વડની વડવાઈઓએ સોનેરી પાલવ પાથરી દીધો. પાંદડાં નૃત્ય કરવા લાગ્યા. બાગોમાં ક્યાંક નવતર ફૂલો મહોરી ઉઠ્યાં હતા. હવાની લહેરખીઓમાં કેકારવ હતો. ગગને વિહરી રહેલાં પંખીઓએ પાંખો પ્રસરાવી આનંદિત થઈ આભનાં દરિયામાં ડૂબકી લગાવી. વાદળોએ ઘટાનાં ગાલે મધમીઠી ચૂમીઓ ભરી. જાણે કે પરીકથા સાકાર થઈ રહી હોય તેમ સ્વર્ગારોહણની ભાત આખાય હાથીપોતા ગામમાં પડી રહી હતી. છોળછોળ ઉછળી રહેલી નદીમાં મમતાની ધારાઓ વછૂટવા લાગી. મમતાનો પ્રતિધ્વનિ નિરંકુશ ખાલીપાને સદૈવને માટે તિલાંજલિ આપવા આવી ગયો હતો. કોયલે હાલરડા ગાયા. ચકલીની ચીંચીંએ સત્કાર સમારંભ યોજ્યો હોય એવું લાગ્યું. પારેવડાઓની કલબલ પ્રેમનો રસપાન કરાવી રહી હતી. વાદળો પર નિરૂપાયેલી ભાતીગળ કિનારીઓએ મહેકતા ગજરાને પ્રતિબિંબિત કર્યું. તારલાઓએ સેંથીમાં રંગ પૂર્યા. કુદરતનાં અણમોલ નજરાણાને વધાવતું હોય તેમ વક્ષા વૈભવ સોળે કળાએ ખીલી ઉઠ્યું હતું. નીતનીત વારી જવાની મંગળમય વેળા હતી. આનંદોચ્છવ ઉફાળા મારી રહ્યો હતો.

જાણે શું થવા માંડ્યું? ભવસાગરનાં અમી બુંદો સ્મૃતિઓને ઝબકોળી રહ્યા હતા. સંસ્મરણોની ભીની ભીની સુગંઘ ઉરમાં ઉત્સરી રહી હતી. બાળપણથી લઈ યૌવનકાળ અને દેવદાસ સાથેનાં સંભારણા એના મનમાં ઉછાળા મારી રહ્યા હતા. ઓજસ્વનાં પ્રગાઢ આશ્લેષને પામવાની ઉત્કંઠા પ્રજવળી રહી હતી. અનુસંધાનને સાંધવા તરંગો એકાકાર થઈ રહી હતી. શ્વાસે-ઉચ્છવાસે કશીક અલૌકિકતા હતી, અદમ્યતા વ્યાપ્ત હતી.

રણમાંથી પસાર થયેલી સુકીભટ્ટ નદી જેવું આયખું જાણે ટૂંટિયું વાળીને વડની ઓથ પામવા મથી રહ્યું હતું. જીવનનાં ઉપસર્ગને સાર્થક કરવામાં પારોએ ઉંમરનાં વૈશાખની સદીને પગનાં ફોલ્લાં સાથે ગુજારી દીધી હતી.

દીર્ઘ પોકાર સાથે પારો ચૂપ થઈ ગઈ. ચંદ્રમુખીનો ચહેરો પુલકિત પુલકિત થઈ ગયો. લોકોએ જોયું કે ચંદ્રમુખીનાં બે હાથ હવામાં અદ્ધર હતા. તેનાં હાથોમાં નવજાત બાળક રોકકળ કરી રહ્યું હતું. રૂપાલીએ આંખનું અંજન બાળકનાં કપાળે કર્યું. ચંદ્રમુખીએ જોરથી કહ્યું,

'દીકરાનો જન્મ થયો છે... પારો મા બની ગઈ...'

ચંદ્રમુખીનાં મુખેથી ખબર સાંભળીને પારોનાં ચહેરા પર ખુશીની વાસંતી કળીઓ મહોરી ઉઠી. કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસે આઘાપાછા થવાની કોશિશ કરી પણ એમને લોક લાજ નડી ગઈ. જ્યાં ઊભા હતાં ત્યાં જ ઊભા રહી ગયા. ગામનાં લોકો અને પંચો દ્વિધામાં હતાં કે શું કરીએ? કોઈકે ગણગણાટ કર્યો.

'હવે આ બાઈને ગામમાંથી તગેડી મૂકવી જોઈએ. જો એમ નહીં કરીએ તો ગામને શ્રાપ અને આપણને પાપ લાગશે.'

ચંદ્રમુખી જવાબ આપવા માગતી હતી, પણ પારોએ ઈશારતથી ના પાડી દીધી. ચંદ્રમુખી સમસમીને બોલનાર તરફ ગુસ્સામાં જોવા લાગી. પારોના ઈશારા તરફ આંખ-આડા કાન કરી ક્રોધાવેશમાં બોલનાર વ્યક્તિ તરફ ચંદ્રમુખી ધસી ગઈ. તે બોલી...

પારોએ પાપ નથી કર્યું પણ મા બનવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત કર્યો છે. પારોએ દેવદાસ સાથે પ્રેમ કર્યો છે કોઈ પાપ કે ગુનો નહીં. પ્રેમને માનો તો કુદરતની અનમોલ ભેટ છે અને ન માનો તો પાપ? આ સમાજનાં બેવડા ધોરણો છે. પારોનાં સંતાનને સ્વીકૃતિ મળી ગઈ છે અને આવી દારૂણ સ્થિતિમાં અભદ્રવાણી ઉચ્ચારતા તમારું કાળજું ચિરાતું નથી? હવે બસ કરો...અભાગણને વધુ વગોવો નહીં. પારોનો પ્રેમ પવિત્ર છે. તેને સંતાનનો જન્મ પણ નિષ્કલંક છે. 

ચંદ્રમુખી બોલી રહી હતી ત્યારે જ પારોથી દર્દીલી ચીસ નીકળી ગઈ. તરત જ ચંદ્રમુખી તેની પાસે દોડી આવી. ચંદ્રમુખીએ બાળકને પારોનાં હાથમાં મૂક્યું. પારોએ બાળકને વહાલથી હાથમાં લઈ છાતી સરસો ચાંપી દીધું.

વારંવાર બાળકનો ચહેરો જોઈ પારો તેને બાથમાં ભીડી લેતી હતી. તેની મમતાનો બંધ તૂટી ગયો. આંખમાં હર્ષનાં અશ્રુ છલકાઈ રહ્યા હતા. બાળકને પારો વહાલ કરતી રહી અને હર્ષાશ્રુ વહેતા રહ્યા. ચંદ્રમુખી અને રૂપાલી તેની પાસે બેસી ગઈ.

પારોએ બંને તરફ પડખું ફેરવીને કહ્યું,

'ચંદા... જો તો ખરી, દેવદાસ પાછો ફર્યો છે.'

'હા, હા... પારો... દેવદાસ પાછો ફર્યો છે. અદ્દલ એનાં જેવો જ લાગે છે.'

'હા... એ જ નાક, એ જ કાન અને એ જ ચહેરો. દેવને તો આવી જ રીતે અવતરવાનું હતું.'

'પારો તારા તો ભાગ્ય ખૂલી ગયા. સાક્ષાત નટખટ, શરારતી કાનુડો આવ્યો છે.'

ચંદ્રમુખીને અપરંપાર આનંદ હતો. વડને ટેક લગાવી પારોએ ઉઠવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ તે ઊઠી શકી નહી. ત્યાં જ ફસડાઈને ઢગલો વળી બેસી ગઈ. હાથને નકારમાં હલાવી બોલી.

'હવે જાન રહી હોય એવું લાગતું નથી. મારા પ્રાણ તો નાનકામાં રૂપાંતરિત થઈ ગયા છે. કમજોરી લાગી રહી છે ચંદા...'

પારોનું શરીર સફેદ થઈ રહ્યું હતું. શરીરમાંથી શ્વાસોનો રસ નીકળી રહ્યો હતો. ચંદ્રમુખી અને રૂપાલીએ પારોનાં શરીરનું ક્ષણાર્ધમાં અવલોકન કર્યું. બંનેને ધ્રાસ્કો પડ્યો. ચંદ્રમુખીએ રૂપાલીને ગાળો બનાવવા માટે કહ્યું. રૂપાલીએ નજર કરી. એક મહિલાને વિનંતી કરી તો પરાણે-પરાણે તે તૈયાર થઈ. મહિલા સાથે રૂપાલી ગાળો બનાવવા માટે નીકળી.

પારોનાં શ્વાસ ફૂલી રહ્યા હતા. શરીર ઠંડુગાર થઈ રહ્યું હતું. તેના પર શ્વેત કણોનું વરખ ચઢી રહ્યું હતું. ચંદ્રમુખીને લાગ્યું કે પારો મૂર્છિત થઈ છે તો એણે જોરજોરથી પારોને ઢંઢોળી.

'પારો... પારો...'

પારોએ મંદસ્વરે કહ્યું, 'સાંભળું છું રે પગલી, હજી ભ્રમણ કર્યું નથી. દેવ લેવા આવશે પછી જ અહીંથી જઈશ. તને ખબર છે ચંદા? આ જ વડની સોડમાં દેવે મારી બાહમાં પ્રાણ ત્યજ્યા હતા. આજે એ જ જગ્યાએ પારોનો વારો છે...'

'પારો, શુભ-શુભ બોલ.' ચંદ્રમુખીએ આંખમાં બાઝેલા અશ્રુબિંદુ લૂછતા કહ્યું.

'તું રડે છે ચંદા?' પારોએ નિર્લેપભાવથી પૂછ્યું. ચંદ્રમુખીએ ડોક હલાવી ઈન્કાર કર્યો.

'ચંદા, રડીશ તો હું ભાંગીને ભૂક્કો થઈ જઈશ. મને વિદાય આપે છે તો હસતા ચહેરે આપ.'ચંદ્રમુખી વીજળીક રીતે પારોને ભેટી પડી.

'પારો... આમ શીદને કહે છે? તને તો મારું જીવન પણ અર્પણ કરી દઉં. મારું આયખું તારા નામે કરી દઉં છું.'

'ચંદા... રહેવા દે તારા આયખાને નાનકા માટે. જો...જો...આ વડની છાયા પ્રલમ્બાતી જાય છે. ખૂણે બેઠેલો પ્રેમ ઉલ્લાસે ચઢ્યો છે. મને તું એક વચન આપ.'

આટલું કહેતા પારોનાં થડકાર વધી ગયા. તેને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ રહી હતી. તૂટક-તૂટક રીતે તે બોલી રહી હતી.

'ચંદા... સમય નિકટ આવી ગયો છે. દેવ આવતા જ હશે મને સદૈવ માટે લેવા. સાંભળ, મારા નાનકાને માતાનું વહાલ આપજે. કહેજે કે દેવ-પારોનું મિલન તો અમર હતું. કોઈ ભૂંસી શકે નહીં અને એને ભૂલાવી પણ શકે નહીં.'

પારોએ પૂરેપૂરું જોર લગાવ્યું. તેને આંખે અંધારા આવવા લાગ્યા. વડ સાથેની ટેક છૂટી ગઈ. તે એક તરફ ઢળી ગઈ. પણ પારોએ નાનકાને છાતીથી અલગ કર્યો નહીં. નાનકાને તેણે અડાબીડ ભીંસી રાખ્યો હતો.

'જવાની વેળા છે. નાનકાને છોડીને જવાનું મન નથી માનતું. ભૂંડું ભાગ્ય છે મારું.' વાક્ય પૂરું કરતાં પારોના આક્રંદનો વિસ્ફોટ થયો. નાનકા પર મમતાનો સાગર છલકાવી પારો ચિત્કારી ઊઠી.

ચંદ્રમુખી પણ ભાંગી પડી હતી. પારોએ નાનકાને અનેક ચૂમીઓથી નવરાવી દીધો. તેનાં હાથ ધ્રુજવા લાગ્યા. શરીરમાં કંપન થઈ રહ્યું હતું. આંખ પર ધૂંધળાશ જામી રહી હતી. નાનકા પરની પકડ ઢીલી થઈ. નાનકો પડી જાય તે પહેલાં તેને ઝાલી લેવા ચંદ્રમુખી પકડી લીધો પણ પારોએ તેને છોડ્યો નહીં. પારોની દશા ગંભીર બની. તેણે નાનકાને ચંદ્રમુખીને આપવા કરવા હાથ લાંબા કર્યા. ચંદ્રમુખીએ સહારો આપ્યો.

નાનકાને ચંદ્રમુખીને આપતા તે બોલી, 'ચંદા, લે દેવદાસ આજથી તારો...'

પારોનું શરીર શિથિલ થઈ રહ્યું હતું. તેણે પડખું ફેરવી લીધું. આકાશમાં વાદળો ગોરંભાયા. વડની ફરતે ઊભેલા લોકો છત શોધવા દોડ્યાં. ધોધમાર વરસાદ શરૂ થયો. વડ પાસે હતા તો પારો અને ચંદ્રમુખી... વરસતા વરસાદમાં ચંદ્રમુખીએ નાનકાને પાલવની આડશમાં લઈ લીધો. કણસતી હાલતમાં પારોએ વડની ડાળખી પકડી.

'દેવ...' કહીને પોકાર કર્યો. દેવદાસ સ્વયં આવી પહોંચ્યો હોવાનો ભાસ થયો. પારોનાં હાથમાં હાથ પરોવી દેવદાસે સ્મિત વેર્યુ. દેવદાસે નાનકા પાસે પહોંચી જઈ તેને ચૂમી લીધો. પારોએ દર્દ સાથે સ્મિત વેરવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ તે વેરી ન શકી. ચંદ્રમુખી અને નાનકા તરફ એક અમી દૃષ્ટિ ફેંકીને પારોએ લાંબો શ્વાસ લીધો.

'દેવ...'

'પારો...'

તેનાં કાનમાં દેવદાસનાં શબ્દો પડઘાયા. ઘસડાતી પારોએ હાથ લાંબો કર્યો. જાણે કે દેવદાસને મળી રહી હોય તેમ! તેની આંખો બોઝલ હતી. ગામ લોકો ક્ષોભ સાથે છોભીલા પડી ગયા હતા. કોઈ કશું પણ બોલી રહ્યો ન હતો. કૌશલ્યાદેવીએ નાનકાનાં માથે પ્રેમાળ હાથ મૂક્યો. પારોનાં શરીરે જવાબ આપી દીધો. હોઠ સૂકાઈ ગયા હતા. આંખોમાં અંઘારું ઘર કરી ગયું હતું. મંથર ગતિએ પવન વાઈ રહ્યો હતો. એક સૂનકાર વ્યાપી ગયો હતો.

ધીમે-ધીમે પારોની આંખો મીંચાવા લાગી. શરીરનું લોહી શીત બની ગયું. આકાશ પણ ચક્રાકાર થઈ ગયું. નભ મંડળમાં સ્તબ્ધતા ફરી વળી. એક નિરવ અને અફાટ શાંતિ પ્રવર્તી રહી. સરગોશી કરી રહી હતી તો તે પારોનાં શ્વાસોની આવન-જાવન. કાલિમા પથરાઈ હતી. પારોએ અંતિમ વાર હોઠ ફફડાવ્યા.

'દેવ...'

સુકાભઠ્ઠ હોઠ પર દેવનું નામ જપતી પારોનાં ધબકારા બંધ થઈ ગયા. પારોએ સદૈવને માટે આંખ મીંચી લીધી.

દૂર ક્યાંક આકાશમાં મેઘધનુષ રચાયું. લોકોએ જોયું કે વરસાદી વાદળોમાં બે આકાર દેખાયા. એક દેવદાસ અને બીજો આકાર પારોનો હતો. સ્વર્ગવિહારે પ્રેમીઓનું મિલન થયું. પારો અને દેવદાસ સદાને માટે એક થઈ ગયા.

-----------------

નવલકથાનાં અન્ય પાત્રોનું શું થયું?

- જ્યાં દેવદાસ અને પારોએ પ્રાણ ત્યાગી દીધા હતા તે હાથીપોતા ગામનાં વડ પાસે ગામ લોકોએ પ્રેમીઓનાં મિલનનું સ્મારક બનાવી દીધું. સ્મારક પર દેવદાસ અને પારોનાં અમર પ્રેમની કથા આલેખવામાં આવી છે.

- રાજશેખર અને રૂપાલીએ લગ્ન કરી લીધા. ઈન્સપેક્ટર એનરોન શેરોને રાજશેખર સામેની તપાસ બંધ કરી દીધી.

- દેવદાસ અને પારોનાં પ્રેમની નિશાની એવાં નાનકાનું લાલન-પાલન ચંદ્રમુખી કરવા લાગી. ચંદ્રમુખીએ તેનું નામ દેવકુમાર રાખ્યું. કોલકાતાનો કોઠો વેચી ચંદ્રમુખીએ અસથઝુરી ગામમાં નવું જીવન શરૂ કર્યુ. ચુન્નીલાલ બે વર્ષ સાથે રહ્યો અને લાંબી માંદગીનાં અંતે મૃત્યુ પામ્યો.

- જ્યાં સુધી જીવ્યા ત્યાં સુધી કૌશલ્યાદેવી છાના-છપના પૌત્રની ભાળ લેવા અસથઝુરી આવતા રહેતા હતા. દ્વિજદાસનો ગુસ્સો ઓછો થયો પણ માન-મર્યાદા અને અહંકારનાં કારણે દેવનાં સંતાનને અપનાવી શક્યો નહીં.

- પારોની વિદાય બાદ થોડા વખતમાં સુમિત્રાદેવીનું પણ નિધન થયું. કાલીદાસને પોલીસે જેલ ભેગો કર્યો. તેની વિરુદ્ધ વિશ્વાસઘાતનો કેસ કરવામાં આવ્યો. મનોરમાએ એ કેસ કરેલો. શ્યામદાસ અને ભાનુ આજે પણ પારોમાને યાદ કરે છે અને વડની સંભાળ રાખે છે.

- તાલસોનાપુર અને હાથીપોતામાં દેવદાસ અને પારોની પ્રેમ, ત્યાગ અને બલિદાનની અનેક વાયકાઓ લોકમુખે ચર્ચાતી રહી અને આ ચર્ચા આજે પણ ચાલે છે આવનાર સદીઓ સુધી ચાલશે.

સમાપ્ત

આજે ત્રીજો દિવસ હતો અને રાજશેખરનો કોઈ પત્તો ન હતો. તાલસોનાપુર આવ્યા પછી પારોની દિનચર્યા પણ બદલાઈ ગઈ હતી. તે માતાની શુશ્રૂષા કરવામાં લાગી ગઈ હતી. કૌશલ્યાદેવીની વાતોએ પારોનાં મસ્તિષ્કમાં ઝંઝાવાત સર્જી દીધું હતું. દેવદાસનાં સંતાનની વાત હવે ગામ લોકોથી પણ વધુ દિવસ છૂપી રહી શકશે નહીં. પારો હવે પૂરેપૂરી સતર્કતા અને સાવધાનીથી વર્તી રહી હતી. સાવધાની વર્તવાનું કારણ એટલું જ હતું કે કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ ગમે તે હદે જઈ શકે એમ હતા. બીજું કારણ એ હતું કે કાલીદાસ ડંખ માર્યા વગર રહેશે નહીં. વિચારી-વિચારીને એનું મગજ કામ કરતું બંધ થઈ ગયું. એવામાં સુમિત્રા દેવીએ હાક મારી પણ પારોએ એ સાંભળી નહીં હોય એવું લાગ્યું. પારો તો ખોવાયેલી હતી કોઈ અગોચર પરિકલ્પનાઓનાં મલકમાં. આમ પણ સુમિત્રાદેવીને બહુ દિવસો પછી સારું લાગી રહ્યું હતું. તેમની તબિયતમાં સુધારો આવ્યો હતો.

તાલસોનાપુર આવ્યા પછી પારોએ અત્યાર સુધી તો બહાર નીકળવાનું ટાળ્યું હતું. બજાર-હાટના પરચૂરણ કામો રૂપાલી જ પતાવી આવતી. આ માટે મનોમન પારો રૂપાલીનો આભાર માનતી રહી.

રૂપાલી ઘરમાં ઝાડું-પોતાં કરી રહી હતી. પારોએ તેને પહેલાં પણ ક્હ્યું હતું કે, એ તેને ઘરની સાર-સંભાળ રાખવા કે ઝાડું-પોતાં કરવા માટે સાથે લઈને નથી આવી. પણ રૂપાલી માનતી ન હતી. તે કહેતી, 'પારોદીદી, આ કામ કરવા મને ગમે છે. તમારે આવી હાલતમાં બહુ ભાર લેવાની જરૂર નથી. હું તો ભગવાનનો પાડ માનું કે આશ્રમમાંથી તમારા જેવી દીદીની સેવા કરવાની મંજૂરી મળી. મારું કોણ આગળ-પાછળ છે? આશ્રમમાં જ કોઈ છોડી ગયું હતું. આશ્રમમાં જ મોટી થઈ. એવું લાગતું હતું કે આશ્રમમાં જ જીવન પુરું થઈ જશે. પણ હવે એવું લાગે છે કે તમારું કોઈક તો મારી સાથે લેણું છે, કોઈક તો ઋણાનુબંધ છે. બાકી આમ આપણે મળ્યા ન હોત...'

રૂપાલીની વાત સાંભળી પારોએ તેને ગળે લગાડી લીધી. બંનેની આંખમાં સ્નેહનો દરિયો છલકાયો.

પારોએ સ્વસ્થ થતાં કહ્યું કે, 'ચાલ, આજે નદીએ પાણી ભરવા જઈએ.' રૂપાલી રાજી થઈ. પારોએ સુમિત્રાદેવીને પાણી ભરીને આવીએ છીએ કહીને બેડું ઉંચકી લીધું. સુમિત્રાદેવીએ પણ વળતો જવાબ આપી કહ્યું કે, 'વહેલા આવજો.' બેડાં લઈને બંને બહેનપણીઓએ નદી તરફની વાટ પકડી. રૂપાલીએ પારોનાં હાથમાથી બેડું લેવાની કોશિશ કરી તો પારોએ ના પાડી. તે બોલી, 'રૂપા, આટલો ભાર તો ઉંચકી જ શકું છું. હું એટલી તો કમજોર નથી થઈ...'

'પણ, દીદી... આવી હાલતમાં?'

'બસ બહુ થયું આવી હાલતનું. મને બેડું ઉંચકવા દે.'

બંને નદીએ પહોંચ્યા ત્યાં તો પારો ફરી પાછી શૂન્યમનસ્ક થઈ ગઈ. પાણી ભરતા-ભરતા તે ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ. અચાનક તે સ્ફુરી,

'રૂપા, અહીં આવ તો.'

પારોએ રૂપાલીને પાણીની અંદર કશુંક બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

'શું છે દીદી...?'

'તને કશું દેખાતું નથી?'

'પાણી છે. બીજું તો શું હોવાનું?'

'પાણી નથી. માત્ર પાણી નથી. ખરેખર કહે તને બીજું કશું દેખાતું નથી?'

'ના દીદી, બિલકુલ પણ નહીં. તમને શું થયું? પહેલાં જ કહેતી હતી કે વજન ઉંચકીને નહીં ચાલો. મારી વાત માને તો ને? લો, હવે તમ્મર આવવા લાગ્યા ને?'

