR) માટે 6,464 પદો, અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) માટે 3,834  પદો, અનુસૂચિત જાતિ (SC) માટે 2,223 પદો, અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે 1,134 પદો અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) માટે 1,475 પદોનો સમાવેશ થાય છે.

આજથી ખુલશે ઓપ્શન-કમ પ્રેફરન્સ વિન્ડો

આયોગે જણાવ્યું છે કે ઉમેદવારોએ વિવિધ પદો માટે તેમની પ્રથમ પસંદગી સબમિટ કરવાની રહેશે, જેના માટે ઓપ્શન-કમ-પ્રેફરન્સ વિન્ડો 9 માર્ચે એટલે કે આજે ખુલશે. ઉમેદવારોએ ઓનલાઈન લોગ ઇન કરીને જણાવવું પડશે કે, તેઓ કયા કયા પદોને પ્રાથમિકતા આપવા માંગે છે, તેના આધાર પર જ અંતિમ ચરણ અને પદોની ફાળવણી આગળ વધશે.

CBSE 10મા બોર્ડનું પ્રથમ ગણિતનું પેપર એટલું અઘરું હતું કે શિક્ષકો પણ ચોંકી ગયા હતા. વિદ્યાર્થીઓએ પણ અહેવાલ આપ્યો કે કેટલાક પેપર સેટનું મુશ્કેલી સ્તર IIT જેટલું હતું. ઓનલાઈન શિક્ષણ આપતા કેટલાક શિક્ષકોએ CBSE બોર્ડને સરળ માર્કિંગ માટે અપીલ કરી છે, જેના કારણે જાહેર હિતની અરજી પણ થઈ છે. 20 ફેબ્રુઆરીએ 12મા બોર્ડના ભૌતિકશાસ્ત્રના પેપરમાં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ સર્જાઈ હતી. કેટલાક પેપર સેટ ખૂબ જ અઘરા હતા. હવે પ્રશ્ન એ છે કે અમુક શિક્ષકો અથવા અમુક વિદ્યાર્થીઓના કહેવાથી સરળ માર્કિંગ લાગુ કરી શકાય છે? એવામાં બે શરતોની ખબર પડી છે, જે સરળ માર્કિંગ શક્ય બની શકે છે. રિતિક મિશ્રા અને પ્રશાંત કિરાડ જેવા YouTube શિક્ષકોએ એક ઝુંબેશ શરૂ કરી છે. સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે એક પેપર સેટ થોડો સરળ અને બીજો પેપર સેટ ઘણો મુશ્કેલ કેવી રીતે બન્યો? તો ચાલો જાણી લઈએ અંદરની વાત શું છે.

દિલ્હીના રોહિણીમાં CBSE કોલેજના વરિષ્ઠ શિક્ષક નાગેન્દ્ર ઝાએ પેપર સેટના વિવિધ મુશ્કેલી સ્તર પાછળની આખી વાત સમજાવી. તેમણે કહ્યું કે CBSEએ તેની શાળાઓને સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અલગ અલગ પ્રદેશોમાં વિભાજિત કરી છે. પૂરા પાડવામાં આવતા પેપર સેટ પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાય છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે જો કોઈ પેપર લીક થાય છે, તો તે એક પ્રદેશ પૂરતું મર્યાદિત રહેશે અને સમગ્ર દેશને અસર કરશે નહીં.

નાગેન્દ્ર સમજાવે છે કે, આમ તો પેપર રાષ્ટ્રીય સ્તરે સેટ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તે પ્રાદેશિક રીતે પ્રસારિત થાય છે. CBSE પેપર તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા સમજાવતા, તેમણે કહ્યું કે પહેલા એક બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેમાં તે મુજબ તૈયાર કરવાના પેપરનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. પછી, પેપર સેટરને બોલાવવામાં આવે છે. હવે જ્યાં સુધી લાગુ પડે છે ત્યાં સુધી કોઈ ચોક્કસ પેપર સેટ સરળ છે કે અઘરો, તે લગભગ નસીબ પર આધાર રાખે છે. એમાં એવું કશું જ નથી કે, અહીં અઘરું પેપર મોકલવા આવે અને ત્યાં સરળ પેપર મોકલવામાં આવે. CBSE કહે છે કે, દરેક સેટનું મુશ્કેલી સ્તર શક્ય તેટલું સુસંગત રાખવું જોઈએ. આ માટે, 1-2 લોકોનો તફાવત ભલે થઇ જાય છતાં, તે જ પેપર-સેટિંગ ટીમ જાળવી રાખવામાં આવે છે.

અઘરા પેપર નીકળ્યા પછી, શું વિદ્યાર્થીઓના હિતમાં સરળ માર્કિંગ લાગુ કરી શકાય છે? આ પ્રશ્નના જવાબમાં એક વરિષ્ઠ શિક્ષકે કહ્યું, 'ના, ના... જુઓ, પેપર સેટિંગનો પ્રશ્ન કાયદેસર રીતે ઉઠાવી શકાય છે, પરંતુ સરળ માર્કિંગ પર ચર્ચા કરી શકાતી નથી. એ સાચું છે કે જો કોઈ પ્રશ્ન અભ્યાસક્રમની બહારનો હોય અથવા કોઈ પ્રશ્ન જ ખોટો આવી ગયો હોય, તો CBSE એક ઔપચારિક નિર્દેશ બહાર પાડી શકે છે કે પ્રશ્નને તે મુજબ ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ. CBSE દ્વારા શિક્ષકોને કઠિનતા કે સરળતા અંગે આવી કોઈ માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવતી નથી.

તેમણે કહ્યું કે, જો કોઈ કારણોસર CBSEના પરિણામો નીચે જઈ રહ્યા હોય, તો તેઓ પરિણામોમાં થોડો ફેરફાર કરે છે. અને તે ફક્ત CBSE જ આવું કરે છે એવું નથી. દરેક બોર્ડ આવું કરે છે. આવા કિસ્સાઓમાં, વિદ્યાર્થીઓને થોડો લાભ મળે છે. હવે, લાભ એના પર આધારિત રહે છે કે વિદ્યાર્થી કેટલી અને કઈ ટકાવારીના ક્રાઈટેરિયામાં આવે છે. જો કે, એ સ્પષ્ટ છે કે CBSEનું પેપર અઘરું છે કે સરળ, તે બાબતે અમારા તરફથી કોઈ ઓર્ડર આપવામાં આવતો નથી. હા એટલું જરૂર છે કે શિક્ષક પોતાની રીતે નિર્ણય લે, તો તે અલગ બાબત છે.