'નહીં રૂપાલી. નહીં... નહીં... મને તમ્મર નથી આવતા. તું બરાબર જો. કશુંક તો છે પાણીમાં. તને કેમ દેખાતું નથી?'

'પણ શું છે?' રૂપાલીએ ચિડાઈને કહ્યું.

'દેવ... દેવ છે. મારા દેવદાસ. જો કેવું સ્મિત રેલાવી રહ્યા છે? જો તો ખરી. એ જ નિર્મળ હાસ્ય આજે પણ અકબંધ છે. જો તો ખરી રૂપા...'

રૂપાલીને હવે કંટાળો આવવા લાગ્યો.

'દીદી, આ તમારો વહેમ છે.'

'રૂપા, તું આવું કહે છે? મારી બહેન આવું કહે છે? નાના... જો.. હું અને દેવ અહીંયા જ તો મળતા હતા. આ નદીએ અમારી કંઈ કેટલીય સ્મૃતિઓ તેના લહેરાતા વહેણ વચ્ચે પણ સાચવી રાખી છે.'

'પારોની દિવાનગી જોઈ રૂપાલી અચંભિત હતી. રૂપાલીને થયું કે ચોક્કસ પારોમાં મીરા બાઈનો વાસ થયો. મીરાબાઈને પણ જ્યાં ને ત્યાં કૃષ્ણનાં દર્શન થતાં હતા તેવી જ રીતે પારોને દેવદાસ દેખાઈ રહ્યો છે. રૂપાલીએ પણ પારોનાં સૂરમાં સૂર પરોવવાનું નક્કી કર્યું.

'હા... હા...' રૂપાલીએ અચકાતા-અચકાતા કહ્યું, 'આ રહ્યા દેવદાસ, કેમ છો દેવબાબુ?' રૂપાલીએ એટલી ઠાવકાઈથી કહ્યું કે પારોને એમ જ લાગ્યું કે રૂપાલીને પણ દેવદાસ દેખાય છે.

'રૂપાલી એમને પૂછ કે શું લેવા આવ્યા છે?'

રૂપાલી શું બોલે? દેવદાસ દેખાય તો બોલે ને? તેણે ફરી ચબરાકીથી જવાબ આપ્યો.

'દીદી, દેવબાબુ કહી રહ્યા છે કે પારોને ઝટ ઘરે લઈ જા.'

'રૂપાલી...' પારોએ ગુસ્સાનો દેખાડો કરતાં કહ્યું, 'તું મારી મજાક કરે છે એમ ને?'

'દીદી...' રૂપાલીએ તેના કાન પકડી લીધા. 'દીદી, તમારું મન રાખવા ખોટું કહ્યું. માફ કરજો.'

'રૂપાલી...' પારો ભડકી. 'દેવ તો મારા કણકણમાં છે. મારા અણુએ અણુમાં છે. પારોએ વૃક્ષ પાસે પહોંચીને રૂપાલીને કપાળ બતાવતા કહ્યું.'

'જાણે છે. મારા કપાળ પર આ નિશાની કોણે કરી? દેવદાસે...'

'દેવબાબુએ?' રૂપાલી બોલી.

'હાસ્તો વળી. એમણે મને આ વૃક્ષની ડાળખી તોડી કપાળ પર ફટકારી હતી. પણ પ્રેમથી... એટલે મારા કપાળ પર આ નિશાની કાયમ માટે અંકિત થઈ ગઈ.'

પારો તો હવે સંભારણાનાં હિલ્લોળે ઝૂલવા માંડી. દેવદાસ સાથે નદી કિનારે વીતાવેલી એક-એક પળ યાદ આવી રહી હતી. તે રૂપાલીનો હાથ પકડીને તેને નદી કિનારે બનાવેલી પાળી પાસે લઈ ગઈ.

'રૂપા, અહીં... અહીં... બેસીને દેવ-પારોનો પ્રેમગ્રંથ લખાયો હતો. અહીં તો કંઈ કેટલીય વાત કરી છે. દેવ મને હંમેશાં કહેતા કે જો તું મને આ ભવમાં નહીં મળે તો મારો આત્મા ભટકતો રહેશે. હવે તું જ કહે રૂપા.' ઉદાસ થઈને પારો બોલી. 'એ ચાલ્યા ગયા એમાં મારો વાંક ખરો? મેં તો તેમનાં ચરણોમાં સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું છે. અને હજુ પણ એ મને તેડવા આવે છે. જો આ પાણી પાછળ જ ઊભા છે.'

રૂપાલી ભયભીત થઈ ગઈ. તેને થયું પારોમાં મીરાબાઈ નહીં પણ ચોક્કસ કોઈ ભૂતાવળનો વળગાડ થયો છે. બાકી પારો આમ રવાડે ન ચઢે. રૂપાલીએ ડરતા-ડરતા કહ્યું, 'દીદી, હવે ઘરે જઈએ? મા રાહ જોતાં હશે.'

'અરે ગાંડી, થોડીવાર થોભ અને માને કહેતી નહીં કે આપણે દેવ સાથે વાતો કરવા બેસી ગયા હતા. હા, તો હું કહેતી હતી કે...' થોડું અટક્યા પછી ડાબે-જમણે જોઈને. 'દેવ ક્યાં ગયા? જો તો રૂપા. એ પાછા રિસાઈ તો ગયા નથી ને?'

ગભરાયેલી રૂપાલી શું બોલે? 'થોડી હિંમત કરીને તે બોલી, 'દીદી, તેઓ ચાલ્યા ગયા લાગે છે.'

'અરે હોય કંઈ. આવી રીતે તેઓ જાય જ નહીં.' અને બહાવરી બની પારોએ નદી તરફ દોટ મૂકી.

'દેવ... દેવ...' કહીને તે દોડવા લાગી. પારો ગબડીને પડી ન જાય તે માટે રૂપાલીએ પણ તેની પાછળ દોટ મૂકી. પારો થોડે જ દૂર દોડી હશે અને તે ડોલવા લાગી. રૂપાલીએ જોર બૂમ પાડી. 'દીદી...'

પારો પડી જાય તે પહેલાં રૂપાલીએ નજીક પહોંચીને પારોને ઝાલી લીધી. પારોની દશા અધમૂઈ જેવી થઈ ગઈ હતી. તેના શ્વાસ ચઢી ગયા હતા. રૂપાલીએ ઝટપટ પારોનાં મોં પર પાણીનો છંટકાવ કર્યો. ધીમે-ધીમે પારો સાનમાં આવવા લાગી. રૂપાલીએ તેને પાણી પીવડાવ્યું. ભાનમાં આવતાં પારો બોલી,

'દેવ ગયા કે શું?'

રૂપાલી પારોને રડતી આંખે જોતી રહી.

'દીદી... એ તો ક્યારનાય જતા રહ્યા છે.'

'રૂપા...' મંદસ્વરમાં પારોએ કહ્યું. 'એ મને સાથે લેવા આવ્યા હતા. હું જ અભાગણ છું કે, તેમની સાથે નહીં જઈ શકી. હવે આવે તો કહેજે કે દીદીને સાથે લીધા વિના ન જાય. જો સાથે નહીં લઈ જશે તો કહેજે કે કદી પણ દેવની સાથે પારો વાત કરશે નહીં. અબોલા થઈ જશે. કહેજે કે દીદીએ કિટ્ટા લઈ લીધા છે.'

'દીદી...' કહીને રૂપાલીએ પારોને જોરથી ભીંસમાં જકડી લીધી. 'બસ કરો દીદી...' તે રડવા લાગી.

નદીના પાણી જાણે અચાનક થંભી ગયા. કિનારા પરનાં લહેરાતા વૃક્ષો પર સન્નાટો વ્યાપી ગયો. પવનની ચીસાચીસ મૂંગી થઈ ગઈ. દર્શાનાભિલાષી દાસીને ભગવાનનાં દર્શન ન થાય ત્યારે ઉદ્દભવતા વૈરાગ્ય અને વિરહની મીરા બાઈ સરીખી એક નારીની વેદના ગગનને ભેદી રહી હતી. વૃક્ષોની ડાળખીઓ પર નિરવતા પથરાઈ ગઈ હતી.

જે નદી કિનારાએ ક્યારેક દેવ અને પારોનું મિલન થતું હતું તે કિનારો પણ ઝુરાપા અને અજંપાથી ત્રસ્ત હતો. બેડાં તો હજુ પણ ખાલી જ હતા. જાણે કે બેડાંમાંથી ટીપે-ટીપે ઝરીને સોનેરી ક્ષણો ઢોળાઈ ગઈ હતી. આકાશે સૂર્ય પણ વિરહની વેદનામાં સળગી રહ્યો હોવાનો ભાસ થઈ રહ્યો હતો.

(ક્રમશ:)

દિસો બા દિસો બા... પ્રેમરંગે દિસો બા...

મીરા સંગા, રાધા સંગા, કાના સાજે,
નવ સૂરજે નવ કિરને કમાડ ખોલે પ્રભાતમ.

પરોઢે સૂર્યની કિરણો રેલાય છે અને પહો ફૂટે છે. કોઈ મસ્ત-મૌલા ફકીર આ મજાનું ગીત ગાતો ચાલ્યો જાય છે. વરસાદી બુંદોને આખીય રાત પોતાના ખોળામાં લઈને લીલા પાંદડા ડાળખીની પથારી પરથી જાણે આળસ મરડીને જાગ્યા. પવનની આછેરી લહેરખીએ પાંદડાઓનાં ખોળામાં ઝીલાયેલી બુંદોને ઉછાળી તો એવું લાગ્યું કે કોઈએ હેત, વહાલ અને પ્રેમ રસનાં અમીછાંટણા કર્યા. આ સાથે જ પાર્વતી એક મદમસ્ત શબનમી અંગડાઈ લઈને બિસ્તરમાંથી બેઠી થઈ. તેને થયું કે આજે ઉઠવું જ નથી.

દેવદાસને મળવાની અનુભૂતિએ નવપલ્લવતા અર્પણ કરી હતી. તેના પર જાણે મધુરજનિનો કૈફ છવાયેલો હતો. એક અસીમ નિરવતા અને લખલૂંટ પ્રેમમાં તરબોળ રહેવાના ગુમાનમાં તે ગૂમ રહેવા માગતી હતી. મીઠા-મીઠા સ્પંદન, કંપન, આલિંગન અને ચુંબનના એક પછી એક થયેલા આરોહણને તે મમળાવી રહી હતી.

‘દેવ...’ કહી તે શરમાઈ ગઈ. ‘તુમી બોદમોશ.’ અરીસા સામે ઊભી રહી તે સ્વગત બોલી. ‘બહુ અંચઈઓ કરો છો. હવે જોજો બરાબર કરીશ તમને. બીજી વખત આવું કર્યું છે તો યાદ રાખજો, હું પણ હવે છોડીશ નહીં.’ અરીસામાં પોતાની કાયાને જોતાં તે સ્વ સાથે જ વાતો કરવા લાગી.

રૂપ અને સૌંદર્યમાં પાર્વતી કુદરતનો નાયાબ તોહફો જ હતી. ઠસોઠસ ચસચસતું જોબન તેને શણગારતું હતું. મુખારવિંદ પર ફરફરતા કેશકલાપ ઘેઘૂર ઘટાઓને પ્રતિબિંબિત કરતા હતા. સૌંદર્યની ભીતરેથી ઉઠતી કસ્તુરી સુગંઘ કોઈ મનમોહક મૃગનયનીની ઝાંખી કરાવતી હતી. હોઠો પર અવિરત રહેતી મીનાકારી સરાબોર કરી દેનારી હતી. ગાલોનાં મરમરી આરસપહાણ પર મહોબ્બતની કૃતિ કંડારાઈ હતી. ઉત્તુંગ વક્ષ સ્થળ અને લાવણ્યમય કમરબંધ પાર્વતીને અપસરાનો તાજ પહેરાવતા હતા. બસ, તેને થયું કે આ કાળ કદાપિ વીતે નહીં. સમય અહીં જ થંભી જાય.

‘ઓહ દેવ... કહી તેણે કાંડે અડધી તૂટેલી બંગડી પર નજર કરી. કાચની બંગડી તૂટી ગઈ હતી. ફરી તે સ્વગત બોલી, ‘આટલા બળથી કાંડાને મચકોડવાનો હોય? બોદમોશ. ફરીવાર મળ્યા તો બતાવીશ.’ તે અરીસામાં જોતી જાય અને સ્વગત બબડતી જાય. દેવદાસને મળવાનો તેને અપરંપાર આનંદ હતો.

‘બસ બસ માતાજી, હવે આમ અરીસા સામે જ ઊભા રહી સાજ-સજ્જા જ કર્યા કરશો? કે ઘરના આટલા બધા કામ બાકી છે એમાં પણ મદદ કરશો?’ મનોરમા ક્યારે આવી તેને ખબર જ ન પડી. અરે, હમણા તો તે સાસરે ગઈ હતી અને પાછી પણ આવી ગઈ. માંડ બે દિવસ સાસરે રહીને મનોરમા પાછી આવી તો પાર્વતીને થોડી નવાઈ પણ લાગી.

મનોરમાને જોઈ તે ઝટપટ સ્નાનગૃહ તરફ નીકળી પડી. કોઈ સવાલ-જવાબ વિના પાર્વતી ત્યાંથી નહાવા જતી રહી. મનોરમાનો અવાજ આવ્યો,

‘નવા વર્ષની તૈયારી કરવાની છે. બીજું કશું નહીં તો સાફ-સફાઈમાં મદદ કરજો. સાંભળો છો કે નહીં?’

પાર્વતીએ સ્નાનગૃહમાંથી જ હાનો ઉત્તર આપ્યો.

નવા વર્ષના વધામણા કરવા ઠાકોર ભૂવન ચૌધરીએ અનેક કોડ અને અરમાનો સાથે હવેલીને શણગારી હતી. તૈયારીઓમાં કોઈ કચાશ બાકી રાખવામાં આવી ન હતી. હવેલી પર પ્રકાશપૂંજના ઝુમખા, રંગોળીના મેઘધનુષી રંગોનું ચિત્રણ ઉપરાંત જાત-જાત અને ભાત-ભાતના ફૂલોથી હવેલીનાં પ્રાંગણને બાગમાં ફેરવી નાંખવામાં આવ્યું હતું.

હવેલીના આવા વાતાવરણને કારણે પાર્વતી પણ ખુશ હતી. બધું જ સમુંસૂતરું ચાલી રહ્યું હતું. ગામની મહિલાઓ સાથે પાર્વતી હસી-હસીને વાતો કરી રહી હતી. પણ ભૂવન ચૌધરી અને પાર્વતીને ક્યાં ખબર હતી કે હવેલીને ઝગમગાવતો પ્રકાશપૂંજ જ્વાળામુખીમાં તબદિલ થવાનો છે. હા, આ બધી ઝાકમઝોળ વચ્ચે હજુ પણ ચૌધરી કે ઘરવાળાઓએ પાર્વતી સાથે સીધા મોએ વાત ન હતી કરી. જિગરનું દર્દ જિગરમાં રાખીને હસતા ચહેરે પાર્વતી પણ ગામની મહિલાઓ સાથે મનને મનાવી રહી હતી.

પાર્વતીની નજર મેતરાણી પર પડી અને તેને ધ્રાસ્કો પેસી ગયો. મનમાં ફાળ પડી. તેના ધબકારા વધી ગયા. અધૂરામાં પૂરું પૌલોમીકાકી પણ સાથે હતા. તેના શરીરમાંથી કંપારી છૂટી ગઈ. તેને થયું કે મેતરાણી કે પૌલોમીકાકી કોઈ પણ જાતના વટાણા વેરે તે પહેલાં તે બંનેને વાળીને તે પોતાની સાથે લઈ લે. પણ નિયતીએ પાર્વતીનાં મનનું થવા દીધું નહીં. પાર્વતીએ મેતરાણી તરફ ડગ માંડ્યાં ત્યાં જ મનોરમાએ તેને અધવચ્ચે અટકાવી દીધી.

‘તુમી કિધોર? આંય કિધોર? રસોઈઘરમાં શું ચાલે છે એ જોઈ આવો અને આમ મટકવાની બહુ જરૂર નથી, સમજ્યા…?’ પાર્વતીને ઝાટકો લાગ્યો છતાં તેણે સ્મિત વેરી મનોરમાની વાતનો કોઈ જવાબ વાળ્યો નહીં. પાર્વતી મેતરાણીને જોતાં-જોતાં અનિચ્છાએ પરાણે રસોઈઘર તરફ જવા લાગી. તેને અકલ્પ્ય ગભરાટ હતો. આવી ગભરામણ તેણે આજદિન સુધી હવેલીમાં અનુભવી ન હતી.

થોડી જ ક્ષણો થઈ હશે ને ચૌધરીએ રસોઈઘરમાં પ્રવેશ કર્યો. ચૌધરીને જોતાં જ પાર્વતીને ફડક પેસી ગઈ. પાર્વતીનો હાથ પકડી ચૌધરીએ તેને પોતાના કમરા તરફ લઈ જવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
પાર્વતી બોલી, ‘સ્વામી...’

‘ચૂપ રહો. બહુ થયું તમારું. આજે હવે ફેંસલો થઈ જ જશે. ચાલો મારી સાથે.’

‘પણ શું થયું એ તો કહો?’

‘હોહા કર્યા વગર કમરામાં ચાલો પાર્વતી. તેમાં જ તમારું ભલું છે. પાર્વતી ગાયની જેમ ઘસડાતી ગઈ અને મૂંગા મોઢે ચૌધરી સાથે ચાલી રહી. રસ્તામાં બેએક જણાએ પૂછ્યું તો તેણે ‘આવુ છું’નો ટૂંકો ઉત્તર આપ્યો. મેતરાણી તો છપ્પનભોગ પર તૂટી પડી હતી. તેણે દૂરથી જ ટોણો માર્યો, ‘પારો રાણી આજે તો ચૌધરીને છોડો.’

મેતરાણીને જરાય ભાન ન હતું કે તેણે ચૌધરીને એવી ખબર આપી છે કે, જેનાથી ચૌધરીની આંખમાંથી અંગારા વરસવા માંડ્યા હતા. કમરામાં પ્રવેશતાં જ ચૌધરી તાડૂક્યા...

‘પાર્વતી, મારા પ્રેમમાં શું ઓછપ હતી? કોની પાસે મોં કાળું કરીને આવ્યા છો તમે? મારી ઈજ્જતના ચીથરા ઉડાવવાની નોબત કેમ આવી? બોલો, પાર્વતી બોલો...’

‘મેં… મેં... શું કર્યું છે?’

‘શું કર્યું છે? મારી સાલસતા, ભલમનસાઈનો તમે ગેરફાયદો ઉઠાવ્યો છે. મેતરાણીએ મને બધું જ કહી દીધું છે અને કેટલાક દિવસોથી હું તમારા ફેરફારોને પણ જોઈ રહ્યો હતો. દાળમાં કાળું છે એવું મને ચોક્કસ લાગતું હતું પણ અહીં તો આખી દાળ જ કાળી છે.’

‘સ્વામી...’

‘મને સ્વામી ન કહે.’ ભૂવન ચૌધરીએ તુંકારેથી સંબોધન કરતાં જ પાર્વતીને થયું આજની શુભ ઘડીમાં નક્કી કશુંક અશુભ થવાનું છે.

ભૂવન ચૌધરીએ પળનોય વિલંબ કર્યા વગર પાર્વતીને સીધો જ સવાલ કર્યો.

‘બોલ પાર્વતી તારા પેટમાં કોનું સંતાન છે? મારું તો હરગીજ નથી. તો પછી કોનું પાપ લઈને મારા ઘરને અભડાવી રહી છે?’ ચૌધરીની વાત સાંભળી પાર્વતી સડક જ થઈ ગઈ. તે નીચે જોઈ ગઈ. કશું બોલી નહીં.

ચૌધરીએ બોલવાનું આગળ ચલાવ્યું, ‘નિર્લજ્જ, કુલટા, હરામખોર… તારા જેવી સ્ત્રીઓ પર ભરોસો રાખવો એ જ મોટું પાપ છે.’

ચૌધરીનાં છેલ્લા શબ્દો પાર્વતીને કારમો આઘાત આપી ગયા. તેની આંખમાં આ વખતે આંસુ નહીં પણ ચિનગારીઓ લપકારતી હતી. પાર્વતીએ ચૌધરી તરફ લાલચોળ નજરે જોઈને કહ્યું,

‘હું કુલટા, નિર્લજ્જ અને હરામખોર છું તો તેના માટે પણ તમે જ જવાબદાર છો. કોઈ સ્ત્રીને માત્ર ઘરની શોભા વધારવા માટે વિવાહના બંધને બાંધીને ઘરની ખીંટીએ ટીંગાડી દેવી એ ક્યાંનો ઈન્સાફ છે? મને સોનામહોરમાં જડીને એમ સમજો છો કે તમે તમારું કર્તવ્ય નિભાવ્યું. ના ચૌધરી સાહેબ ના… પાર્વતીને પણ ઘણા ઉમંગ હતા, સપના હતા, કોઈ ફૂલ તેની સોડમાં ખીલે તેની અભિપ્સા હતી. તો શું આ ગુનો કર્યો છે. જો આ ગુનો હોય, પાપ હોય તો મેં આ પાપ કર્યું છે. હું પણ પતિવ્રતા પત્ની બનવા માગતી હતી. ભારતીય નારી છું અને ભારતીય નારીની માન-મર્યાદાની રક્ષા મારા જેવી અનેક પાર્વતીઓ વર્ષોથી કરતી આવી છે. હું તો પ્રેમને માટે સદા તરસતી રહી છું.’

‘પાર્વતી, મર્યાદાને પાર કરી રહી છે તું. તને ખબર નથી આનો અંજામ શો આવશે. ચૌધરી છળકપટ કરનારાને કોઈ દિવસ માફ નથી આપતો.’

‘છળ અને કપટ? ચૌધરી સાહેબ, આ તો બાહ્ય આવરણમાં લપેટાયેલા ભદ્ર સમાજનો સદીઓથી ચાલી આવતો શિરસ્તો છે. કોઈ દિવસ તમે મને પત્નીરૂપે સ્વીકારી નથી. શું આ છળકપટ નથી? રહેવા દો ચૌધરી સાહેબ. દરેક આંગળીના કાપા એક સરખા નથી હોતા. મેં તો તમારી ચાકરી કરવામાં કોઈ કસર બાકી રાખી નહીં. બસ મેં તો ચાહ્યો હતો આ ઘરના એક ખૂણામાં આશરો હવે એ પણ છીનવાઈ જશે.’

પારોના સ્વરમાં હવે આજીજી ભળી હતી.

‘હા ચૌધરી સાહેબ, મેં કપટ કર્યું છે,મારી જાત સાથે.. છળ કર્યું છે, મારા દિલ સાથે...  મેં મારા દિલની વાત માની લીધી હોત તો પાર્વતી જૂતા અને ચંપલની જેમ ઘસાઈ ન હોત. મેં શું ખોટું કર્યું છે? બસ એક બુંદ પ્રેમરસ પીવાથી હું ગુનેગાર થઈ જતી હોઉં તો આવો ગુનો વારંવાર કરીશ.’

‘પાર્વતી... શું બકે છે તું? તને ભાન નથી. યાદ રાખજે મારી ઈજ્જત ગઈ તો તું પણ જીવિત નહીં રહે. ચૌધરી ખાનદાનની આબરૂની લિલામી હું હરગીજ નહીં થવા દઉં.’ ચૌધરી હાંફતા-હાંફતા જોરથી બોલી રહ્યા હતા. તારું સ્થાન જૂતા-ચંપલની નીચે નહીં પણ ઉકરડામાં હોવું જોઈએ. સાલી ગામની ઉતરણ મારા ઘરમાં હું જરાય સહન નહીં કરું તને સમજી કે નહીં?’

‘ચૌધરી સાહેબ, હું ઉતરણ હતી તો મારી સાથે વિવાહ કરવાનો ઈન્કાર કરી દેવાનો હતો. મને વિવાહિતા બનાવીને લાવ્યા તમે. બીજું એ કે સમાજની નજરમાં પાર્વતી ગુનેગાર હોઈ શકે છે પણ હકીકતમાં હું ગુનેગાર નથી. ગુનેગાર તમે છો અને ગુનેગાર આ સમાજ છે. દેવદાસને પ્રેમ કરવો ગુનો છે? જો હોય તો મેં એ ગુનો કર્યો છે. દેવદાસ સાથેની મારી ચાહનાને સમાજ પાપ સમજતું હોય તો ભલે સમજે. હું દેવદાસની હતી. છું અને રહીશ. મારા અને દેવદાસના પ્રેમની વચ્ચે કોઈ આડે આવશે તો પાર્વતીને ચંડીકાનું રૂપ ધારણ કરતાં કોઈ અટકાવી નહીં શકે.’

થોડું અટકીને પાર્વતી ફરી બોલી.

‘ચૌધરી સાહેબ, જાણવા માગો છો ને મારા ખોળામાં કોનું સંતાન ખીલી રહ્યું છે તો જાણી લો…’

પાર્વતી કંઈ બોલે તે પહેલાં જ ઠાકોર ભૂવન ચૌધરીએ પોતાના બંને હાથ હ્રદયના ભાગ પર મૂકી દીધા.

‘પાર્વતી...’ તે અચાનક બરાડી ઉઠ્યાં, ‘પાર્વતી...’

‘સાંભળો ચૌધરી સાહેબ…’ પાર્વતીની આંખે આંસુ હતા તો જીભે ક્રોધાવેશ હતો. ‘તમે જાણવા માગતા હતા ને મારી કુખે કોનું ફૂલ ખીલી રહ્યું છે? તો સાંભળો અને જાણી લો. મારી કુખમાં દેવદાસનું ફૂલ ખીલી રહ્યું છે.’

‘પાર્વતી…’ કહીને ચૌધરી તેના પર તૂટી પડ્યાં. પાર્વતીને તમ્મર આવી જાય એટલા જોરથી ચૌધરીએ પારોને તમાચો મારી દીધો. ચોધાર આંસુએ પાર્વતી રડી રહી હતી. ચૌધરી ઉઠવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ તે ઊભા થઈ ન શક્યા.

‘પાર્વતી.... કલંકિની... નીકળી જા મારા ઘરમાંથી. મારે તારો પડછાયો પણ જોવો નથી. આ અવૈધ સંતાનને મારા ઘરમાં જન્મ આપે તે પહેલાં હું તને મારા બંધનમાંથી છૂટી કરું છું.’

‘ચૌધરી સાહેબ, કલંકિની તો એ કહેવાય કે જે મોઢું કાળું કરીને સમાજનાં ડરે ભાગતી ફરે છે. આ કોઈ અવૈધ સંતાન નથી. મારા અને દેવના પ્રેમની નિશાની છે. અને તમને કદાચ ખબર ન હોય તો કહી દંઉ કે, પુરાણોમાં રાજા દુષ્યંતની સાથે લગ્ન કર્યા વગર શકુંતલા તેમના સંતાનની માતા બની હતી.’

‘ઓહ...’ ચૌધરીએ રૂંધાતા શ્વાસે પણ બોલવાનું ચાલું રાખ્યું. ‘હવે છિનાળું કરનારી બાઈ અમને માન-મર્યાદા શીખવશે?’ ચૌધરીએ ફરી એક વાર પાર્વતીના બંને ગાલો પર તમાચા ચોંટાડી દીધા અને પોતે ફસડાઈ પડયા. તેઓ બબડતા રહ્યા, ‘ચાલ નીકળ કુલટા મારા ઘરમાંથી....’

પાર્વતીએ પળનો પણ વિલંબ કર્યા વિના રડતા રડતા પોતાના ઓરડા ભણી દોડ મૂકી. ચૌધરીનું શું થયું તેની પણ તેણે દરકાર રાખી નહીં. એવામાં કાલીદાસે પાર્વતીને રડતી જોઈ લીધી. પળનોય વિલંબ કર્યા વિના કાલીએ ચૌધરીના ઓરડા તરફ ડગ માંડ્યાં. ઓરડા પહોંચીને કાલીએ જોયું તો ઠાકોર ભૂવન ચૌધરી ફર્શ પર આડા પડેલા હતા.

આંખે છવાયેલા અંધારા વચ્ચે ચૌધરીએ તૂટક-તૂટક કહ્યું, ‘જમાઈ રાજા, મને વૈધજી પાસે લઈ જાઓ. જલદી કરો નહીં તો અનર્થ થઈ જશે.’

‘જલદી શું છે સસુરજી? તમારા પછી તો આ બધું જ મારું છે. ચિંતા ન કરો. બધા સારા વાના થશે. હું બોલાવી લાઉં છું.’ એમ કહીને કાલીદાસે કમરામાંથી નીકળી બારણાને બહારથી વાસી દીધું. તેણે પ્રાંગણમાં નજર કરી, બધા નવા વર્ષની ઉજવણીમાં મસ્ત હતા. બસ એક નીલકંઠ શાસ્ત્રીએ પૂછયું કે શેઠજી દેખાતા નથી? તો કાલીદાસે ચૌધરીનું બહાર ગયાનું બહાનું કાઢ્યું. તેઓ હમણાં આવશે એમ કહીને કાલીએ વાત ટાળી દીધી. શ્યામદાસ અને મનોરમા પાસે પણ કાલીદાસે આ જ વાત દોહરાવી અને ખિસ્સામાં મૂકેલી દારૂની બોટલ ખંધા હાસ્ય સાથે ટગટાવી ગયો.

વહેલી સવારે મનોરમા અને શ્યામદાસે કમરાનું બારણું ખોલીને જોયું તો ઠાકોર ભૂવન ચૌધરી અચેતન અવસ્થામાં ફર્શ પર પડ્યા  હતા. તેમનું શરીર ઠંડુગાર થઈ ગયું હતું. મનોરમાએ મરણપોક મૂકી અને આખી હવેલી દ્રવી ઉઠી. હવેલીની નવા વર્ષની ઉજવણી પળવારમાં માતમમાં પલટાઈ ગઈ હતી.

(ક્રમશઃ)

દેવદાસનાં મુખેથી જેના માટે સાંભળ્યા કરતી હતી તે આ પારો હતી. દેવદાસે હંમેશ જેની સેવાચાકરીની વાતો કરી હતી તે આ ચંદ્રમુખી હતી. જાણે કોઈ પૂર્વાપરનો સંબંધ હોય એમ બંને ભેટી પડ્યા હતા. ચંદ્રમુખી બોલી,

'જેવું વર્ણન સાંભળ્યું હતું તેવું જ રૂપ અને જાજરમાન વ્યક્તિત્વ... અદ્દલ ઠાકોરાઈન. દેવદાસની પસંદ ચંદાને પણ પસંદ છે. ખૂબ ભાલો. ખૂબ ભાલો... પારોદેવી, ભાલો દિસો...'

'બિલકુલ દેવદાસની પરિકલ્પનાની કોઈ પરીને નિહાળી રહી છું. ચંદ્રમા જેના લલાટે સોળે કળાએ ખીલી રહ્યો છે તેવી છે ચંદ્રમુખી. જોવાની બહુ ઈચ્છા હતી પણ આવી રીતે મળવાનું થશે તે વિચાર્યું ન હતું.' પારો આભી બનીને કહી રહી હતી.

'બસ બસ, ઠાકોરાઈન બસ. આટલી પ્રશંસા ન કરો. નહીંતર હું પણ સદ્દગૃહસ્થ બની જઈશ. લોકો તમારા પર આળ મૂકશે કે, પારોએ એક ગણિકાને સભ્ય બનાવી દીધી.' ચંદ્રમુખીએ અર્થસભર હાસ્ય વેરતા કહ્યું.

'ચંદાજી, તમે મને ઠાકોરાઈન ન કહો. હું પારો છું. દેવની પારો. બસ પારો કહેશો તો ગમશે.'

'તો તો હું પણ તમને કહી દઉં છું. ચંદાજી કહેવાની જરૂર નથી. અહીંયા મને કોઈ માનથી બોલાવતું નથી. ચંદારાણી. ચંદા કે પછી ચંદ્રમુખી કહીને જ બોલાવે છે. મારી સાથે આટલો બધો વિવેક રાખવાની જરૂર નથી. નહીંતર હું બેભાન થઈ જઈશ.'

'ચંદા' પારોએ તરત જ કહ્યું, 'ચંદા કહું તો ગમશે?'

'હા હા.. કેમ નહીં. હું પારો કહીશ.' ત્યારબાદ બંને વચ્ચે સખીપણાની નવી કૂંપળો ફૂટી. દેવદાસની બે પ્રેયસીઓ પળવારમાં સખી બની હતી. એક દેવનાં પ્રેમ માટે સદા તરસતી રહી તો બીજી પ્રેમને ઓળખ આપવા ઝઝૂમી રહી હતી. કોઈ રાધા તો કોઈ મીરા સરીખો પ્રેમ કરે છે. પ્રેમ એક પણ પ્રિયતમા બે. દેવદાસે પારોનાં પ્રેમને સરાજાહેર સ્વીકાર્યો નહીં અને ચંદ્રમુખીનાં પ્રેમને ઠુકરાવી દીધો. એક હતી પ્રેમાલીન તો બીજી હતી પ્રેમભગ્ન. એકનું હ્રદય દેવ દર્શન માટે સદા વિહરતું રહ્યું. તો બીજીનું હ્રદય દેવનાં સહવાસને પામવા આજે પણ ઝૂરી રહ્યું હતું.

પારોએ રૂપાલીનો પરિચય કરાવ્યો. નાસ્તા માટે ચંદ્રમુખીએ આગ્રહ કર્યો પણ પારોએ ભૂખ ન હોવાનું કહી ટાળ્યું. હા, ફ્કત ચા ગ્રહણ કરી. ચા પીતા-પીતા ચંદ્રમુખીએ કહ્યું.

'હા, એ વાત પૂછવાનું તો ભૂલી જ ગઈ કે કોલકાતામાં કેવી રીતે આવવાનું થયું? એ પણ આમ સાવ અચાનક?'

પારોની નજર સામે ઠાકોર ભુવન ચૌધરીની હવેલીથી લઈ તાલસોનાપુર અને અંગ્રજો સાથેનું ઘર્ષણ તરવરી ઉઠ્યું. પારોએ

ચંદ્રમુખીને સઘળી હકીકતથી વાકેફ કરી. શું થયું તે ઘટનાક્રમ કહી સંભળાયો.

ચંદ્રમુખીની આંખમાંથી નીર વહી રહ્યા હતા.

'પારો, એક વાત કહું? અનેક વાર દેવદાસ મારી સાથે, મારા બિસ્તર પર ઊંઘ્યા હતા પણ હું દેવને પળવાર માટે પણ પામી શકી ન હતી. હું તો દેવની દાસી પણ ન બની શકી. અને પારો તું? તો ભાગ્યશાળી છો કે દેવનાં પ્રેમને હાંસલ કરી શકી છો.

નસીબવંતા લોકો હોય છે એ કે જેમને મનનાં મણીગરનો લખલૂટ પ્રેમ મળે છે. હું તો અભાગણી હતી અને રહીશ.'

'ના ચંદા. અભાગણી તો હું છું. એક વચનને નિભાવવા મારે દ્વાર સુધી આવ્યા અને મારી નજરની સામે પ્રાણનો ત્યાગ કર્યો. તેમના માટે હું કશું પણ કરી ન શકી. અને ચંદા તું તો ખુશનસીબ છે કે, દેવનાં અંતિમ સમય સુધી તેમની સાથે હતી. તેમનો ઈલાજ કર્યો. સેવા કરી. આ સદ્દભાગ્ય હું પામી ન શકી. તે દેવના પ્રેમને પામ્યા વગર દેવને મેળવ્યો અને હું દેવને પામી પણ દેવનો પ્રેમ મેળવી ન શકી.

એક કોરા વાદળ સમી હું આજે ગગને ગગને વિહરી રહી છું. મને કહે ચંદા એક દેવનું નામ પારો સાથે નહીં હોત તો? આ સમાજે પારોને પણ પીંખી નાંખી હોત. કાલીદાસ જેવા પિશાચો જ્યાં ને ત્યાં નજરે પડે છે. જો રાજશેખરે ઉગારી લીધી ન હોત તો પારો આજે તારી સામે ઊભી ન હોત.'

'રાજશેખર...?'
'હા, ચંદા... રાજબાબુ... એ જ મને કોલકાતા લાવ્યા. હવે ખબર નથી કે આગલો મુકામ શો હશે?'

'પારો...' ચંદ્રમુખીએ તેની પાસે આવી માથા પર હાથ પ્રસરાવી દિલાસો આપતા કહ્યું, 'પારો, ચિંતા ન કરતી. કોઈ બંદોબસ્ત ન થાય ત્યાં સુધી અહીં રોકાઈ શકે છે.'

'જાણે છે હવે ચંદ્રમુખી મુજરો નથી કરતી. લોકોનું મનોરંજન નથી કરતી. જે દિવસથી દેવબાબુ ગયા છે અને ચુન્નીલાલે તેમના અવસાનનાં સમાચાર આપ્યા છે ત્યારથી ચંદ્રમુખીએ કોઈ મુજરો કર્યો નથી. ચંદ્રમુખી પણ વિધવા થઈ ગઈ. આમ પણ ગણિકા તો રોજ પરણે છે અને તેને રોજ ત્યજી પણ દેવાય છે. અમારી તો કિસ્મતમાં જ પારકાને સુખી કરવાનું લખાયેલું છે.' થોડું અટકીને.

'પારો, ચિંતા ન કરતી. હવે દુખાંત છે અને સુખારંભ થશે. સમાજ કે કોઈની ચિંતા કરવાનું છોડી પોતીકી રીતે જીવન જીવી લેવાનું.'

'ચંદા મને મારી ચિંતા નથી. દેવનાં સંતાનની છે.'

પારોનાં છેલ્લા શબ્દો પર ચંદ્રમુખી ચોંકી.

'દેવનું સંતાન?'

'હા ચંદા. દેવ ચે પુત્રો... દેવનાં સંતાનની ચિંતા છે.'

પારો...તુઈ શાણીબો...દેવનું ફુલ ખીલેશે? ખરેખર પારો?

હા..ચંદા..હા...
ચંદ્રમુખીનાં ચહેરા પર અપ્રતિમ આનંદ જોવા મળી રહ્યો હતો. જાણે કે તેને કોઈ અણઘારેલી ખુશી મળી ગઈ હતી..

દેવા..દેવા...દેવા..કહીને ચંદ્રમુખી ઝુમવા લાગી..

પારો..તેં મારા દિલને કેટલી ખુશી આપી છે તેની તને ખબર નથી. દેવનું સંતાન....તે વારંવાર આ શબ્દો દોહરાવીને નાચવા લાગી...

તે બોલી...પારો..મને એવું થાય છે કે આજે ફરી એકવાર મુજરો કરી નાખું...તે ગાવા લાગી..

ગૃહો આશો ઓતિથિ અમાર ગૃહો....પારો અને રૂપાલી પણ તેને જોઈને હરખઘેલા બની ગયા.

તાળીઓ પાડતી જાય અને ફરતી-ફરતી ગાતી જાય. ચંદ્રમુખીને એવું થયું કે જાણે તેની ભીતરમાં પણ નવી કૂંપળ ફૂટી ગઈ.
પારો...આજે ચંદ્રમુખી..આખા મહોલ્લાને મીઠાઈ ખવડાવશે...ચંદ્રમુખીને પણ બળુકો દેવ મળશે...

હા..ચંદા..આ નાનકા દેવનાં કારણે જ હવે જીવન હંકાવવાનું છે. બીજો ક્યો આશરો છે? નાનકાની ખુશીમાં સામેલ થઈ ચંદા તેં મને શાતા આપી છે. મને તો એવું હતું આ વાત સાંભળી તું પણ દેવની માતા અને ભાઈની જેમ ભડકી જશે. પણ ના..ચંદા, તેં જે પ્રકારે આનંદ વ્યકત કર્યો તે જોઈને મને પણ થયું કે તારી સાથે ઝુમી લઉં...

ચંદાએ સાંભળ્યું ન સાંભળ્યું અને પારો-રૂપાલીનો હાથ પકડી નાચવા લાગી. પારો અને રૂપાલી પણ ઝુમવા લાગ્યા.

વર્ષોથી આનંદરહિત ચંદ્રમુખીનાં કોઠામાં ગૂંજતા થયેલા ગીતોની સુરાવલિને જોઈને સેવકરામ પણ ભાવ-વિભોર બની ગયો.

બંગાળમાં આ સમય દરમિયાન બંગ-ભંગની ચળવળ ચાલી રહી હતી. બ્રિટીશ શાસન દરમિયાન વર્ષ 1905માં તત્કાલીન જનરલ લોર્ડ કર્ઝને ‘ભાગલા પાડો અને રાજ કરો’ની નીતિ પર ચાલીને વહીવટને વધુ સારો બનાવવા તથા પૂર્વ બંગાળના પછાત વિસ્તારોમાં તાત્કાલિક વિકાસ કરવા જેવી દલીલોને આધારે બંગાળના ભાગલા પાડ્યા હતા. આ ભાગલા દ્વારા પૂર્વ બંગાળ અને આસામના પ્રાંતોની રચના કરવામાં આવી. ભારતીયોએ અંગ્રેજોની ચાલ સમજી લીધી અને ‘બંગ-ભંગ’ના વિરોધમાં સમગ્ર બંગાળમાં વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ થઈ ગયાં. આ દરમિયાન પ્રથમ વખત સ્વદેશી અને બહિષ્કાર આંદોલન બંગાળથી શરૂ થઈને ધીમે ધીમે સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ રહ્યું હતું.

બંગ-ભંગની ચળવળ વચ્ચે પાર્વતી માટે કપરી સ્થિતિ હતી. ઠાકોર ભૂવન ચૌધરીની હવેલીથી નીકળી તે એવી જગ્યાએ આવી પહોંચી હતી, જ્યાંના લોકો તેના માટે અજાણ્યા હતા. કોણ એને અહીં લઈ આવ્યું હતું? એ વિચારે તે અસ્વસ્થ હતી .જાતને સંભાળીને સમય વ્યર્થ કર્યા વિના તે લાકડાના ઘરમાંથી બહાર નીકળી. ઘરની બહાર નીકળતાં જ તેની નજર સશક્ત બાંધો ધરાવતા એક યુવાન પર પડી. આછી-આછી દાઢી, વાંકળીયા વાળ અને અલમસ્ત શરીર સૌષ્ઠવ ધરાવતો ત્રીસી વટાવી ચૂકેલો એ યુવાન ઘરના ખેતરાળ ચોગાનમાં ઘાસના ભારા ગોઠવી રહ્યો હતો.

પારોએ યુવાનને દૂરથી જ જોયો. તેની પાસે જવાની હિંમત ન ચાલી. વળતા પગે ઘરમાં આવીને ફરી બિછાને આડી પડી. થોડી વારમાં યુવાન ઘરમાં દાખલ થયો. પારોને વિચારમગ્ન મુદ્રામાં જોઈને એણે પૂછ્યું.

‘કેમ છો? હવે કેવું લાગે છે?’

યુવાનના શબ્દો કાને પડતાં પારો ગભરાઈને બિછાનેથી ઉભી થઈ. તે યુવાનને એકીટશે અકલ્પ્ય ભયના ભાવથી જોઈ રહી હતી. હિંમત કરી પારોએ પૂછી લીધું.

‘કોણ છો તમે? હું અહીં કેવી રીતે પહોંચી?’

‘કહું છું દેવીજી... પહેલાં એ કહો કે કશું ખાશો? કે પછી ભૂખ્યા રહેવાનું નક્કી કર્યું છે?’

‘ના... ભૂખ નથી.’ થોડું અટકીને. ‘હું અહીં કેવી રીતે આવી? એ કહો પહેલા.’

‘તમે કેવી રીતે આવ્યા અહીંયા? તો સાંભળો. તાલ સોનાપુરના સીમાડે રાત્રિના સમયે તમે ખેતર પાસે બેભાન હાલતમાં પડ્યા હતા. તમારા નસીબ સારા છે કે હું પણ તાલસોનાપુરથી જ પાછો ફરી રહ્યો હતો. ખેતર પાસે મેં તમને બેભાન હાલતમાં જોયા. સારું એ થયું કે કોઈ જંગલી જાનવરે તમારા પર હુમલો નહીં કર્યોં. નહિંતર તમે આજે અહીં સહી-સલામત નહીં હોત.’

પારોથી બોલાઈ ગયું. ‘તાલ સોનાપુર....?’

પાર્વતીને યાદ આવ્યું કે ઠાકોર ભુવન ચૌધરીની હવેલીમાંથી નીકળ્યા બાદ તે તાલસોનાપુરમાં માતા કને જવા માગતી હતી. હવેલીમાંથી નીકળી તે સતત ચાલતી રહી હતી. કોઈ ઘોડાગાડી કે બળદ ગાડું પણ મળ્યું ન હતું. સતત ચાલવાના કારણે એ ક્યારે તમ્મર ખાઈને ફસડાઈ પડી તેનો પાર્વતીને ખ્યાલ ન રહ્યો. જ્યારે તેની આંખ ખુલી ત્યારે તે રાજશેખર શેરોનની ઝૂંપડીમાં હતી.

‘હા દેવીજી. તાલ સોનાપુર. હાલમાં બંગ-ભંગની ચળવળ ચાલે છે. મારું નામ રાજશેખર શેરોન છે. અમારા નેતા વાસુદેવજી ગઈકાલે તાલ સોનાપુરમાં જ હતા. તેમને મળવા માટે ગયો હતો. બ્રિટીશ સરકારે બંગાળના ભાગલા કરવાની જાહેરાત કરી છે. બંગાળના ભાગલાના વિરોધમાં અખંડ બંગાળની ચળવળ ચાલી રહી છે. હું પણ એ ચળવળમાં જોડાયેલો છું. પણ તમારે ગભરાવાની જરૂર નથી. તમારે ક્યાં જવું છે? હું તમને તમારા ઠેકાણે સુરક્ષિત પહોંચાડી દઈશ.’

પારોના મોંમાંથી ત્વરિત નીકળી પડ્યું. ‘ક્યાં???’

રાજ શેખરે આશ્ચર્યથી જોયું. ‘ક્યાં એટલે દેવીજી?’

પારોએ સવાલને ગળી જઈ કહ્યું ‘કશું નહીં.’

‘...તો પછી તમારે જવાનું છે ક્યાં?’

‘ક્યાં જવાનું છે? હજુ નક્કી નથી કે આ જીવન ક્યાં લઈ જશે? સઘળી દિશાઓના દરવાજા બંધ છે. એક અભાગણ માટે રસ્તો શું અને મંજીલ શું? કાં તો પવનની સંગાથે જવું પડશે અથવા પવનની સામે થવું પડશે.’

કંઈક યાદ આવ્યું હોય તેમ પારો બોલી. ‘શેખરજી મારે કોલકોતા જવું છે.’

‘કોલકોતામાં ક્યાં જશો?’

પારો અનુત્તર રહી.

‘સારું, હું કંઈક ગોઠવણ કરું છું.’ રાજ શેખર ઘરની બહાર નીકળી ગયો.

આમનેઆમ ત્રણ દિવસ વીતી ગયા. પાર્વતીએ રાજશેખર શેરોન સાથે આત્મીયતા બંધાઈ. બંને એકબીજાને હવે સારી રીતે ઓળખવા લાગ્યા હતા. રાજશેખરના માતા-પિતા હયાત ન હતા. તે એકલો જ હતો. તેણે પોતાનું જીવન બંગાળ માટે ફના કરવાનો નિર્ધાર કરી લીધો હતો.

બીજા દિવસે બપોરનો સમય હતો. પારોએ સમખાવા પૂરતા દાળ-ભાત આરોગ્યા. તેને હજુ પણ થાક વર્તાતો હતો એટલે તે આરામ કરવા માગતી હતી. રાજ શેખરનો કોઈ પત્તો ન હતો. સવારથી ગયા બાદ રાજશેખર દેખાયો નથી. અચાનક કોઈએ ઘરનો દરવાજો ખટખટાવ્યો. રાજશેખર હશે એમ માની ઊભા થઈને તેણે દરવાજો ખોલ્યો તો સામે સફેદ ગણવેશધારી કાફલો હતો. પારોએ અંદાજો બાંધ્યો કે બ્રિટીશ પોલીસ લાગે છે. પારોનો અંદાજો સાચો નીકળ્યો.

‘સી, મેમ. આઈ એમ ઈન્સ્પેક્ટર એરોન થોમસ. રાજશેખર શેરોનનું ઘર છે?’

પારોએ હકારમાં માથું ધૂણાવ્યું. ઈન્સ્પેક્ટર થોમસે તરત જ બાકી પોલીસવાળાઓને ઘરની તપાસ કરવાનો આદેશ આપ્યો. અચાનક થઈ રહેલી પોલીસ કાર્યવાહીથી પારો ગભરાઈ ગઈ. તે બોલવા જઈ રહી હતી તો ઈન્સ્પેક્ટર થોમસે કડકાઈથી અટકાવી દીધી અને કહ્યું ‘પોલીસને પોલીસનું કામ કરવા દો.’

પોલીસવાળાઓએ થોડી જ ક્ષણોમાં રાજ શેખરના ઘરને તહસ-નહસ કરી નાંખ્યું. ઘરની દરેક નાની-મોટી વસ્તુ ફંફોસી. લોખંડની પેટીમાંથી કેટલીક પત્રિકા મળી આવી. પોલીસમેને પત્રિકા ઈન્સ. થોમસેને આપી. થોમસે પત્રિકા પારો સામે ધરી પૂછ્યું.

‘આ શું છે?’ પારોએ પત્રિકા હાથમાં લઈને વાંચી. તે કંપી ગઈ. કંપતા હોઠે એટલું જ બોલી શકી,

‘મને કંઈ ખબર નથી.’

‘ખબર નથી? એમ? સરકાર વિરુદ્ધ પ્રચાર-પ્રસાર કરે છે અને હવે અજાણ હોવાનો ઢોંગ રચે છે. રાજશેખરે ઘોર અપરાધ કર્યો છે. રાજદ્રોહી છે. સરકાર સામે બંડ પોકાર્યું છે.’

પોલીસવાળાઓને સૂચના આપીને ઈન્સ્પેક્ટર થોમસે કહ્યું કે ‘આ મેડમને હિરાસતમાં લઈ લો. રાજશેખર સાથે મળી આ મહિલા પણ સરકાર વિરુદ્ધ વિદ્રોહી ચળવળમાં સામેલ છે.’

પારો કરગરીને બોલી, ‘ઈન્સ્પેક્ટર સાહેબ, હું નિર્દોષ છું, ચળવળ સાથે મારે કોઈ નિસ્બત નથી.’

પારોની વાત અને કાકલુદીને નજર અંદાજ કરીને પોલીસ તેને ઘસડીને લઈ ગઈ. તે હતપ્રભ હતી. પળવારમાં શું બની ગયું? તે ક્યાંથી ક્યાં પહોંચી ગઈ? જેલના સળિયા પાછળ તેને ધકેલી દેવામાં આવી. તેનું માથું ઘૂમરાવા લાગ્યું. ચક્કર આવ્યા. લોકઅપમાં તે ફસડાઈ પડી. પોલીસવાળાએ જોયું એટલે તે દોડી આવ્યો. તેના મોઢા પર પાણીનો છંટકાવ કર્યો. થોડી સ્વસ્થતા ધારણ કરીને તે બોલી.

‘ભ્રાતાશ્રી… રાજ શેખર સાથે મારે કોઈ નિસ્બત નથી. હું કોઈ આંદોલનકારી પણ નથી. હું તો એક નિરાશ્રિત સ્ત્રી છું, જે ઘર છોડીને નીકળી આવી છે. મારી વાત માનવા કોઈ કેમ તૈયાર નથી. મહેરબાની કરો, હું તો એક દુઃખીયારી છું. મને જવા દો.’

પોલીસવાળા પર પારોની વાતની કંઈક અસર થઈ હોય એમ લાગ્યું.

‘બોનજી, હું તમારી વિપદા સમજું છું. પણ મારા હાથમાં કશું નથી.’ આટલું કહીને પોલીસવાળો ચાલ્યો ગયો. પારોને વસમું લાગી રહ્યું હતું. નાનકડા પોલીસ થાણાના લોકઅપની કોટડીમાં પારોના શ્વાસ રૂંધાઈ રહ્યા હતા. પોતાના અસ્તિત્વની લડાઈ લડવા નીકળેલી પારો અનાયાસે બંગ-ભંગની ચળવળમાં સહભાગી થઈ ગઈ હતી. સાંજ થઈ ગઈ હતી. રાજ શેખરનો કોઈ પત્તો ન હતો. જેલમાંથી બહાર નીકળવા માટે રાજશેખર જ એક રસ્તો હતો. પોલીસ તેને શોધી રહી હતી.

મધ્ય રાત્રિનો સમય હતો. કાળા આકાશની કાળોતરી લપકારા મારી રહી હતી. ચંદ્ર પણ જાણે શૂન્યમનસ્ક બનીને પૃથ્વી પર ચાલતો ખેલ જોઈ રહ્યો હતો. ડાચું ફાડીને કોઈ માનવભક્ષી હોય તેમ કાળનું સમયચક્ર ઊભું હતું. આ સ્થિતને સહન કરવા પારો વિવશ હતી, લાચાર હતી. તેને ઊંઘ આવતી ન હતી. અચાનક થોડે દૂર થઈ રહેલી ચીસાચીસથી તેની તંદ્રા તૂટી. રાજશેખરના પોકાર પડઘાયા. રાજશેખરને પોલીસ પકડી લાવી હતી અને રાજશેખરને બર્બરતા આચરવામાં આવી રહી હતી. રાજ શેખરની ચીસ ગગનને પણ ચીરી-ફાડી નાંખે તેવી હતી. તે વ્યાકુળ થઈ ઊઠી પણ. પણ તે કરે શું? તેને થયું કે લોકઅપને તોડી નાંખે અને રાજ શેખરને બચાવે. આમ તો રાજ શેખરે પણ તેના પ્રાણ બચાવ્યા હતા. તેના હાથ બંધાયેલા હતા. તે ઈચ્છીને પણ રાજશેખર માટે કશું કરી શકવાની હાલતમાં ન હતી. પોલીસ રાજ શેખરને મારતી રહી. પોલીસ જાણવા માગતી હતી કે, ‘વાસુદેવ બાબુના અખંડ બંગના આંદોલનની મૂળ યોજના શું છે?’ બીજા જે અવાજો આવતા હતા, તેમાં એક અવાજ પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર એરોન થોમસનો હતો. રાજ શેખર એક જ રટણ કરતો રહ્યો કે તે પહેલી વાર અખંડ બંગના આંદોલનની બેઠકમાં ગયો હતો. પોલીસે તેને ઢોર માર મારી અધમૂઓ કરી દીધો હતો. આખી રાત પારો ઊંઘી શકી નહીં. આમને આમ જાગીને તેણે રાત વીતાવી.

સવારના પહોરમાં પોલીસવાળો તેને ચા આપી ગયો પણ તેને ચા પીવાની ઈચ્છા ન થઈ. તેણે જોયું કે કાળો કોટ પહેરેલી વ્યક્તિ સાથે બીજી ત્રણ વ્યક્તિ પોલીસ થાણામાં આવી હતી. તેમણે પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર એરોન થોમસ સાથે વાતચીત કરીને કેટલાક કાગળિયા આપ્યા. એરોન થોમસે કચવાતા-કચવાતા પોલીસવાળાને ઓર્ડર કર્યો કે, પાર્વતી અને રાજશેખરને બહાર લઈ આવો. પોલીસવાળો બંનેને બહાર લાવે છે. પારો જુએ છે કે રાજશેખરથી ચાલતું પણ નથી. મોઢા પર સોજો છે. લોહીના ડાઘા બાઝી ગયા છે. થોડોક પગ પણ ખોડાય છે. તે દોડતી રાજ શેખર પાસે પહોંચી.

‘શેખર બાબુ...’

‘શેખર બાબુ? એમ? એરોન થોમસે જીભ કચવીને કહ્યું. ‘આ જૂઓ, આ પ્રેમઘેલા પંખીઓને?’ એ જોરથી હસ્યો.

આ સાંભળી સ્પષ્ટ દેખાતું હતું કે પારો કોપાયમાન થઈ છે. પારો કશું કરે તે પહેલાં અધમરી હાલતમાં પણ શેખરે તેને અટકાવી.

‘જો બંધુ, જામીનગીરી થઈ ગઈ છે. બીજી વખત પકડાયો તો આના કરતાં વધુ હાડકા ખોખરા કરતાં પોલીસને આવડે છે.

સાનમાં સમજી જા નહીંતર હાલવા- ચાલવાને લાયક પણ નહીં રહે. અને તું...’ પારો તરફ જોઈને, ‘તું પણ સમજી જજે. હમણાં તો તારી સાથે સલૂકાઈથી વર્તન કર્યું છે, બીજી વખત નહીં. સમજી? ચાલો હવે અહીંથી...’

વકીલ અને તેમની સાથે આવેલી ત્રણ વ્યક્તિના સહારે રાજ શેખર અને પારો પોલીસ થાણામાંથી બહાર નીકળ્યા. પારોને ઘરે મૂકીને ત્રણેય વ્યક્તિ રાજ શેખરને લઈ ચાલી ગઈ.

જતાં-જતાં પાર્વતીએ પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર એરોન થોમસ સામે ધૂરકીયા કર્યા. તેની આંખોમાં અંગારા હતા. આ અંગારા એટલા માટે હતા કે ગોરી ચામડીવાળા આ પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર એરોન થોમસ રાજશેખર સાથેનાં તેના સંબંધો વિશે એલફેલ બોલ્યો હતો. પાર્વતીએ પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર એરોન થોમસ તરફ બંને હાથની મુઠ્ઠીઓ વાળી કોઈક મક્કમ સંકેત આપ્યો.

કાળમીંઢ રાત્રીની ભેંકારતા કૂતરાની રોકકળથી ડરામણી લાગતી હતી. બલાઓ રાતવાસો કરવા દૈત્યવાસમાંથી બહાર નીકળી રહી હોય એવું બિહામણું ચિત્ર ઉપસી રહ્યું હતું. ઘોર અંધકારમાં ખોફનાક રીતે બિલાડીની ટમટમતી આંખો આશંકિત કરી રહી હતી કે, આજે રાત્રે ઠાકોર ભુવન ચૌધરીની હવેલીમાં કોઈ અનહોની ઘટના બનવાની છે. ઠાકોર ભુવન ચૌધરીનું બારમું હતું. બારમાની વિધિ પતાવી ઘરનાં બધા જ ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયા હતા. જાગતી હતી તો  કામાતૂર અને વાસનાલોલુપ માત્ર બે આંખો. એ આંખો હતી કલ્કીદાસ ઉર્ફે કાલીદાસ ઉર્ફે કાલીબાબુની.

ઠાકોર ભુવન ચૌધરીનાં દેહાંત બાદ કાલી સતત ફિરાકમાં રહેતો કે એ પાર્વતીનો ખેલ ખતમ કરી નાંખે. પાર્વતીને ભોગવી લેવાની કાલીએ ગાંઠ વાળી લીધી હતી. એક વાર કાલીએ પાર્વતી સાથે હરકત કરવાની કોશિશ કરી હતી પણ પાર્વતીએ પ્રતિકાર કરતા તેની વાસના મનમાં જ રહી ગઈ હતી. તેની મેલી મુરાદ બર આવી ન હતી.

પથ્થરો પર અફળાતી બુંદો પ્રચંડ ધડાકાથી ગભરાઈને અશ્વદોડની ટાપોની પ્રતીતિ કરાવતી હતી. આવી બિહામણી રાતમાં મૂશળઘાર વરસાદ વચ્ચે વૃક્ષો પર ઊંધા લટકેલા ચામાચીડિયાઓનો ઘોંઘાટ નિરવ શાંતિને અભડાવી રહ્યો હતો.

દારૂનો આખરી જામ ગટગટાવીને લથડિયા ખાતો કાલી પાર્વતીના કમરા તરફનાં પગથિયા ચઢવા લાગ્યો. બે-એક વખત તો એનું સંતુલન પણ ખોરવાયું. તે પડતાં-પડતાં માંડ બચ્યો. એ જેમ-તેમ પાર્વતીના કમરા પાસે પહોંચીને અટક્યો. તેણે આમ-તેમ જોયું. કોઈ દેખાતું ન હતું. હવેલીમાં ઊંઘરેટો સન્નાટો વ્યાપેલો હતો. કાલીએ પારોના કમરાની સાંકળ ખખડાવી. પાર્વતીના કમરામાંથી કોઈ જવાબ ન આવ્યો. કાલીને યાદ આવ્યું કે, પાર્વતીને કાલીનાં અવાજમાં પોકરવામાં આવશે તો દરવાજો નહીં ખુલે. તેણે યુક્તિ અજમાવી. કાલીએ મહિલાનાં અવાજમાં પાર્વતીને બૂમ પાડી

‘પાર્વતી... પાર્વતી… દરવાજો ખોલો.’

કાલીએ સાંકળને જોર-જોરથી ખખડાવી. સ્ત્રીન અવાજ અને સાંકળનાં સતત ખખડવાના કારણે પાર્વતીની આંખ ખુલી ગઈ. સ્ત્રીનો અવાજ સાંભળી પાર્વતીને નવાઈ લાગી. તે વિચારવા લાગી, આટલી રાત્રે કોણ હશે? મનોરમા તો સીધી વાત કરતી નથી. પછી આ મહિલા કોણ?

પાર્વતીએ બિસ્તરમાંથી ઊભા થતાં સામો સવાલ કર્યો,

‘કોણ?’

‘શેઠાણી હું છું. અનુરાધા, ગોપીનાથની પત્ની. સ્ત્રીના અવાજમાં કાલી બોલી રહ્યો હતો પણ જીભ બરાબર સાથ આપી રહી ન હતી.

‘કોણ અનુરાધા? કોણ ગોપી? પાર્વતીએ દરવાજા સુધી આવતાં આવતાં પ્રશ્નો કર્યા. કાલીએ અંદાજ બાંધ્યો કે પાર્વતી દરવાજો ખોલવા આવી રહી છે. તે હોશિયારી વાપરીને દિવાલની આડમાં લપાઈ ગયો.

‘જલદી દરવાજો ખોલો, અગત્યનું કામ છે. દારૂનો નશો હોવા છતાં સ્ત્રીના અવાજમાં ત્રાટક જરૂર કરી રહ્યો હતો અને કામિયાબ થઈ રહ્યો હતો. કાલીએ કાન સરવા કર્યા. દરવાજો ખોલવાનો અણસાર આવતાં જ તેણે દરવાજાનાં બારણાઓ પર હાથ મૂકી દીધા હતા. કાલીને જોઈ પાર્વતીથી રાડ પડાઈ ગઈ.

‘આ… આ… આ...’ કહીને તે હલબલી ગઈ.

પળનો પણ વિલંબ કર્યા વગર કાલીએ પાર્વતીને જોરથી ધક્કો મારી કમરામાં હડસેલી દીધી અને તરત જ સાંકળને અંદરથી વાસી દીધી. પાર્વતી તરફ ફરીને કહ્યું,

‘માતારાણી, નોમોસ્કાર. ભાલો ભાશો. ખૂબ ભાલો ભાશો. તુમી મન મોહી લેતા, તુમી નયનો-સો અનમૌલા રોતોન. તમે પણ તરસ્યા છો અને હું પણ તરસ્યો. અધૂરી રહી ગયેલી મુલાકાતને સંપૂર્ણ કરવાનો આ મોકો હું હાથથી જવા દેવા માગતો નથી. હવે ધીરજ નથી.’

કાલીએ હાથની ઈશારતથી પાર્વતીને પોતાની તરફ આવવાનું કહ્યું. કાલીએ ધક્કો મારતા થોડીવાર માટે તમ્મર ખાઈ ગયેલી પાર્વતી પોતાની જાતને સંભાળીને બેઠી થઈ. રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરીને પાર્વતી બોલી,

‘કાલી... હવે હું તને મર્યાદામાં રહેવાનું નહીં કહું. હું હવે તને તારી મર્યાદા દેખાડીશ. કોઈ સ્ત્રી રણચંડી બને છે ત્યારે તે શું કરી શકે છે તેનું તને ભાન કરાવીશ.પાર્વતીએ કાલીને જમાઈબાબુનાં બદલે તુકારેથી જ બોલાવ્યો.

‘માતારાણી… ફરી તમે ખોટા રસ્તા પર ચાલી નીકળ્યા. કાલીની વાત માનો. કોઈને કશી ખબર પડશે નહીં.’ કાલીએ પાર્વતીને ઝાલવાની કોશિશ કરી. આવા હુમલા માટે પાર્વતી પહેલાથી જ તૈયાર હતી. તેણે જોરથી કાલીને ધકેલી દીધો. લથડિયા ખાતો કાલી દિવાલ સાથે અફળાયો. તે વધુ ભૂરાંટો થયો.

‘એમ નહીં માને એમ ને?’નશામાં ધુત કાલીએ તેનો અસલ રંગ બતાવ્યો. તે પાર્વતી પર લપક્યો. પાર્વતીએ બચવાનો પ્રયાસ કર્યો. આથી કાલી વધારે અકળાયો. તેણે પાર્વતી તરફ કાતિલ નજર ફેંકી. તેનું લાવણ્ય જોઈને કાલી વધારે છકી ગયો. તેણે તેના કોટના ગજવામાંથી દારૂની બોટલ કાઢી અને એકી શ્વાસે ઢીંચી ગયો. બોટલને ફેંકીને તે પૂરજોશમાં પાર્વતી તરફ ગયો.

પાર્વતી પલંગની બીજી તરફ જવા મથી રહી ત્યારે જ તેનું કાંડું કાલીનાં હાથમાં આવી ગયું. ક્રૂર અટ્ટહાસ્ય સાથે પાર્વતીને ભીંસમાં લેવા તલપાપડ બન્યો. કાંડું છોડાવાની પારોની છટપટાહટની કાલી પર કોઈ અસર ન થઈ. એવું લાગતું હતું કે કાલી પોતાના બદઈરાદાને પાર પાડવામાં સફળ થઈ જશે. તેણે પાર્વતીનાં બંને હાથને જોરથી મચકોડી દીધા. પાર્વતીનાં પગ પર જોરથી બે-ત્રણ લાત મારી. પીડાને કારણે પાર્વતીથી ચીસ પડી ગઈ.

કાલીએ પાર્વતીને પોતાની બાંહોમાં જકડી લીધી અને ખંધા હાસ્ય સાથે હાંફતા શ્વાસે તે બોલ્યો,

‘કાલી જે કહે છે...’

તે પાર્વતી પર તૂટી પડવાની તૈયારીમાં હતો ને પાર્વતીએ એડીચોટીનું જોર લગાવ્યું. પાર્વતીએ કાલીના માથા પર પોતાનું માથું અફાળ્યું. પાર્વતીને દર્દ થયું પણ તેની પરવા કર્યા વગર પાર્વતીએ કાલીનો સામનો કર્યો. કાલીને માથામાં વાગ્યું. તેની પકડ ઢીલી થતાં જ પાર્વતીએ કાલીને ધકેલી દીધો. કાલીને તમ્મર આવ્યા હોય તેમ તે ખુરશી પાસે જઈને પડયો.

‘સાલી રાં…’

કાલી ફરી ઊભો થયો. એટલીવારમાં પાર્વતીની નજર ખૂણામાં પડેલા ધોકા પર પડી. ધોકાને લેવા જાય તે પહેલાં જ કાલીએ પાર્વતીને આડે પગ મારી આંટી આપી તેને પાડી દીધી. પાર્વતી ડચકાં ખાતા પડી. કાલી તેના પગ પર બેસી ગયો. પાર્વતી બંને હાથથી કાલીને મુક્કા મારતી રહી. મુક્કાની વચ્ચે કાલીએ પણ પાર્વતીને તમાચા ઠોકી દીધા. પાર્વતી કમજોર પડી રહી હતી. કાલીએ પારોની સાડીના પાલવને ખસેડ્યો. પાર્વતીની ચીસ નીકળી ગઈ,

‘દેવ…’

‘એમ? દેવને યાદ કરે છે? આજ પછી ફક્ત મારૂં નામ તારી જીભે હશે.’ ગિન્નાયેલો કાલી પાર્વતી પર ઝૂક્યો ત્યાં જ પાર્વતીએ પગનાં બંને ઘૂંટણ વાળી કાલી પર પ્રહાર કર્યો. કાલી ઊંધા માથે પટકાયો. તેને લોહી નીકળ્યું. લોહી લૂછતા કાલી બોલ્યો,

‘સીધી રીતે નહીં માનશે?’ જે ધોકો પાર્વતી લેવા ધારતી હતી તે ધોકો કાલીના હાથમાં આવી ગયો. ધોકો લઈ કાલીએ પાર્વતી પર પ્રહાર કર્યો પણ સદ્દનસીબે કાલીનો વાર ખાલી ગયો. પારો બચી ગઈ. પાર્વતી પરસેવે રેબઝેબ હતી. તેને સમજ ન પડી કે આ સમયે તેણે શું કરવું જોઈએ?

આ ધમાચકડીમાં બહારથી બારણું ઠોકવાનો અવાજ આવ્યો. પાર્વતીએ ‘બચાવ… બચાવ…’ની બૂમ પાડીને કમરાને ગૂંજવી દીધો. કાલી હેબતાઈ ગયો. દરવાજે કોણ છે એનો વિચાર કરે તે પહેલાં બહારથી ભાનુનો અવાજ આવ્યો,

‘પાર્વતી મા… દરવાજો ખોલો. મને ઊંઘ નથી આવતી. દરવાજો ખોલો.’

નાનકડા ભાનુને શું ખબર કે કમરાની અંદર પાર્વતી કાલી નામના દૈત્ય સાથે જીવન-મરણનો જંગ લડી રહી છે. ભાનુનો અવાજ આવતો રહ્યો પણ કાલીમાં કોઈ ફરક ન આવ્યો. તેણે પાર્વતી પર ધોકો ઉગામ્યો. પાર્વતી દૂર ખસી ગઈ અને પલંગ પાસે પટકાઈ. દેવદાસે જે સોટીથી તેનાં કપાળ પર કાયમી નિશાન બનાવ્યા હતા તે સોટી તેનાં હાથમાં આવી ગઈ. સોટી આવતાં જ પાર્વતીએ કશું પણ વિચાર્યા વગર કાલી પર હુમલો કરી દીધો. આવા હુમલા માટે કાલી તૈયાર નહતો. તેનાં હાથમાંથી ધોકો પડી ગયો. ધોકો સીધો પાર્વતીની નજીક આવીને પડયો. ધોકાથી પાર્વતીએ કાલીને ધીબેડી નાંખ્યો. બસ તે કાલીને ધીબેડતી રહી.પાર્વતીનો પ્રતિકાર કરવાની કાલીમાં હિંમત ન રહી. તે ઢળી પડયો અને બેભાન થઈ ગયો.

જમીન પર કાલી પટકાતાં જ પાર્વતીએ કબાટમાંથી કપડા ભેગા કરીને એક પોટલું બનાવ્યું અને તે દરવાજા ભણી દોડી ગઈ. તેણે દરવાજો ખોલ્યો. તે બહાર નીકળી. દોડતી પગથિયાં ઉતરી ગઈ. હવેલીનાં વરંડામાં ભાનુ બેઠો હતો.

‘ભાનુ…’ કહી પાર્વતી એને વળગી પડી.

‘મા...’ ભાનુ બોલ્યો. ‘શું થયું મા? બોલોને મા, શું થયું?’

માસુમ ભાનુને શું ખબર કે ઉપરનાં કમરામાં શું બની ગયું. પાર્વતીએ ભાનુને ખૂબ વહાલ કર્યું. તેણે હેતથી ભાનુના માથા પર હાથ ફેરવ્યો અને એટલું જ બોલી,

‘દીકરા, આ જન્મમાં તો હું તારી માતા ન બની શકી. આગલા જન્મે જરૂરથી તારી માતા બનીશ. તારી માતા હોત તો જરૂરથી અહીંયા આખું જીવન વીતાવી લેત. પણ દીકરા અહીં તારા માનાં જીવન પર જોખમ વધારે છે એટલે જવું જ પડશે. હાથમાં કપડાનું પોટલું લઈ પાર્વતીએ હવેલીના મુખ્ય દ્વાર તરફ ડગ માંડ્યા.

પાર્વતીનો હાથ પકડી ભાનુ બોલ્યો, ‘મા... તમે ક્યાં જાઓ છો? તમે ક્યાંય ન જાઓ. મને પણ સાથે લઈ જાઓ. મા...’
ચોધાર આંસુએ પાર્વતી રડી પડી.

‘ના દીકરા ના. તને સાથે લઈ શકું એમ નથી. મનેય ખબર નથી કે હવે હું ક્યાં જઈશ?’

પાર્વતીએ ભાનુને ચૂમીઓથી નવડાવી દીધો. અને કઠણ હ્રદય કરી તે હવેલીની બહાર નીકળવા લાગી. મુખ્ય દ્વાર પાસે પહોંચતા જ તેણે હવેલી તરફ છેલ્લી નજર કરી. ભાનુ દોડતો-દોડતો તેની પાસે આવ્યો. તે પણ રડી રહ્યો હતો. તેણે કહ્યું, ‘મા. તમે ન જાઓ…’

પાર્વતીએ ભાનુ પર મમતાનો વરસાદ વરસાવી દીધો. પાર્વતીને એક પળ માટે એવું થયું કે ભાનુને પણ સાથે લઈ લે. પણ તે વિવશ હતી. ભાનુને વહાલની આખરી ચૂમી અને હેતાળ હૂંફ આપી ધીમી-ધીમી ચાલે  હવેલીની બહાર તરફ પાર્વતી ચાલવા લાગી, ભારે હૈયે તેણે પ્રવેશદ્રાર પાર કર્યું. તે ચાલી નીકળી એક અજ્ઞાત પથ પર..... અને પાછળ છોડતી ગઈ કણસતા સંસ્મરણોને.

ભૂતકાળની ભૂતાવળ કહેવાય કે પછી સોનેરી સંસ્મરણો, પણ હંમેશાં કાળ વહ્યો જાય છે અને સંસ્મરણો સદાકાળ રહી જતાં હોય છે. દેવદાસ સાથેના પ્રેમના વરસાદમાં ભીંજાયેલી પળોને પાર્વતી વાગોળ્યા કરતી હતી. દેવદાસની યાદ ખૂબ સાલી રહી હતી તેને. વડમાં પાર્વતીને હંમેશાં તેને દેવદાસના દર્શન થતા. આજે ફરી તેને થયું કે લાવ જરા વડ દેવતાના દર્શન કરી લઉં. ઝરમર-ઝરમર વરસાદ વરસી રહ્યો હતો. ઘણાં દિવસો પછી ઠાકોર ભુવન ચૌધરી ઘરની બહાર નીકળીને શ્યામ સાથે ખેતરે ગયા હતા. મનોરમા સાસારિયે પાછી ચાલી ગઈ હતી. ઘરમાં ભાનુ અને નોકરો હતા. પાર્વતીએ લાગ જોઈ વડ વૃક્ષ પાસે જવાનું મનોમન નક્કી કર્યું. તે ધીરેથી હવેલીની બહાર નીકળી. વરસાદ હોવાથી વડની આજુબાજુ કોઈ દેખાતું ન હતું. તે વડ પાસે પહોંચી.

દેવદાસના દર્શન થતાં હોય તેમ પાર્વતી વડને નિરખતી રહી. વરસાદમાં ભીંજાવાની તેણે દરકાર રાખી નહીં. તે ભીંજાતી રહી અને દેવદાસને યાદ કરતી રહી. દેવદાસે જ્યાં દેહ ત્યાગ કર્યો હતો તે જગ્યા પર હાથ પસવારવા લાગી. દેવદાસ પર હેત વરસાવી રહી હોવાની અનુભૂતિમાં તે સરી પડી. એકતરફ આકાશેથી જળધારા વરસી રહી હતી તો અહીં પારોની આંખમાંથી પણ શ્રાવણી ઝરમરી રહી હતી.

'દેવ....' એક ઊંડો નિસાસો નંખાઈ ગયો પારોથી. તેના હાથ ભીની માટીમાં પ્રસરી રહ્યા હતા. હાથમાં ચોંટેલી ભીની માટીને કપાળ પર ચોળી દીધી તેણે. તેને એક અસીમ રાહત અને સંતૃપ્તી મળી. કંઈ કેટલાય યુગોની થકાન પળવારમાં દૂર થઈ ગઈ. મનમાં થયું કે જ્યાં દેવે પ્રાણત્યાગ કર્યા ત્યાંની જમીન પર આળોટી લઉં. અને તેણે મનની વાત માની. એક વરસાદી અંગડાઈ લઈ ભીની માટીની સોડમના સંગાથે દેવદાસમાં એકાકાર થવા તે આળોટવા લાગી. વરસાદની બૂંદે- બૂંદે તે ભીની માટીનો રોમાંચ લઈ રહી હતી. તેના તન-બદનમાં કંઈ કેટલીય કળીઓ ખીલી રહી હતી. તેને થયું કે બસ આ વરસાદ હવે ક્યારેય બંધ ન થાય. વરસાદ આમ જ વરસતો રહે અને તે આમ જ ભીંજાતી રહે. વાછટે-વાછટે તે ડોલી રહી હતી. હેલીએ-હેલીએ કેકારવ કરી રહી હતી.

પણ કોણ જાણે એ સમયે મેતરાણી ક્યાંથી આવી ગઈ. મેતરાણીને તેની તરફ આવતી જોઈ પારોને રીસ ચઢી પણ તે સફાળી થઈને ઊભી થઈ. મેતરાણીને જોઈને તે ગભરાઈ હતી.

'શું થયું પારો રાણી? આમ કાદવિયા-કાદવિયા કેમ થઈ ગયા છો?' પાર્વતીએ પોતાના શરીર તરફ જોયું. સાડી પર કિચડના થર બાઝ્યા હતા. તે થોડી ખસિયાણી થઈ. તે આમ તેમ જોવા લાગી. તાત્કાલિક તેને કોઈ જવાબ જડ્યો નહીં. તે થોથવાતા તે બોલી,

'મેત...મેત...મેતરાણી...એ તો....હાં...એ તો એવું થયું કે... શું થયું...હાં..હાં...મારો પગ લપસી ગયો...હું પડી... બસ... બસ... બીજું કંઈ નહીં... તમે જાઓ... મને વાગ્યું નથી.'

સાડી પરથી કિચડ લૂછવાનો તેણે ડોળ કર્યો. પણ મેતરાણી પણ જાય એવી ન હતી.

'પારો રાણી આવી હાલતમાં આવું થાય? કંઈ વાંધો નહીં, પડી જાઓ કે પડો, બંને એક જ વાત છે.'

તે વારેવારે સાડીના પાલવને આંગળીઓમાં લપેટતી રહી. મેતરાણી ફરી બોલી. 'તો પારો રાણી, આમ સરા જાહેર વરસાદમાં પલળવું સારું ન કહેવાય. અને તે પણ આવી હાલતમાં તો બિલકુલ પણ નહીં.'

'ના... ના... હું ક્યાં ભીંજાઉં છું? મને તો વરસાદ ભીંજવે છે.' પોતાના કપાળે પંજો થપકીને. 'અરે આ શું બોલું છું? હા... હા... તમે બરાબર કહો છો. વરસાદમાં ભીંજાવું ન જોઈએ. ચાલો, વહેલા ઘરભેગા થઈએ.' પારો આ વાક્ય બોલી તો જરૂર ગઈ પણ તેના પગ ન ઉપડ્યા.

'પારો રાણી માંદા પડવાનો શોખ હોય તો ભલે. હું તો ચાલી.' મેતરાણીએ છણકો કર્યો અને વિલંબ કર્યા વગર ત્યાંથી ચાલી નીકળી. પાર્વતીને મેતરાણી પર ગુસ્સો આવ્યો દેવદાસ અને તેની પ્રેમક્રિડામાં ભંગ પાડવા બદલ. ભલું થજો વરસાદનું કે કોઈ બીજું જોઈ ન ગયું નહીંતર ચોક્કસ વધુ એક ગામ ફજેતો થતે.

પારોને થયું કે ચૌધરી અને શ્યામદાસ આવે તે પહેલાં તે હવેલી પહોંચી જાય. પણ તેનું દિલ માનતું ન હતું. જાણે તેને ધરવ જ નહોતો થતો! તેનું દિલ કહેતું હતું રોકાઈ જા અને મગજ કહેતું હતું બસ બહુ થયું, ઘર ભેગી થા. દિલ અને મગજ વચ્ચે ફરી પારો અટવાઈ. એક પગ ઉપાડે કે તરત બે ડગ પાછા વળે. અજીબ ઘર્ષણમાળા બંધાઈ ગઈ. વડવાઈ પર આંગળીઓ પસવારતી તે બોલી. તેને એ પણ ખબર ન પડી કે સાડીનો એક છેડો વડવાઈમાં ભેરવાઈ ગયો હતો.

'દેવ, હવે મને રુખસત આપો. જવું છે મારે. હું જાઉં?' સ્વગત પ્રશ્ન હતો પણ તે કહી રહી હતી દેવદાસને.

'દેવ... દેવ...' ...અને અચાનક પાર્વતીને અવાજ સંભળાયો.

'પારો...'

પાર્વતીએ ચોંકીને જોયું. તે વડવાઈમાં ફસાયેલા પાલવના છેડાને કાઢવામાં લાગી. પણ, પાર્વતીના કાને પડેલો પેલો અવાજ કોઈ ભ્રમ હતો કે પછી...?

સાડીના પાલવને વડવાઈમાંથી કાઢવા પાર્વતી મથી રહી હતી ત્યાં ફરી અવાજ આવ્યો.

'પારો...' પાર્વતી થોડી ભયભીત બની ગઈ. ક્યાંથી અવાજ આવ્યો તેનો તાળો મેળવવા લાગી. તે ભય સાથે કંપી રહી હતી.

'કોણ?' પાર્વતીએ કંપતા સ્વરે પૂછયું.

'પારો, હું છું, હું... મને ન ઓળખ્યો?'

'દેવ... દેવ...' બહાવરી બની પાર્વતી આમતેમ જોવા લાગી. એક ક્ષણ માટે લાગ્યું કે દેવદાસ પાછો આવી ગયો છે.

'દેવ... દેવ... ક્યાં છો? ક્યાં છો દેવ? મને દેખાતા કેમ નથી? મારી સામે આવો.'

'હું તારી સામે જ છું પારો. તારા મનની આંખોથી જો.'

'દેવ.' તે વ્યાકુળ થઈ ઉઠી. ભયંકર પવનની એક થપાટે પાર્વતીને જોરથી ધક્કો મારી વડની સોડમાં પહોંચાડી દીધી.

'દેવ... સામે આવો. શા માટે પજવો છો મને?'

'પારો.' પાર્વતીને અહેસાસ થયો કે વડમાં દેવદાસનો વાસ હતો. ફરી જોરથી પવન ફૂંકાયો. તેને લાગ્યું કે દેવદાસે તેને બાંહોમાં જકડી લીધી છે. હવાના સૂસવાટાએ તેને કાનમાં ફૂંક મારીને કંઈક કહ્યું તેવો અહેસાસ થયો.

'પારો.'

'દેવ...' હવે તે વડ(દેવદાસ)ની ભીંસમાં હતી.

'હા પારો, હું જ છું.' વડમાંથી આવી રહેલા અવાજથી તે સંવેદનાની ક્ષિતિજો પાર કરી ગઈ. તેનામાં લાગણી અને ઉમંગોની છોળો ઉડવા માંડી. દિલ ધકધક કરતું હતું તોય તે જાણે ઝૂમવા લાગી. સાવનની રીમઝીમ, બૂંદોના હલેસા, વડવાઈનું રૂમાની કેફ, વરસતા વરસાદથી ઉઠતી માટીની પ્રેમોન્મુક્ત સોડમ અને ભ્રામક પણ દેવદાસનો સાથ. પાર્વતીનું અંગ અંગ કલશોર કરવા લાગ્યો.

'દેવ...'

'તુમી હુબહુ ચૌધરાઈન દિસોબા.. બિલકુલ ચૌધરાઈન લાગી રહી છે તું. માથા પર ચંદ્ર જેવો ચાંદલો, હોઠ પરની લાલાશ, ગાલ પરના ગુલાબી ગોટા, વાળની લહેરામણ, જોમવંતા બદન પર ઉતરી પડેલા તારલિયા, કમરમાં લટકતા અંગુરી ઝુમખા, હાથોના કંગનનો વરસાદી ઝનકાર અને આ મેઘમલ્હાર.... તને જોઈને લાગે છે ઈશ્વરે આ પ્રેમદાસીને ખોબે-ખોબે ભરીને યૌવન દાન કર્યું છે. 'ઓહ પારો, આજે પણ તું એટલી જ જોબનવંતી છે જેટલી પહેલાં હતી. મને થાય છે કે મૃત્યુની સોડમાંથી પાછો તારી પાસે આવી જાઉં.' જાણે દેવદાસ આકાશમાંથી બોલી રહ્યો હતો.

પારોને એવું લાગ્યું કે કોઈ મખમલી સ્પર્શની અલૌકિક સૃષ્ટિમાં તે વિહાર કરવા લાગી છે. તેના અંગમાં ઉન્મુક્ત લાગણીઓનો પ્રવાહ ફાટ-ફાટ થવા લાગ્યો. તેના ધબકારા દેવદાસનું સાંનિધ્ય પામી ઉત્તેજીત થવા લાગ્યા.

પારોની ધીરજનો બાંધ તૂટી જશે એવું તેને લાગ્યું. પારો વિચલિત થઈ ઉઠી. તેને એવું લાગવા માંડ્યું કે દેવદાસની આંગળીઓ તેના કેશમાં પ્રસરી રહી છે. દેવદાસ સમજીને તે વડવાઈને વળગી પડી. તેને એવું લાગતું હતું કે, દેવદાસના હોઠ તેના હોઠ સાથે પળવારમાં અડાબીડ થઈ જશે.

તેના હોશ ઠેકાણે ન હતા. તે બોલી ઉઠી. 'દેવ, ફરી એ ભૂલ નહીં કરતા.'

'એ ભૂલ નથી. તારા અને મારા પ્રેમની સોગાદ છે. એક અનન્ય અનુભૂતિનો આનંદ છે. દેવલોકમાં પારોએ કરેલા પ્રેમ વિહારની બેનમૂન સ્મૃતિઓનો ઝૂમખો છે પારો. જાણે કે તું એક અસ્ખલિત રીતે વહેતી નદીની ધારા છે અને એક એક બૂંદ માટે કોઈ તરસ્યો આવે એવી રીતે હું તારા માટે ભટકતો રહીશ. ભલેને કેટલાય ભવ લાગી જાય. હું તારો અહીં જ ઈન્તેજાર કરીશ.'

વડવાઈથી થોડી અળગી થઈ પ્રેમાળ ઠપકો આપતી હોય તેમ પાર્વતી બોલી. 'બસ બસ. આમ સૂફિયાણી વાતો કરશો તો હું કંઈ માની જવાની નથી. આટલો જ પ્રેમ હતો તો મને લઈને કેમ જતા ન રહ્યા? સાવ જૂઠ્ઠા. પહેલાં પણ હતા અને આજે પણ છો. મને આમ એકલી તરછોડીને ચાલ્યા ગયા? શું પારો માટે આવો પ્રેમ હતો? આ આલિશાન હવેલી મને રોજ નાગણની જેમ એક એક ફેણે ડંખતી જાય છે. મને નથી જીરવાતો તમારો વિરહ. મને પણ સાથે કેમ ન લઈ ગયા દેવ? કેમ ન લઈ ગયા? તે રડમસ થઈ ગઈ.

'હું નથી ઈચ્છતો હતો કે મારા કારણે તારી કોઈ બદનામી થાય. ઈચ્છાઓએ મને તારી પાસે ફંગોળવાની કોશિશ કરી અને હું ફંગોળાયો. પણ ક્યાં? જાણે છે તું? એક એવા સ્થળ પર કે જ્યાંથી કદી કોઈ પાછો આવી શકતો નથી. દેવદાસના સ્વરમાં ઉદાસી હતી. સંતાપ હતો.

તે બોલ્યે જતો હતો, 'પારો... તારી જુદાઈમાં હું પળેપળ મર્યો છું. હર ક્ષણે ઘવાયો છું. આ સમાજ અને આ બંધનોએ પારોને મારાથી છીનવી લીધી અને છેલ્લે મને પણ પારોથી સદાને માટે અલગ કરી દીધો. જાણે છે પારો, આજે પણ હું બેચેન છું અને કદાચ પહેલાં કરતાં પણ વધારે લાચાર છું. હું ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરું છું કે મને પુનર્જન્મ આપ. અને એ જનમમાં પણ પારો આપ.'

'દેવ, તમારી અખૂટ ચાહતના સહારે જ કદાચ પાર્વતી જીવિત છે. તમને ક્યાં ખબર કે તમારી પારો કેવી રીતે જીવી રહી છે? આજે પણ પારો તો દેવની જ છે. તન-મનથી દેવને સમર્પિત છે. મને લઈ ચાલો આ જગતથી દૂર તમારી સાથે દેવ. મારે નથી રહેવું એવા જગતમાં, જ્યાં માસુમ પ્રેમના બે કટકા કરી નંખાતા હોય. પાર્વતીએ વડવાઈઓને જોરથી ભીંસી લીધી. જાણે કે દેવદાસની બાંહોમાં જકડાઈ ગઈ હોય.

'મને ક્યારેક એવું થાય છે કે દેવ અંગને આગ લગાડી લઉં કે કૂવો પુરી દઉં. પણ હું આવું કરી શકતી નથી. ભારતીય નારી છું. પ્રેમિકા ધર્મ પણ જાણું છું. દેવના પ્રેમની કદી નાલેશી નહીં થવા દઉં. આ મારું વચન છે. હું દાસી છું દેવની, દેવદાસી નથી. પારો છું પ્રેમની, દેવની દિવાની છું. આ દુનિયા જોશે પાર્વતીના પ્રેમના લેખા.'

'પારો...' જાણે દેવે તેને અધવચ્ચે બોલતા રોકી હોય, 'ના પારો, ના. હજી તો પારોએ નવા અધ્યાય તરફ ડગ માંડવાના છે. આડું-અવળું વિચારવાનો આ સમય નથી. તને એ પળોનાં સોગંધ છે જે પળો આપણા મિલનની સાક્ષી રહી છે. તને એ ક્ષણોનાં સોગંદ છે, જે ક્ષણોને આપણે સાથે ગાળી છે. પારો તને સોગંદ છે એ પ્રેમના અસ્ખલિત વહેતા વાયરાઓના. અને.... અને... તને સોગંદ છે આપણા પ્રેમની નિશાનીનાં.'

દેવદાસની વાત સાંભળી પાર્વતીનો હાથ પ્રથમ તો કપાળ પર દેવદાસે મારેલા સોટાના કારણે થયેલી નિશાની તરફ ગયા. પણ પળવારમાં તે વડવાઈને હડસેલી સફાળી બેઠી થઈ. તે જોરથી બોલી પડી 'દેવ... મારા દેવ... આમ સોગંદ ન આપો. એક સોગંદમાં હું વૈરાગણના રૂપમાં આવી ગઈ. હવે વધુ જીરવાતું નથી. ફાળ પડે છે કે હવે શું થશે આ જીવતરનું?'

'પારો, હજી તારે ઘણું કરવાનું છે. દેવ અને પારોના મિલનનું જતન કરવાનું છે. અને હું ક્યાં જવાનું છું? સદૈવ તારી સાથે જ રહીશ હું.'

'કાળ કોટડીની કાળી કથા છે. કોઈ દિશા દેખાતી નથી. એક તમારા નામે આખું આયખું લખી દીધું છે. દેવ અને પારોનું મિલન કદાચ આ આયખાની સમાપ્તિ પછી જ થશે એમ લાગે છે. હું પણ એ દિવસનો ઈન્તેજાર કરીશ કે દિવસે હું ખુશી-ખુશી મોતને ગળે લગાડું.'

'ના પારો, ના. પાર્વતીએ તો જગમાં પ્રેમના પુષ્પો વાવવાના છે. દેવદાસનું અધુરૂં રહેલું કાર્ય પુરું કરવાનું છે. ડગલું ભર્યું તો હવે પીછેહટ નહીં કરવાની. દુ:ખ-દર્દને ભૂલી પાર્વતીએ જીવવું પડશે. મારા ખાતર જીવશે ને? આ ચમનમાં ફૂલને ખીલવવા માટે?'

ભીની આંખે પાર્વતીએ હકારમાં ગરદાન હલાવી. દેવદાસ રૂપે દેખાતી વડવાઈ મહોરી ઉઠી હતી.  'પારો, હવે હું જાઉં છું. યાદ કરજે ત્યારે હાજર થઈ જઈશ.' પારોને વડવાઈઓ સમેટાતી લાગી. પાર્વતી કશું બોલે તે પહેલાં જ તેના કાને શ્યામદાસનો અવાજ અથડાયો.

'ચાલો ઝટ-ઝટ સામાન ઉતારો. આમ ઢીલા થઈને કામ કરવાની આદત પડી ગઈ છે. પિતાજીને ખબર પડશે તો તમારા બધાની ખબર લઈ નાંખશે.'

ભુવન ચૌધરી અને શ્યામદાસ આવી ગયા હતા. પાર્વતીને તેઓ જોઈ શક્યા નહીં. તેઓ એટલા માટે પાર્વતીને જોઈ શક્યા નહીં કે તે હવેલીના દરવાજાથી સાવ જ વિપરીત દિશામાં ઉભી હતી. વડની આડના કારણે પાર્વતી પર ચૌધરી અને શ્યામદાસની નજર પડી નહીં. તેણે વડની તરફ જોયું. વડ પર જાણે અમીછાંટણા થઈ રહ્યા હતા. આકાશેથી રંગબેરંગી ફૂલોની વર્ષા થઈ રહી હતી. પાર્વતીએ મહેસુસ કર્યું કે દેવદાસ તેને હાથ હલાવી અલવિદા કરી રહ્યો હતો. પાર્વતીનો હાથ પણ અનાયાસે ઉંચો થયો અને તે પણ દેવદાસને અલવિદા કરી રહી હતી.

ચોર ડગલે ધીમે-ધીમે હવેલીના દરવાજા તરફ જવા લાગી. લપાતી-છુપાતી તે હવેલીના દરવાજા પર પહોંચી. ભુવન ચૌધરી, શ્યામદાસ સહિત નોકરોની નજર ચૂકવીને તે હવેલીમાં પહોંચી ગઈ.

(ક્રમશ :)

દેવદાસના મૃત્યુએ ભુવન ચૌધરી અને પાર્વતી(પારો)ના દામ્પત્ય જીવનમાં કાળાં ડિબાંગ વાદળોની કાલિમા પાથરી દીધી હતી. દેવદાસ વાળી વાતે બંનેનાં ભુવન ચૌધરી અને પાર્વતી વચ્ચે પલીતો ચાંપી દીધો હતો. પરગામેથી પરત થયેલા ભુવન ચૌધરીને ગામ લોકો અને ઘરના સદસ્યોએ દેવદાસ મુખરજીના મૃત્યુ વખતની પાર્વતીની કથની સંભળાવી. ચૌધરી વિચલિત થઈ ઉઠ્યા. પહેલા તો એ માનવા જ તૈયાર ન હતા કે પાર્વતી અને દેવદાસ વચ્ચે સંબંધોની કોઈ મજબૂત કડી છે. પરંતુ તેઓ જેમજેમ લોકોની વાત સાંભળતા ગયા એમ તેઓ વિહવળ બનતા ગયા. લગ્ન પછી આજદિન સુધી ચૌધરીએ પારો સાથે કોઈ આડી-અવળી વાત કરી ન હતી. પરંતુ આ વખતે ચૌધરીને કારમી પીડા થઈ. જોકે ચૌધરી એ જાણતા હતા કે, દેવદાસના અવસાનથી ક્ષુબ્ધ બનેલી પાર્વતીને તેઓ દેવદાસ અંગે કશું પણ કહેવાની સ્થિતિમાં નથી.

ઉંમરે પહોંચેલા ચૌધરીએ પાર્વતી સાથે લગ્ન તો કર્યા પણ તેને પતિ સુખથી વંચિત રાખી હતી. ભુવન ચૌધરીની શાનદાર હવેલી હતી. સુખ સાહ્યબીના તમામ સાધનો હવેલીમાં મોજૂદ હતા. ત્યાં દોમદોમ સાયબી છલકાતી હતી. ચૌધરીનો મોટો પુત્ર શ્યામદાસ,પુત્રી મનોરમા અને નાનો પુત્ર ભાનુ એમ હવેલીમાં ચારનું ચોરસ હતું. શ્યામદાસ પિતાને કામકાજમાં મદદરૂપ થતો, જ્યારે મનોરમાના લગ્ન કલ્કીદાસ(કાલી બાબુ) સાથે થયા હતા. ભાનુ હજુ ઘણો નાનો હતો. ભાનુનો મોટાભાગનો સમય ઊછળકૂદ અને મોજ-મસ્તીમાં જતો હતો. જો કે પાર્વતી આવતા હવેલીમાં પાંચમો ખૂણો રચાયો હતો. ભુવન ચૌધરીનું મન માનતું ન હતું કે દેવદાસ મુખરજી જેવા બ્રાહ્મણની સાથે ઉતરતી કક્ષાની સાંથલ જાતિની પાર્વતી ચક્રવર્તીને ભલા શો સંબંધ હોઈ શકે? કોણ હતો આ દેવદાસ?

ભુવન ચૌધરીને દેવદાસ વિશે તાલાવેલી થઈ. પાર્વતીને હાલ કશું કહેવાનું ચૌધરીને ઔચિત્ય ન લાગ્યું. તેઓ સમસમીને બેસી રહ્યા. પહેલી પત્નીથી થયેલા નાના પુત્ર ભાનુ પાસેથી ભુવને જાણ્યું કે પાર્વતીએ અન્ન-જળ લીધું નથી અને ખુદને ઓરડામાં કેદ કરી સૂનમૂન આંસુ સારી રહી છે. ચૌધરીએ હિંમત એકઠી કરી અને પારોના ઓરડા તરફ ડગ ભર્યા. તે ઓરડાની નજીક ગયા તો અંદરથી પારોના ડૂસકાંનો અવાજ આવી રહ્યો હતો. આ નાજુક ક્ષણોમાં પરિસ્થિતિ વણસી ન જાય એની તકેદારી રાખતા તેઓ દરવાજા સુધી જઈ પાછા વળી ગયા.

વહેલી સાવારે ભુવન ચૌધરીએ ઘરમાં કોઈનેય જણાવ્યા વિના તેમનો ટાંગો તૈયાર કરાવ્યો અને તેઓ જાતે જ ટાંગાને હંકારી ગયા. યાત્રાની મંજિલ હતી તાલસોનાપુર ગામ. તાલ સોનાપુર પહોંચી ચૌધરીએ પારોની માતા સુમિત્રાની મુલાકાત લીધી. પારોની માતાને ભુવન ચૌધરીએ આખી કથની સંભળાવી અને પારોની માતા પણ દેવદાસના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળી અવાચક બની ગઈ.

ભુવન ચૌધરીએ વારંવાર દેવદાસ મુખરજી વિશે જાણવાની કોશિશ કરી પરંતુ પારોની માતા આખીય વાતને ટાળતી રહી અને દેવદાસ-પારોના સંબંધ વિશે કશું પણ બોલવાથી દૂર રહી. તેમના સંબંધ પર પારોની માતા ભલે કંઈ સ્પષ્ટ બોલતી ન હોય પરંતુ તેના ચહેરાના હાવભાવ ઘણી ચાડી ખાઈ રહ્યા હતા. આથી ભુવન ચૌધરીને ફાળ પડી કે ચોક્કસ ગરબડ તો છે જ. ચૌધરી દેવદાસ અને પારોના અતીતને ક્યારથી ફંફોળવા મથી રહ્યા છે પરંતુ તેમને કશું ઉકેલાતું નથી. પારોની માતાને મળીને ચૌધરી બહાર નીકળ્યા તો સામે જ એક આધેડ મહિલા નોકરો સાથે દેખાઈ. મહિલા એક નોકરને કહી રહી હતી,

‘દેવદાસનો કોઈ સંદેશો આવ્યો કે નહીં ધોરમદાસ? કોલકત્તામાં રહીને શું કરી રહ્યો છે એ? માતાના ખબર-અંતર પૂછવાની પણ મહાશયને ફુરસદ નથી?’

‘માલિકો… અમે દેવ બાબુને તાલસોનાપુર લાવવાની ઘણી કોશિશ કરી પણ તેઓ માન્યા નહીં. તેમની હાલત ગંભીર હતી, મદિરાપાન કરીને જીવનને ટૂંકાવી રહ્યા છે.’ માલિકણના પ્રશ્નો સાંભળીને નોકરે જવાબ આપ્યો.

‘ધોરમદાસ’ મહિલાએ કરડાકીથી કહ્યું,

‘શુભ શુભ બોલ. આ શું લવારો કરો છે?’

આ વાતચીત ચાલી રહી ત્યારે જ ઠાકોર ભુવન ચૌધરી તેમની પાસે પહોંચી ગયા. વૃદ્ધ મહિલાએ ઠાકોર ભુવન ચૌધરી તરફ નજર કરી. તેણે પોતાની ઠાકુરાઈન અદામાં આંખની ભમ્મરો તાણી અને પછી તેને કશુંક યાદ આવ્યું હોય તેમ બોલી,

‘આપ તો… હા... હા...યાદ આવ્યું, તમે પાર્વતીના પતિદેવ છો.’ વૃદ્ધ મહિલાએ તેની સિફતપૂર્વક પહેરાયેલી બંગાળી સાડીને જરા સરખી કરી.

ચૌધરીએ ગંભીર મુદ્રા ધારણ કરી અને હકારમાં ડોકું હલાવ્યું.

‘ચૌધરી સાહેબ. આજે કંઈ આ તરફ? સોબ કુશલ મંગલ?’ વૃદ્ધ મહિલા ચૌધરીને ટોણો મારતી હોય એમ બોલી.

‘તમે દેવદાસના માતા છો?’ ચૌધરીએ મહિલાના પ્રશ્નની પરવા કર્યા વિના પૂછ્યું.

‘હા’ માલિકી સ્વરે વૃધ્ધા બોલી.

‘દેવદાસની બૂરી ખબર છે.’

‘શું બૂરી ખબર છે દેવ બાબુની? બોલો ચૌધરી સાહેબ...ઝટ બોલો’ ધર્મદાસ પોતાને રોકી ન શક્યો.

ચૌધરીની સ્થિતિ વિચિત્ર બની ગઈ. અહીં તેઓ શું કરવા આવ્યા હતા અને શું કરી રહ્યા છે. પારોની માતા સુમિત્રા દેવી પણ ત્યાં દોડતી આવી પહોંચી. સુમિત્રા દેવીએ વિચાર્યું કે દેવદાસની માતા કૌશલ્યાદેવીની પાસે જઈને તેમને સાંત્વના આપું. પરંતુ સુમિત્રાની જાણે ચીડ હોય એમ સુમિત્રા નજીક આવતા જ કૌશલ્યાદેવી દૂર ખસ્યા. પોતાના જમાઈની સામે કૌશલ્યાનું આવું વર્તન જોઈને સુમિત્રા સમસમી ગઈ. ચૌધરીએ હજીય મગનું નામ મરી પાડયું નહીં. તેમણે શરીરની પૂરી તાકાત એકઠી કરીને છેવટે કહી દીધું.

‘બોનજી, તમારો દેવદાસ....’

‘બોલો...બોલો... ચૌધરી સાહેબ' ધર્મદાસે અધવચ્ચે જ કહ્યું.

‘દેવદાસ હવે આ દુનિયામાં નથી...’

ચૌધરીએ કહેલી વાત પર કૌશલ્યાદેવી કે ધર્મદાસને ભરોસો નહીં બેઠો. કૌશલ્યાદેવીએ ભીની આંખે કરડાઈથી કહ્યું, ‘શું બકો છો ચૌધરી. દેવદાસ… મારો દેવ.... ના... ના... નહીં બને...નહીં જ બને.’ હવે કૌશલ્યાદેવીએ પોક મૂકી. દીકરાના મોતના સમાચાર સાંભળીને તેઓ આક્રંદ કરી ઉઠયા.

‘ચૌધરી, કહી દો કે આ ખબર ખોટા છે. કહો, ક્યાં છે મારો દેવ…?’

ચૌધરીએ હાથીપોતામાં ગામમાં બનેલી આખી ઘટનાનું વર્ણન કર્યું.

‘હાથીપોતા? દેવદાસ ત્યાં કેવી રીતે પહોંચી ગયો? હાથીપોતા તો પાર્વતીનું સાસરિયું છે.’ કૌશલ્યાદેવીએ તરત જ સુમિત્રા તરફ ત્રાંસી નજર કરીને કહ્યુઃ

‘તારી છોરી મારા દીકરાને ખાઈ ગઈ. જીવતે જીવ તો દેવદાસને જીવવા ન દીધો અને મરતા પણ દેવદાસે તેનો મોહ ન છોડ્યો.’

આ કરૂણ સંજોગોમાં પણ સુમિત્રાથી કૌશલ્યાદેવીનો તિરસ્કાર સહન ન થયો. જો કે તે કશું બોલી નહીં. બસ એટલું જ કહ્યું, ‘કૌશલ્યા, આવા માહોલમાં આવી વાત અશોભનીય છે.’

'શોભ અને અશોભ એ બધું તમારા જેવા નીચ લોકોને અર્પણ. બાળપણથી લઈ જુવાની અને મૃત્યુ સુધી પારોએ પીછો ન છોડયો મારા દેવનો. અને હવે સૂફિયાણી વાતો કરે છે? બંને મા-દીકરી કજાત હતી અને આજેય છે.'

‘બસ કૌશલ્યા. જાત પર ન જતી. તારી જાત જોઈ લે. મારું મોઢું ખોલાવતી નહીં. જમાઈ રાજા હવે તમે ઝટ અહીંથી નીકળો. હું નથી ઇચ્છતી કે અહીં તમારું પણ અપમાન થઈ જાય.’

કડવો ઘૂંટડો ગળી ગઈ હોય કે પછી ખસિયાણી પડી ગઈ પણ કૌશલ્યાદેવીએ ઠાકોરને કહ્યું, ‘મને દેવની ઘૂઘૂંબી જોઈએ છે. હું હાથીપોતા આવું છું. રડતી આંખે કૌશલ્યા અને ધર્મદાસ પોતાની હવેલીમાં જતાં રહ્યાં અને હાથીપોતા જવાની તૈયારીમાં લાગી ગયાં.

સુમિત્રા અને કૌશલ્યાની વાતથી ઠાકોર ભુવન ચૌધરીને દેવદાસ અને પારોના સંબંધોનું આખુંય વિવરણ મળી ગયું. તેઓ અવાચક હતા. દેવદાસને પારો ચાહતી હતી તો આ વાત મારાથી કેમ છૂપી રાખવામાં આવી? આમ પણ પારો પ્રત્યે પહેલાંથી જ ઠાકોર ભુવન ચૌધરીને થોડો રોષ હતો. હવે દેવદાસ અને પારોના સંબંધો પરનો પરદો તેમની આંખો સામે ખુલતા તેઓ ગુસ્સામાં લાલચોળ થઈ ગયા.

કૌશલ્યાદેવી અને સુમિત્રાદેવીની વાતો પરથી ઠાકોર ભુવન ચૌધરીને તાળો મળી ગયો હતો કે દેવદાસ અને પારો એકબીજાને પ્રેમ કરતા હતા. ક્રોધાગ્નિથી ભભૂકી ઉઠેલા ઠાકોરે સાસુ સુમિત્રાદેવી તરફ જોયું. વિશેષ કંઈ બોલ્યા વગર તેઓ સીધા ટાંગામાં બેસી હાથીપોતાની દિશામાં રવાના થયાં.

                                            ***************************

સંધ્યાકાળ થઈ ચૂકયો હતો. ઈન્દ્રઘનુષી રંગો અર્પણ કરી સૂર્ય જાણે સાંજને નવોઢાના સાજ-શણગાર સજાવી રહ્યો હતો. નવોઢા બનેલી સાંજ સૂર્યના વિલય પછી સિંદૂર નંદવાઈ ગયું હોય તેવી દિસી રહી હતી. હવેલી પહોંચી ઠાકોર ભુવન ચૌધરીએ વરંડામાંથી થઈને સીધા પારોના કમરા તરફ ડગ ભરવા માંડ્યાં. મોટા પુત્ર શ્યામે પિતાને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો તો ચૌધરીએ તેને ધક્કો મારી દૂર કરી દીધો. પિતાનું રૌદ્ર સ્વરૂપ જોઈ શ્યામલાલ સડક થઈ ગયો. ચૌધરીને એટલો બધો ગુસ્સો હતો કે તેઓ દાદરના બબ્બે પગથિયા ઝડપભેર ચઢી ગયાં એનો પણ તેમને ખ્યાલ રહ્યો નહીં.

‘આજે કોઈ મારી વચ્ચે નહીં બોલે."પારોના કમરામાં પ્રવેશતા જ ચૌધરીએ તેમના સત્તાવાહી અવાજમાં જાહેરાત કરી.

પારોના કમરામાં પહોંચતા જ તેઓ માવઠાની જેમ વરસી પડ્યાં, 'પાર્વતી...'

કમરામાં પાર્વતી એક ખૂણે ખુરશી પર માથું નાંખીને રડમસ ચહેરે બેઠી હતી. રડી રડીને તેનો ચહેરો લાલચોળ થઈ ગયો હતો. પાર્વતીને આવી સ્થિતિમાં બેઠેલી જોઈને ભુવને તેનો પિત્તો ખોયો અને જોરથી રાડ પાડી, 'પાર્વતી... આ શું માંડયું છે? શા માટે ચૌધરી ખાનદાનની ઈજ્જત સાથે આવી ક્રુર રમતો રમી રહ્યા છો? શું બગાડ્યું છે મેં તમારું? કોઈ પણ જરૂરિયાત સંતોષવામાં મેં કદી પાછીપાની કરી હોય તો કહો? દેવદાસ સાથે આટલી બધી નજદીકી હતી તો મને કેમ કહ્યું નહી? કોણ લાગે છે દેવદાસ તમારો? મને કહો શા માટે આમ છડેચોક અમારી ઈજ્જત-આબરૂના ધજાગરા કરો છો?'

ભુવન એક શ્વાસે બરાડી ઉઠ્યા પણ પાર્વતીએ ભુવનના એક પણ પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો નહીં. તે નિરુત્તર રહી. તેના હાવભાવ પરથી એવું લાગતું હતું કે પાર્વતીએ ચૌધરીની વાત સાંભળી પણ નથી. તેની સ્થિતપ્રજ્ઞ અવસ્થા જેમની તેમ જ હતી. બીજી તરફ ચૌધરી એકી શ્વાસે બોલ્યે જ જતાં હતા,

'આટલા વર્ષોની માન-મર્યાદા ભંગ કરીને પરપુરુષ સાથે આવી રીતે શામિયાણું કરતાં તમને જરાય શરમ ન આવી? મારી નહીં તો ચૌધરી ખાનદાનની ઈજ્જત-આબરૂનો કોઈ વિચાર પણ ન કર્યો? શું લાગે છે તમને? ગામ લોકો તમારી, મારી અને ચૌધરી ખાનદાનની આરતી ઉતારશે? ગામના લોકો દાંત કાઢીને કહે છે બહુ રોફ મારતો હતો ભુવન ચૌધરી, હવે તેની જ ઘરવાળીએ માન-મર્યાદાને રસ્તા પર લાવી દીધા. બોલો… શું જવાબ છે તમારો? તમે બોલતા કેમ નથી?'

હજુ પણ પાર્વતીની અવસ્થામાં કોઈ ફરક આવ્યો નહીં. ભુવન ચૌધરીની પ્રશ્નોની ઝડી સતત ચાલું હતી. પણ શૂન્યમનસ્ક પાર્વતી કોઈ અન્ય વિચારોમાં ખૂંપી ગયેલી લાગતી હતી.

'નાક કાપી નાંખ્યું છે તમે મારું? મારી સામે ગામ લોકો કશું બોલવાની પણ હિંમત કરતા ન હતા તે આજે પત્નીઘેલો-સ્ત્રીઘેલો કહીને મારી મજાક ઉડાવી રહ્યા છે. બહુ અદ્દભુત કામ કર્યું છે. વાહ... વાહ... તાળીઓ વગાડું કે નાચું? મને સમજાતું નથી કે તમારા આવા મહાન કાર્ય માટે તમને શું ઈનામ આપું?'

પાર્વતીનો કોઈ જ પ્રતિઉત્તર ન આવતા ચૌધરીએ પાર્વતીને હચમચાવી કાઢી. પાર્વતીની આંખમાં દુનિયા આખીની શૂન્યતા વ્યાપી હતી, 'પાર્વતી હું તમારી સાથે વાત કરું છું. લોકો શું-શું નથી કહી રહ્યા? સાંભળો છો કે બહેરા થઈ ગયા છો. કોઈ તો જવાબ આપો.'

ચૌધરીના ગુસ્સાનો કોઈ પાર ન હતો. પહેલી વખત પાર્વતી સાથે આવી સખતાઈથી તેમણે વાત કરી હતી. ચૌધરીએ તેને અનેક વખત ઢંઢોળી પણ તે જરાય ટસથી મસ ન થઈ. ચૌધરી બોલતાં-બોલતાં હાંફવા લાગ્યા. તેમની બોલવાની ક્ષમતા જવાબ આપી રહી હતી. પણ પારો એકની બે ન થઈ. આ બાજુ ચૌધરીના શ્વાસ ચઢી ગયા. તેમને આફરો થયો. એક તો સફરની થકાન હતી, એમાં લાગલગાટ બોલાવાથી તેમની હાલત બગડવા માંડી.

'પાર્વતી... કંઈક તો બોલો... શું કામ ચૂપ છો?' આટલું બોલવામાં પણ તેમને તકલીફ થઈ. જાતને સંભાળાવની કોશિશ કરી પણ તે ફાવ્યા નહીં અને દિવાલ સાથે અફળાઈ ગયા. તેમનું માથું ફૂટી ગયું અને લોહીની ટશર વહેવા માંડી.

'હે..દુર્ગે..' કહીને તેઓ ફસડાઈ ગયા. પારોને કંઈ ભાન ન હતું કે તેના ઈર્દ-ગિર્દ શું બની રહ્યું છે. શ્યામલાલ કમરામાં ડોકીયું કરવા આવ્યો તો પિતાને ફર્શ પર પટકાયેલા જોઈને ચીસ પાડી ઉઠયો.

'બાબાજી…' હાંફળો-ફાંફળો થઈ શ્યામલાલ પિતાને ઉંચકીને નીચેના વરંડામાં લઈ આવ્યો. ઘરમાં કોલાહલ મચી ગઈ. બીજી તરફ દેવદાસના મૃત્યુના આઘાતમાં જકડાયેલી પારો આખી ઘટનાથી હજીય અનભિજ્ઞ હતી. ચૌધરીના બંને દીકરા અને દીકરી દોડી આવ્યા. હજુ જમાઈ કાલીબાબુ ક્યાંય દેખાયા ન હતા. આમ પણ સાંજ પડે કે જમાઈરાજ કાલી બાબુની રાતલીલા શરૂ થઈ જતી હતી. એટલે સાંજના સમયે તો તેઓ ઘરમાં જડે તો જ નવાઈ!

ચૌધરીની તબિયત બગડતા તાત્કાલિક વૈદ્યજીને બોલાવાયા. વૈદ્યજીએ નાડી ચકાસી. બધું બરાબર તપાસી વૈદ્ય દિનનાનાથે કહ્યું 'ચૌધરીને હ્રદય રોગનો હુમલો થયો છે. તેમને કોઈ કારમો આધાત લાગ્યો છે. નાડી પર ભાર છે.' વૈદ્ય દિનાનાથે ચૌધરી માટે દવા આપી અને વિદાય લીધી. ચૌધરીની સ્થિતિ ખરાબ હતી. તેઓ બેભાન હાલતમાં હતા. વૈદ્ય દિનાનાથે આરામ કરવવાની સલાહ આપી હતી. ચૌધરીને આરામ માટે એકલા છોડી નાના દિકરા ભાનુ સિવાય તમામ પોત-પોતાના કમરા તરફ જવા લાગ્યા. જતાં જતાં ચૌધરીના દીકરી મનોરમાએ તીખા સ્વરે કહ્યું, 'આ બધું નવી માના કારણે થાય છે. એ આવી છે ત્યારથી ઘરમાં પનોતી બેઠી છે. કોઈ દિવસ સુખનો જતો નથી. રોજ કોઈને કોઈ નવી આફત આવી પડે. હવે મારે જ કંઈક કરવું પડશે આ પનોતી માનું.'

માનવનાથનાં લોહી નીગળતા નિષ્પ્રાણ શરીરને ખભા પર ઉંચકી રાજશેખર દોડવા લાગ્યો. તેણે કોઈ પણ કાળે અંગ્રેજોના હાથમાં પકડાઈ નહીં જવાનું નક્કી કર્યું હતું. માનવનાથની શહીદીની વાત તાલસોનાપુરમાં વાયુવેગે ફરી વળી. રાજશેખર, પારો અને રૂપાલીએ અંગ્રેજો સામે બાથ ભીડી એ જાણીને તાલસોનાપુરના લોકોને પણ જુસ્સો ચઢ્યો. લોકોએ અંગ્રેજ પોલીસને ચારે તરફથી ઘેરી લીધી. રાજશેખર માટે હવે અહીંથી છટકવાનું આસાન થઈ ગયું. પણ ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોનની બાજ નજર રાજશેખર પર જ હતી. તેણે ફરી રિવોલ્વરમાંથી ગોળી છોડી. આ વખતે ગોળી રાજશેખરના પગમાં વાગી. રાજશેખર ગબડી પડ્યો તો પારો અને રૂપાલીએ ટેકો આપ્યો. રાજશેખર બોલ્યો, ‘માનવનાથને અંગ્રજોના હાથે કોઈ પણ રીતે નહીં ચઢવા દઉં.’ પારો તરફ બંદૂક લંબાવીને હટાવી લીધી અને રૂપાલી તરફ ફરીને રાજશેખર બોલ્યો.

‘જો કોઈ સંજોગોમાં હું અંગ્રજોના હાથમાં આવી જાઉં એવું લાગે તો મને ગોળીએ વિંધી નાંખજો. પારોજીથી આ કામ નહીં થાય એટલે રૂપાલી હું આ કામ તને સોંપુ છું.’

રૂપાલીએ કહ્યું, ‘રાજબાબુ, કાં આવું બોલો છો? મારાથી પણ નહીં....’ રાજશેખરને વધુ લમણાઝીંકમાં પડવાનું ઔચિત્ય ન લાગ્યું. માનવનાથનાં ક્રિયાકાંડ પણ કરવા હતા. રાજશેખરે પાછળ વળીને જોયું તો તાલસોનાપુરમાં અખંડ બંગ કાજે લોકોને માથે ઝનૂન સવાર થયેલું દેખાયું. ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોને કિમીયો કર્યો. દ્વિજદાસને વચ્ચે લાવીને તેણે ગામલોકોના જુસ્સા પર ઠંડું પાણી રેડી દીધું. ગામ લોકો માંડમાંડ શાંત થયા.

આ તકનો લાભ લઈ રાજશેખર, પારો અને રૂપાલી તાલસોનાપુરમાંથી છૂમંતર થવામાં સફળ થઈ ગયા. અંધારું થવા આવ્યું હતું. રાજશેખરે માનવનાથના શરીર પર લાલ કફન ઓઢાડ્યું. નદી કિનારે ચિતા તૈયાર કરીને તેની અંત્યેષ્ટિ કરી. રાજશેખર એક ગીત ગાઈ રહ્યો હતો.

‘અમી ચે બંગ… બંગ.... અમી ચે બંગ… બંગ...

તોમારે લાલ સલામ… તોમારે લાલ સલામ...’ તેણે માનવનાથની ચિતાને કોમરેડ પરંપરા અનુસાર લાલ સલામ આપી. કલાકો સુધી તે ચિતા પાસે બેસી રહ્યો.

‘માનવનાથ, તારું બલિદાન એળે નહીં જાય. બંગાળ તારું ઋણી રહેશે દોસ્ત.’

દૂરથી પારો અને રૂપાલી રાજશેખરને જોઈ રહ્યા હતા. ચિતાનો અગ્નિ ઠરતા બંને રાજશેખર પાસે આવ્યા. રાજશેખરે ઉંડો નિ:શ્વાસ નાંખ્યો. તેણે કાળા ડિબાંગ વાદળો તરફ ઈશારો કર્યો.

‘જુઓ, પેલો જે તારો દેખાય છે એ મારો માનવનાથ છે...’ રાજશેખર રડમસ થયો. પારો અને રૂપાલીએ સાંત્વના આપી. બંનેની આંખમાં પણ આંસુ હતા. અસ્થિઓ ઉંચકીને રાજશેખર ત્યાંથી ચાલવા લાગ્યો. પારો અને રૂપાલીએ થોડે દૂર ચાલીને રાજશેખરને પૂછ્યું.

‘રાજબાબુ, હવે ક્યાં જઈશું?’

‘પારોજી, મારે પેલા ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોનને પાઠ ભણાવવો છે. તમે હવે નાહક પરેશાન ન થતા. તમારે ક્યાં જવું છે એ કહો. હું તમને મૂકી દઈશ. હું નથી ઈચ્છતો કે મારે કારણે તમે વધુ મુશ્કેલીમાં મૂકાઓ. બસ, આપણો સાથ હવે પૂરો થશે. બોલો ક્યાં જવું છે?’

રૂપાલીએ પારો તરફ જોયું. પારોએ કહ્યું, ‘ફરી તાલસોનાપુર જઈએ તો?’

‘પાગલ થઈ ગયા છો તમે? મરવાની ઉતાવળ છે તમને? પેલો ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોન તમારા બંનેની ખાલ ઉખેડી નાંખશે. જલ્લાદ છે સાલો...’

પારો ચૂપ થઈ ગઈ. ક્યાં જવું તેની પારોને ગતાગમ ન હતી. ત્યાં જ રાજશેખર બોલ્યો,

‘સારું, હું કોલકાતા જાઉં છું. તમે પણ સાથે ચાલો કોઈ રસ્તો જરૂર નીકળશે.’

પારો અને રૂપાલીએ ઓહ! કહી ઠંડા શ્વાસ ભર્યા. એ ત્રણેય નજીકના રેલવે સ્ટેશન પર પહોંચ્યા. આગગાડીમાં બેઠા અને ત્રણેય જણાએ વધુ એક મંજિલ તરફ ગતિ માંડી. આ વખતે મંજિલ હતી કોલકાતા.

રાજશેખરના પગમાંથી નીકળતા લોહીને બંધ કરવા પારોએ હાથવગી વસ્તુઓથી પાટપિંડી કરી. રાજશેખરને દર્દ થઈ રહ્યું હતું. ખોડંગાતી ચાલે પણ તે ચાલ્યો હતો. આગગાડીમાં બેઠા બાદ ત્રણેય ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયા.
                                                                                             ***

સવારના ખુશનુમા વાતવરણમાં કોલકાતા જોવાનો લહાવો જ કંઈક ઔર હોય છે. સૂર્ય પ્રથમ નમસ્કાર કરે તો અહીંથી તેના કિરણો ચોમેર પ્રસરી જાય છે.  કોલકાતા નામની પાછળનો ઈતિહાસ એવો છે કે પુરાતનકાળમાં મા કાલીની પ્રદેશ તરીકે કોલકાતાનું વર્ણન કરવામાં આવેલું છે. શહેરની વચ્ચોવચથી પસાર થતી હુગલી નદી. કોલકાતાનાં લોકો આનંદ-પ્રમોદી છે. આવા શહેરમાં પારોનું આગમન થઈ રહ્યું હતું. લાંબા વ્હીસલ સાથે આગગાડીની રફતાર મંદ થઈ. રસગુલ્લાની મીઠી-મીઠી સુંગંધ આવી રહી હતી. અહીંના લોકોના ચહેરા પર સદૈવ એક અલૌકિક તાજગી હોય છે. રાજશેખરની આંખ ખૂલી. તેણે ચોમેર નજર ફેરવી. ડબ્બામાં ખાસ્સી ચહલપહલ હતી. પ્લેટફોર્મ પર ઠેર-ઠેર અંગ્રેજો દેખાતા હતા. સાબદા થઈ રાજશેખરે સતર્કતા ધારણ કરી લીધી.

તેણે ચહેરાને ઢાંકી લીધો. તેણે પારો અને રૂપાલીને જગાડ્યા. બંનેએ જાગીને જોયું તો કોલકાતા આવી ગયું હતું. રાજશેખરે તેમને સતર્ક રહેવાની સૂચના આપી. પારો-રૂપાલી સમજી ગઈ. ત્રણેય આગગાડીમાંથી ઉતર્યા. ધીમેધીમે તેઓ રેલવે સ્ટેશનની બહાર જવા લાગ્યા. અંગ્રેજ અધિકારીએ રાજશેખરને અટકાવ્યો. રાજશેખર સહિત પારો અને રૂપાલીને ફાળ પડી કે કોઈ નવી મુસીબત આવી પણ અંગ્રેજ અધિકારીએ ચહેરો જોઈ કશુંય પૂછ્યા વગર તેને જવા દીધો. ત્રણેયએ હાશકારો અનુભવ્યો અને રેલવે સ્ટેશનથી બહાર આવ્યા.

રેલવે સ્ટેશનથી બહાર આવ્યા બાદ ત્રણેય જઈ રહ્યા હતા ત્યાં જ પારોની નજર કાલીદાસ પર પડી. છાશવારે કાલીદાસ કોલકાતા આવતો હતો. અહીં કાલીદાસ રાતોની મિજલસો માણતો. કોઠાઓ પર જઈને તવાયફો સાથે ઐયાસી કરતો. પારોને ફડક પેસી ગઈ. નજર ચૂકવી પારો જવા માગતી હતી ત્યાં જ કાલીદાસની નજર પારો પર પડી. કાલીદાસે બૂમ પાડી પણ પારોએ આંખ આડા કાન કર્યા અને કશું સાંભળ્યું નહીં હોય તેમ ચાલવા લાગી. કાલીદાસ તેની પાછળ પડી ગયો.

પારોએ ચાલતા-ચાલતા રાજશેખરને કાલીદાસ અંગેની હકીકતથી વાકેફ કર્યો. રાજશેખરે પાછા વળીને જોયું તો કાલીદાસ તેમનો પીછો કરી રહ્યો હતો. રાજશેખરે તરત જ ટાંગાવાળાને હાંક પાડી. ટાંગામાં બેસી ત્રણેય કાલીદાસથી છૂટકારો મેળવવા માગતા હતા. પણ કાલીદાસે બીજા ટાંગામાં તેમનો પીછો ચાલુ રાખ્યો.

રાજશેખરે વિચાર્યું કે, જો આ માણસ ખબરી નીકળ્યો તો પોલીસને એમના સુધી પહોંચતા વાર નહીં લાગે. હવે કાલીદાસને ચકમો આપ્યા વગર છૂટકો ન હતો. રાજશેખરે ટાંગાને ગલીમાં વાળવાનું કહ્યું અને પારો તથા રૂપાલીને ઉતારી ક્યાંક લપાઈ જવાનું નક્કી કર્યું. રાજશેખરે કહ્યું, ‘હું અહીં જ આવીને મળીશ. ટાંગામાં હું બેસીને નીકળું છું. કાલીદાસનો પીછો છોડાવવો જરૂરી છે.’ રાજશેખરે આજુબાજુ નજર ફેરવી. એક ભવ્ય મકાન દેખાયું. રાજશેખરે કહ્યું,

‘પારોજી, આ મકાનમાં લપાઈ જાઓ. હું કાલીદાસને ચકમો આપું છું.’

રાજશેખરે ટાંગાવાળાને હાંકવાનું કહ્યું. ટાંગો ફરી ગલીમાંથી બહાર નીકળ્યો. પારોએ જોયું તો કાલીદાસનો ટાંગો પણ રાજશેખની પાછળ જ જઈ રહ્યો હતો.

પારો અને રૂપાલીએ પળનોય વિલંબ કર્યા વગર મકાનમાં જવાનું મુનાસિબ માન્યું. ગભરાટ સાથે મકાનની સાંકળ ખખડાવી. થોડીવાર બાદ મકાનમાંથી કફની પાયજામો પહેરેલો માણસ આવ્યો. પારોએ વિનંતી કરી કે તેમણે થોડી વાર માટે અહીં રોકાવું છે. જાનનું જોખમ છે. પેલા માણસે આનાકાની કરી. એમની રકઝક ચાલતી હતી ત્યાં અંદરથી અવાજ આવ્યો,

‘સેવકરામ, કી ઘોટન ? કે જનાના હોયા ?’ અવાજ કોઈ મહિલાનો હતો.

‘માઈ, કોઈ બાઈ છે. કહે છે વખતની મારી છે. થોડા સમય માટે રોકાવાનું કહે છે અને પછી ચાલી જઈશ એવું પણ કહે છે. શું કરું?’

‘સેવકરામ, એને કહો કે બદનામ ઘરોમાં ઈજ્જતદાર મહિલાને પણ ડાધ લાગી જાય છે. આ કોઈ છૂપાવાની જગ્યા નથી. બીજું ઘર શોધી લે. અને કહી દે કે, વખત મારે તો સહન કરી શકાશે પણ અહીં રહીશ તો જીવતે જીવ મરી જશે. આ કોઈ ધર્મશાળા કે આશ્રમ નથી.ચંદ્રમુખીનો કોઠો છે.’

નામ સાંભળી પારોના મગજમાં ઝબકારો થયો. દેવદાસને છેલ્લી ક્ષણો સુધી સાથ આપનારી આ જ મહિલા તો નથી. અનેક વખત દેવદાસે ચંદ્રમુખીના નામનું રટણ કર્યું હતું. એક-વાર તો છંછાડાઈ પણ ગઈ હતી. દેવદાલે પારોને વાળી લીધી હતી અને ચંદ્રમુખી પાસે નહીં જાય તેવા સૌગંધ આપ્યા હતા. ચંદ્રમુખીનું નામ સાંભળતા જ પારોથી જોરથી બોલાઈ ગયું.

‘દેવદાસ...’

અંદરથી મહિલાએ વિહવળતા પૂછ્યું, ‘કોણ…? કોણ છે…?’

પારોએ ફરી કહ્યું, ‘દેવદાસ…’

અત્યાર સુધી અંદરથી વાત કરતી મહિલા બહાર નીકળી. તેણે પારો તરફ જોયું.

‘દેવદાસ…?’

પારોએ કહ્યું, ‘હા, દેવદાસ...’

તરત જ ચંદ્રમુખીએ કહ્યું, ‘પારો…’

‘હા… ચંદ્રમુખી..’

વર્ષો પછી મળ્યા હોય એમ પારો અને ચંદ્રમુખી એકબીજાને વળગીને ભેટી પડ્યા. બંનેની આંખમાં બાઝેલા ઝળઝળિયાં ધોધમાર વરસી પડ્યા. રૂપાલી બંનેનાં મિલનને સાક્ષીભાવે જોઈ રહી હતી.

પ્રગાઢ ધુમ્મસ છવાયેલું હતું. સૂર્ય કિરણોની આંગળી ઝાલી પુષ્પ-પર્ણોની કળીઓ પવનનાં સથવારે પ્રભાતિય પગલીઓ ભરી રહી હતી. ક્યાંક આરતીઓનો ગુંજારવ હતો તો ક્યાંક ઘરોમાંથી ભજનના રસગાન સંભળાતા હતા. ડોકિયું કરીને સૂર્ય પણ સંતાકૂકડી રમી રહ્યો હતો. પારોને દેવદાસની યાદ ન આવી હોય તેવી કોઈ પળ ન હતી. તાલસોનાપુરમાં આવ્યા બાદ તો દેવદાસની યાદો તોફાને ચઢી હતી. પારોનાં હ્રદયમાં એક ટીસ હતી, એક વેદના હતી. એવી વેદના કે જેનાં વિશે તે કોઈને કહી શકતી ન હતી.

દેવદાસની અંતિમ ક્ષણો જ્યારે પણ તેની આંખમાં તરવરતી ત્યારે તે વિહવળ થઈ ઉઠતી. મુખરજી પરિવારની હવેલી જોઈને પારોને હંમેશ એવું લાગતું કે જાણે દેવદાસ તેને હવેલીમાંથી ઝાંખી રહ્યા છે. તે એકીટશે હવેલીને નિહાળતી રહેતી. તેનાં મનમાં ક્યારેય એવું નહીં આવ્યું કે મુખરજી પરિવારની હવેલીની રાણી બની જાય. તેને તો બસ એટલું જ હતું કે ભારતીય પરંપરા અનુસાર તેના સંતાનને પિતાનું નામ મળી જાય. એક સ્ત્રીને જ ખબર હોય છે કે તેના સંતાનનો પિતા કોણ છે. પારોએ તો સરાજાહેર કહી દીધું છે કે દેવદાસ જ મારા સંતાનના પિતા છે.

રૂપાલીએ આવીને પારોને ચાનો કપ આપ્યો. પારોએ ચાનો કપ હાથમાં લઈ પૂછયું,

'આજે બહુ વાર લગાડી ચા મુકવામાં?'

'હા દીદી, ઉપર રાજબાબુ અને તેમના મિત્ર માનવનાથને ચા-નાસ્તો કરાવતી હતી એટલે મોડું થયું.'

'રાજબાબુ? તેઓ ક્યારે આવ્યા?'

'એ તો કાલે રાત્રે જ આવ્યા હતા.' રૂપાલીને કંઈક યાદ આવતા, 'અરે હા, દીદી પોલીસવાળા પણ આપણા ઘરની આસપાસ આંટા મારી રહ્યા હતા.'

'શું વાત કરે છે? ચાલ જલદી રાજબાબુ પાસે.'

ચાનો કપ બાજુ પર મૂકી પારો અને રૂપાલી ઝટ અગાશી પર ચઢયાં.

રાજશેખર અને માનવનાથ નાસ્તો કરી રહ્યા હતા. પારોને જોઈ બંને જરા ટટ્ટાર થઈ ગયા. પારોને જોતાં જ રાજશેખર બોલ્યો,

'તમે જાગી ગયા? મને એમ હતું કે...' પણ અધવચ્ચેથી વાત અટકાવીને પારોએ કહ્યું, 'રાજબાબુ, રૂપાલી કહેતી હતી કે પોલીસવાળા અમારા ઘરની આજુબાજુ આંટાફેરા કરતા હતા. શું વાત છે? મારા દિલમાં ફાળ પડી છે.'

રાજશેખરે હસીને કહ્યું, 'પોલીસવાળા...પારોજી, પોલીસને ચકમો આપીને જ અમે અહીં સુધી આવ્યા છીએ. તમે ચિંતા ન કરતા.'

'ચિંતા તો થાય જ ને રાજબાબુ. પોલીસે તમારી સાથે મને પણ જોઈ છે અને મારે પણ પોલીસ થાણા સુધી જવું પડ્યું છે. અહીં તાલસોનાપુરમાં અંગ્રેજ પોલીસ ઘર સુધી આવે તો મોટી મોકાણ સર્જાયા વગર રહેશે નહીં. તમારા પર અંગ્રેજ પોલીસે પહેલાં પણ જુલમ ગુજાર્યો છે અને હવે પછી જો તમને પકડશે તો કોણ જાણે શું કરશે?'

રાશેખરે ચાનો છેલ્લો ઘૂંટડો ગળે ઉતારી કહ્યું, 'હવે પોલીસ કરી કરીને શું કરશે? જાન લેશે? તો ભલે જાતો આ જીવ... કોને પરવા છે? માભોમની રક્ષા કાજે પ્રાણની આહુતિ આપવા ક્યારનુંય દિલ થનગની રહ્યું છે. અંગ્રેજોને બંગાળના ભાગલા તો હરગીજ પણ કરવા નહીં દઈશું. આ સ્વરાજના હકની લડાઈ છે.'

'માનવનાથ...' રાજશેખરે માનવનાથ તરફ હાથ લાંબો કરી ગાવાનું શરૂ કર્યું,

'હાથ ઝાલીને ચાલો શહીદોની યારી તરફ

કોણ રોકે છે ભલા

જઈ શત્રુઓને કહી દો આવે ન અમારી તરફ'

માનવનાથ અને રાજશેખરે માતૃભૂમિની રક્ષાના ગાન કર્યા તો પારો અને રૂપાલી પણ ભીતરેથી હલબલી ગયા.

પારોએ રાજશેખર તરફ જોયું. રાજશેખરનાં ચહેરા પર દેશદાઝની જ્યોત પ્રજવલિત થઈ ઊઠી હતી. જ્યોતને મશાલ બનતા વાર લાગતી નથી. રાજશેખરનાં ભાવ જોઈ પારોને તેના પ્રત્યે માન થયું. દેશ માટે ફના થઈ શહીદી વહોરવાની ભાવના તેનામાં છલોછલ થઈ રહી હતી. ગાન અટકાવ્યા બાદ રાજશેખરે કહ્યું,

'પારોજી... જીવન ધ્યેય વગરનું હતું. સમજણો થયો તો માતા-પિતાની છત્રછાયા ગુમાવી દીધી. કદી કોઈ રોટલી આપી દેતું તો કદી કોઈ કપડા. બસ આપણું જીવન પસાર થઈ ગયું. માસ્ટરજી આલોક બાબુએ બારાખડી શીખવી દીધી. બસ આપણું ભણતર પુરું. યુવાનીમાં પગ મૂકતાં જ વાસુબાબુ જેવાં કોમરેડ સાથે સામાજિક કામકાજ કરવા લાગ્યો. લોકોની સેવા કરીને સંતોષ મળતો ગયો. અંગ્રેજોએ બંગાળનાં ભાગલા કરવાની યોજના ઘડી. વાસુબાબુએ અંગ્રેજોની 'ભાગલા કરો રાજ કરો'ની નીતિનો વિરોધ કર્યો અને અખંડ બંગની ચળવળ શરૂ કરી. હું પણ તેમાં જોડાઈ ગયો. માતૃભૂમિની રક્ષા કરવાના ભેખ સાથે અખંડ બંગ આંદોલનમાં જોડાયો ત્યારે જીવન અને મૃત્યુની ચિંતા ન હતી કરી. બસ, દેશ કાજે મરી ફીટવાના ઓરતા લઈ આંદોલનનો હિસ્સો બની ગયો...' રાજશેખર બોલતા-બોલતા અટકી ગયો.

તેણે ફરી બોલવાનું શરૂ કર્યું, 'તમને જોયા પછી એવુ લાગ્યું કે જીવન આટલું ખૂબસૂરત પણ હોય છે.' માનવનાથ અને રૂપાલીને જોઈને તે આગળ બોલી ન શક્યો.

'છોડો આ બધી વાત. હા પણ, એટલું યાદ રાખજો કે આ મુઠ્ઠીભર અંગ્રેજો મારું તો શું કોઈ પણ હિન્દુસ્તાનીનો વાળ પણ વાંકો કરી શકે એમ નથી. તમે ચિંતા ન કરો. આ પોલીસ સાથે હવે અમને પણ ફાવટ આવી ગઈ છે.' આટલું કહી રાજશેખર અને માનવનાથ જોર-જોરથી હસવા માંડયા અને ગાવા લાગ્યા, 'મેરા રંગ દે બસંતી ચૌલા... મેરા રંગ દે બસંતી ચૌલા...'

પારો અને રૂપાલી આશ્ચર્યથી બંનેને જોઈ રહી હતી. એ બંનેએ પણ તેમની સાથે સૂર પુરાવ્યા. જો નીચેથી સુમિત્રાદેવીએ હાક ન પાડી હોત તો દેશભક્તોની ટોળી પોતાની ધૂનમાં જ મસ્ત રહી હોત. પારો અને રૂપાલી જલદીથી નીચેની તરફ ચાલ્યા ગયા. રાજશેખર અને માનવનાથ પોતાની ધૂનમાં મગ્ન હતા.

અચાનક રાજશેખરની નજર સામે દેખાતી હવેલી પર પડી. પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોન અને દ્વિજદાસ પારોનાં ઘરની તરફ જોઈ રહ્યા હતા. રાજશેખરે તરત જ માનવનાથને સાવધ કર્યો. માનવનાથ પણ સતર્ક થઈ ગયો. રાજશેખરે કહ્યું, 'માનવ, પોલીસને ભાળ મળી ગઈ લાગે છે. અહીંયા રોકાવું હિતાવહ નથી. ઝડપ કર અને અહીંથી નીકળીએ. હું નથી ઈચ્છતો પારોજી અને તેમના પરિવાર પર આપણા કારણે કોઈ મુસીબત આવે.'

માનવનાથે પહેલા તો હા કહ્યું પણ અગાશી પરથી રસ્તા પર નજર કરી તો તે ચોકી ગયો,

'રાજ' માનવનાથ બોલ્યો.

'શું થયું?'

માનવે હાથની ઈશારતથી રસ્તા ભણી જોવાનું કહ્યું. રાજશેખરે રસ્તા પર નજર કરી. રસ્તા પર અંગ્રેજ પોલીસનો કાફલો ખડકાઈ ગયો હતો. ઘરને ઘેરી લેવામાં આવ્યું હતું. રાજશેખર ઝટપટ નીચેની તરફ આવ્યો. પારો અને રૂપાલીને સ્થિતિથી માહિતગાર કર્યા. પારો અવાચક બની ગઈ. તેણે તરત જ કહ્યું, 'રાજબાબુ, હવે શું...?'

રાજશેખરે કહ્યું, 'હમણાં જ અહીંથી નીકળવું પડશે. તમે પણ નહીં રોકાતા. નહીંતર આ શૈતાન શેરોન તમને પણ નહીં છોડશે.' પાછો સ્વગત પ્રશ્ન કરતો હોય તેમ તે બોલ્યો, 'પણ તમે આવી હાલતમાં જશો ક્યાં?'

પારોએ કહ્યું, 'અમારી ચિંતા ન કરો. માનવનાથ અને તમે નીકળો. જલદી નીકળો પાછળ દરવાજો છે.'

સુમિત્રાદેવીએ પારોને કહ્યું, 'બેટા, તું પણ હવે નહીં રોકાતી. મારી ચિંતા ન કરતી. હું હવે જીવું કે મરું કોઈ ફરક પડતો નથી.'

'મા, હું તમને છોડીને નહીં જઈ શકું.'

'પારો, મને સઘળી હકીકત માલૂમ પડી ગઈ છે. જો બેટા, મારી ઈચ્છા પણ છે કે તું દેવના સંતાનને જન્મ આપે. ભલે સમાજ કશું પણ બોલે. ગમે તેટલા લાંછન લગાડે. જા બેટા, તું પણ જા. આ અંગ્રેજોનો કોઈ ભરોસો નથી.'

પારોએ રડમસ સ્વરે કહ્યું, 'મા...'

એટલી વારમાં માનવનાથ પણ નીચે આવી ગયો હતો. રાજશેખર અને માનવનાથ ઘરમાંથી બહાર નીકળવાની કોશિશ કરી રહ્યા હતા ત્યાં જ ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોનનો અવાજ સંભળાયો, 'ડોન્ટ ગો અવે... એન્ડ ડોન્ટ રન એની વે... રાજશેખર ટુમારા ખેલ ખલાસ... સરન્ડર થઈ જાઓ...'

રાજશેખરે અવાજ તરફ ધ્યાન આપ્યા વગર જ પાછલા દરવાજા તરફ દોટ મૂકી. માનવનાથ પણ સાથે જ હતો. પાછળનાં દરવાજા પર બંને પહોંચે ત્યાં તો ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોન અને પોલીસનો કાફલો ઘરનો દરવાજો તોડી અંદર આવી ગયો.

'એ રહ્યા...' એમ કહીને બંનેને ઝડપી લેવા પોલીસ દોડી. રાજ અને માનવ દોડતા રહ્યા. પારો અને રૂપાલી પોલીસ સામે અવરોધ ઊભા કરી રહ્યા હતા. ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોને બંનેને ધક્કો માર્યો. પારોનાં મોંમાંથી ચીસ નીકળી ગઈ. રૂપાલી દૂર ફંગોળાઈ ગઈ. સુમિત્રાદેવી હાફળા ફાંફળા થઈ ગયા. તેમને સમજ ન પડી કે શું થઈ રહ્યું છે. તેઓ બસ 'પારો... પારો...' કરતા રહ્યા.

ભાગી રહેલા રાજશેખર અને માનવનાથે પારોની ચીસ સાંભળી. બંનેએ ભાગવાનું અટકાવી દીધું. રાજશેખરે માનવનાથને બે આંગળીથી ભડાકાનો ઈશારો કર્યો. માનવનાથે કમરપટ્ટામાં છૂપાવી રાખેલો તમંચો બહાર કાઢયો અને પોલીસ પર ગોળી છોડી. રાજશેખરે પણ પોતાની પાસેના કડછામાંથી ગોળી છોડી. અંધાધૂંધ છોડાયલી ગોળીઓ નિશાન ચૂકી ગઈ. પોલીસે પણ વળતો ગોળીબાકર કર્યો. પારો અને રૂપાલી બેબાકળા બની ગયા. તેમને સમજ ન પડી કે તેઓ શું કરે?
સુમિત્રાદેવીએ પારોને બૂમ પાડી અને જોરથી કહ્યુ, 'પારો... તું પણ નીકળ મારી ચિંતા છોડી દે. જા... તું પણ જા... રૂપાલી...જા...'

ગોળી છૂટી હતી તે દિશામાં દોડતી પારોને થયું કે રાજશેખર કે માનવનાથને ગોળી તો નથી વાગીને?

તે દોડતી રહી. પાછળનાં દરવાજેથી રાજશેખર અને મનાવનાથ બહાર નીકળી ગયા હતા પણ તેઓ પોલીસની ઘેરાબંધીમાં ફસાઈ ગયા હતા. પારો અને રૂપાલી પાછળના દરાવાજામાંથી બહાર નીકળ્યા તો પોલીસે તેમને પણ ઘેરી લીધા અને ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોને બોલ્યો, 'આ બંનેને પણ હિરાસતમાં લઈ લો. સુમિત્રાદેવીએ ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોનને જોરથી ધક્કો માર્યો. તે ડચકાં ખાતા ગબડી પડયો. આ તક ઝડપી સુમિત્રાદેવીએ પારોને પણ જોરથી ઘરની બહાર હડસેલી. પળવારમાં પારો ઘરની બહાર હતી. તેણે પાછા વળીને જોયું. સુમિત્રાદેવીની આંખમાં આંસુ હતા. પારોએ તરત જ પાછા વળી માતાની પાસે જવાનો પ્રયાસ કર્યો તો રાજશેખરે તેને ખેંચી લીધી. રૂપાલી પણ તેની સાથે જ ઘસડાઈ. સુમિત્રાદેવી દીકરીને જોઈ રહ્યા, અંગ્રેજ પોલીસે તેમને બાનમાં લીધા. સુમિત્રાદેવીના ચહેરા પર કંઈક ગૌરવવંતો આનંદ હતો.

'શું ગાંડપણ કરી રહ્યા છો?' મોં પર આંગળીની ઈશારતથી ચૂપ રહેવાનો સંકેત કર્યો. ધીમેથી બોલ્યો, 'મરવાનો શોખ છે? આ અંગ્રેજો છે. કોઈને છોડતા નથી, વળી પાછા આપણે તો હિન્દુસ્તાની...'

રાજશેખર પારોને સમજણ આપી રહ્યો ત્યાં તો સનન કરતી ગોળી રાજશેખરનાં કાન પાસેથી પસાર થઈ ગઈ. રાજશેખરે આબાદરીતે ગોળીને ચૂકવી. માનવનાથે જોયું કે અંગ્રેજોએ ગોળીઓ છોડવાનું શરૂ કરી દીધું તો તેણે પોતાના કમરપટ્ટા પર રાખેલી પિસ્તોલ કાઢી સીધો ગોળીબાર કર્યો.

ત્યાં જ અવાજ આવ્યો, 'વન ઈઝ ધેર, કવર હીમ... ગો ધેર...'

પોલીસની એક બટાલિયને માનવનાથને ઘેરી લીધો તો બીજી કુમકે રાજશેખરને. પોલીસની ઘેરાબંધી તોડવી જરૂરી હતી. રાજશેખરને થયું કે અંગ્રેજો સાથે હવે આરપારની લડાઈનો સમય આવી ગયો છે. તેણે પાયજામામાંથી પિસ્તોલ કાઢી. ખૂણામાંથી બહાર નીકળીને અંગ્રેજો પર ગોળીબાર કરે તે પહેલાં તો માનવનાથે 'ભારત માતા કી જય' કહીને અંગ્રેજોને પડકાર ફેંક્યો. માનવનાથે અંધાધૂંધ ગોળીઓ છોડવા માંડી.

'આવો ગોરાઓ આવો... ભારતમાના ટુકડા કરનારના આજે તો ટુકડા થશે. તમે ક્યારેય સફળ નહીં થાઓ. આ માનવનાથની લાશ યુગો સુધી ભારતમાના જવાનોને કહેતી રહેશે કે જુઓ આ અંગ્રેજોના અધમ કૃત્ય. જેમણે ભારતમાના કટકે-કટકા કરવા આકાશ પાતાળ એક કર્યા પણ માનવનાથ જેવા હજારો શહીદોના બલિદાનથી હિન્દુસ્તાન અખંડ હતું અને અખંડ રહેશે. કોઈ બૂરી નજર ભારત મા પર પડી તો મારા જેવાં અનેક માનવનાથ દરેક યુગમાં જન્મ લેશે. ચલાઓ ગોળી...'

રાજશેખર પાછો વળી ગયો. તેનાથી નિસાસો નંખાઈ ગયો પણ બોલ્યો. 'વાહ દોસ્ત... મારા કરતાં પહેલાં જાનફિશાની કરવી છે. મને બચાવવા આગમાં કૂદી પડ્યો. રાજશેખર પણ ઝનૂનમાં આવી ગયો. તેણે જોરથી નારો લગાવ્યો. ઈન્કલાબ ઝિંદાબાદ... ભારત માતા કી જય...' કહીને રાજશેખરે ફરી ગોળીઓ છોડી. માનવનાથ હજુ પણ ગોળીઓ છોડી રહ્યો હતો. ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોને હુકમ કર્યો,

'કિલ ધીસ બાસ્ડર્ટ....'

માનવનાથે સાંભળ્યું, 'યુ બ્લડી બાસ્ટર્ડ... હાક... થૂં.' પિસ્તોલમાં જેટલી ગોળી હતી તે બધી માનવનાથે છોડી દીધી. તેની પિસ્તોલ ખાલી થઈ ગઈ. માનવનાથે હાર ન માની. માનવનાથના ગોળીબારથી 10થી 12 અંગ્રેજોનાં મોત નીપજ્યા હતા. ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોને પિસ્તોલનાં ટ્રીગરને દબાવ્યું. ઈન્સ્પેક્ટર એનરોન શેરોને છોડેલી ગોળી સીધી માનવનાથનાં હ્રદયને વીંધતી નીકળી ગઈ. રાજશેખરે જોયું કે માનવનાથને ગોળી વાગી છે તો તરત તેણે સ્થિતિને પારખીને આડેધડ ગોળીઓ છોડી. તેની પાસેના કારતૂસ પણ ખલાસ થવાની અણી પર હતા. રાજશેખરને માનવનાથ પાસે પહોંચવું હતું. પારો અને રૂપાલી તો હેબતાઈ ગયા હતા. તેમને પણ હવે ઝનૂન ચઢ્યું. માનવનાથ પાસે પહોંચવા પ્રયાસ કરવા રાજશેખરે ઘૂળ અને ડમરીનો સહારો લીધો. પારો અને રૂપાલી પણ તેને સાથ આપવા લાગ્યા. અંગ્રેજ પોલીસ માનવનાથથી દૂર થવા લાગી. રાજશેખર, પારો અને રૂપાલીએ ધૂળના વાદળો સર્જી દીધા. તેઓ હાથોથી ધૂળને હવામાં ઉછાળતા રહ્યા. અંગ્રેજ પોલીસ વધુ સમય સુધી ઘૂળ-ડમરીમાં ટકી નહીં. માનવનાથ પાસેથી પોલીસ દૂર થઈ ત્યાં તો ત્રણેય જણ તેની પાસે પહોંચ્યા.

લોહીમાં લથબથ માનવનાથ પડ્યો હતો. રાજશેખરે તેનું માથું પોતાના ખોળામાં મૂક્યું. માનવનાથે તેની પાંપણો પટપટાવીને આંખો ખોલી. તે મંદ સ્વરે બોલ્યો,

'રાજ... મારા મિત્ર, તું ગયો નહીં...? જા.. જલદીથી નીકળી જા.'

'માનવ... તને છોડીને નહીં જાઉં. રાજશેખરે તેને ઉંચકવાનો પ્રયાસ કર્યો.'

'રહેવા દે રાજ... માભોમનો સાદ છે... હવે માનવનાથની વતન પર ફિદા થવાની પળ આવી ગઈ છે. જો આકાશની લાલાશ મારા જેવા કંઈ કેટલાય શૂરવીરોની ગાથાઓનું પ્રતિબિંબ પાડી રહી છે. નસીબથી શહાદત મળે છે. બધાના ભાગ્યમાં ક્યાં શહીદી હોય છે? ચાલ, મારો સમય થઈ ગયો છે.' તેનો સ્વર તૂટી રહ્યો હતો. 'રાજ... પારોજી... હવે હું જાઉં છું.... તમારા બચુકા દેવદાસને કહેજો કે માનવકાકુ... માનવકાકુ...' માનવનાથ આટલું બોલતા-બોલતા તકલીફ અનુભવી રહ્યો હતો. 'કહેજો કે... માનવ.. કાકુના... લાલ સલામ... જય હો અખંડ બંગ...' અખંડ બંગની જ્યોત પ્રજવલ્લિત કરી માનવનાથ શહીદ થયો.

(ક્રમશઃ)

સ્વાતંત્રતા પર્વ પર દેશ કાજે ફના થનારા શહીદો અને સ્વાતંત્રતા સેનાનીઓને લાખ-લાખ નમન....(લેખક)

દેવદાસની હવેલીમાં સન્નાટો વ્યાપી ગયો હતો. કાલીદાસની વાત સાંભળી કૌશલ્યાદેવી માનવા તૈયાર ન હતા કે પારો ખરેખર દેવદાસના સંતાનની મા બનવાની છે. કઈ રીતે બની શકે છે? દેવદાસે તો કોઈ દિવસ કશું પણ કહ્યું ન હતું. બીજી તરફ દ્વિજદાસ પણ અકળાયો હતો. જે ખાનદાન સાથે પિતાજીએ કદી પણ સંબંધ રાખવાનું પણ ઉચિત માન્યું ન હતું તેની સાથે હવે લોહીની સગાઈ થવા જઈ રહી છે.

કદાપિ નહીં...આવું તો કોઈ પણ રીતે નહીં ચલાવી લેવાશે. પારોએ છળ કર્યું છે..દ્વિજદાસ બબડી રહ્યો હતો. તેનું સ્વગત બોલવાનું ચાલુ હતું...આ તો ઘોર અનર્થ છે. એક બાજુ પારો ઠાકોર ભુવન ચૌધરીની અર્ધાંગિની છે અને બીજી તરફ દેવદાસનાં સંતાનની મા...શીદને ચલાવી લેવાય અનૈતિક સંતાનની જુઠી વાતને..જરૂર કોઈ ષડયંત્ર રચાયું લાગે છે...પારોનું ચરિત્ર જ કલુષિત છે, ખરડાયેલું છે.

આ બાજુ કૌશલ્યાદેવી પણ દ્વિજદાસ જેવા વિચારોનાં તોફાનમાં સપડાઈ હતી. અવૈધ....અવૈધ..સરાસર અવૈધ...આ હવેલી પર રાજ કરવાના પારો તારા ઓરતાને ઓરતા જ રહેવા દઈશ..મારા જીવતે જીવ તો અશકય છે કે પારો હવે પછી પગ પણ મુકે...

કૌશલ્યાદેવીએ કમરામાં વિચારોનાં ચક્રવાતમાં હતી ત્યાં જ દ્વિજદાસની હાક સંભળાઈ.

ધર્મદાસ....

બાજુનાકમરામાંથી તુરંત ધર્મદાસ દોડતો આવ્યો.

જી માલિકો....

સાંભળ..રૂઆબદાર અવાજમાં દ્વિજદાસે હુકમ કર્યો...

જો હવે પછી પારો કે પારોનો પડછાયો પણ આ હવેલીમાં દેખાશે તો દુર્ગામાનાં સોગંધ કે પારો જીવતી નહીં જાએ.

કૌશલ્યાદેવીએ પણ દ્વિજદાસનાં હાકોટા સાંભળ્યા. વરંડામાંથી નીચે નજર કરી.દ્વિજદાસે પણ માતા તરફ જોયું અને જોરથી હાથ પછાડતો પોતાના કમરામાં ચાલ્યો ગયો.

પ્રથમ તો દેવદાસનાં મૃત્યુનાં સમચાર સાંભળી મુખરજી પરિવાર માંડ-માંડ બેઠું થયું હતું. થોડા દિવસોથી જ કૌશલ્યાદેવીની હાલત સુધરી હતી. કૌશલ્યાદેવી મા હતી. દેવદાસ પ્રત્યે દ્વિજદાસ કરતાં વધારે વહાલ અને મમત્વ હતું. કાલીદાસની વાત સાંભળ્યા બાદ કૌશલ્યાદેવી બે છેડે હતી. એક તો પારોનાં સંતાનની સદંતર અસ્વીકૃતિ અથવા તો પારોનાં સંતાનની સ્વીકૃતિ....

રાતનું પ્રથમ પ્રહર હતું. સૂર્યાસ્ત થયાને માંડ ક્લાકો વિત્યા હતા. કૌશલ્યાદેવીએ રાત્રિ ભોજન આટોપી લીધું હતું. વિચાર કર્યો કે સૂઈ જાઉં પણ બેચેની વધી ગઈ. તેમની બેચેની પાછળનાં કારણમાં માત્ર પારો હતી. પારોને તેઓ મળવા માંગતા હતા. તેઓ ઉભા થયા. ધર્મદાસને બોલાવ્યો.

દ્વિજદાસ સૂઈ ગયો છે કે જાગે છે? કૌશલ્યાદેવીએ પ્રશ્ન કર્યો.

ધર્મદાસે જવાબ આપ્યો. હજુ જાગે છે પણ પોતાના કમરામાં વહુ સાથે છે.

સૌજન્યા શું કરે છે? કૌશલ્યાદેવીએ દ્વિજદાસની પત્ની અંગે પૂછ્યું.

એ તો ક્યારનાય સૂઈ ગયા છે.

સાંભળ...મને બહાર લઈ જા...અગત્યનું કામ છે. કોઈને કહેતો નહીં.

પણ આટલી રાત્રે...ગામમાં સૂનકાર થઈ ગયો છે. સવારે જઈએ તો....ધર્મદાસના વાક્યને અટકાવી કૌશલ્યાદેવીએ સાડીના પાલવથી મોઢું ઢાંકી ધર્મદાસને સીધો આદેશ આપ્યો..મારી પાછળ-પાછળ આવ અને જોતો રહે કોઈ જુએ છે કે નહીં....ધર્મદાસ પાસે બીજો કોઈ આરો ન હતો. કૌશલ્યાદેવીની પાછળ-પાછળ ચાલવા લાગ્યો.

હવેલીનાં મુખ્ય ચોગાનમાંથી નીકળતી વખતે જલદી-જલદીમાં ધર્મદાસ લપસી પડયો. હે રામ...નાં અવાજ પર દ્વિજદાસે પોતાના કમરામાંથી જ પુછ્યું..

કોણ...?

છોટેબાબુ..ધર્મા...પાણી પીવા આવ્યો હતો, જરા લપસી ગયો.

કૌશલ્યાદેવી વરંડાનાં પિલર પાછળ સંતાઈ ગયા. સારૂં થયું કે દ્વિજદાસ બહાર ન આવ્યો.

સંભાળીને ચાલો ધર્માકાકા....

હા..છોટેબાબુ....આટલું કહી ઝડપભેર મુખ્યદ્વાર તરફ જવા લાગ્યો. કૌશલ્યાદેવી અને ધર્મદાસ સાંગોપાંગ હવેલીમાંથી બહાર નીકળ્યા અને ચાલવા લાગ્યા.

બે પડછાયા પારોનાં ઘર પાસે આવીને અટકી ગયા.

બન્ને પડછાયા લંબાતા ગયા. પારો અને રૂપાલી પથારીની ચાદર ઝાટકી રહ્યા હતા. અચાનક રૂપાલીની નજર પડછાયા પર પડી. રૂપાલીએ પડછાયા પર દૃષ્ટિપાત કર્યો. તેણે તરત જ પારોને પડછાયા તરફ અંગૂલિનિર્દેશ કર્યો. પારોએ જોયું તો બન્ને પડછાયા તેનાં ઘરનાં દરવાજા પાસે આવીને અટકી ગયા હતા. પારોને થયું કે કોઈ મહેમાન અથવા તો રાજશેખરનો મિત્રબંધુ આવ્યો હોવો જોઈએ. તેણે રૂપાલીને જોવા કહ્યું. તરત રૂપાલી બહાર નીકળી દરવાજા ભણી ગઈ. દરવાજો ખોલ્યો તો કોઈ જણાયું નહીં. પડછાયા આલોપ થઈ ગયા હતા. બહાર નીકળી નજર કરી પણ કોઈ ન હતું. તે પાછી વળવા જઈ રહી ત્યાં જ દરવાજાના ખખડવાનો અવાજ આવ્યો. અવાજ સાંભળી પારો પણ આવી ગઈ.

રૂપાલીએ તરત જ દરવાજો ખોલ્યો. દરવાજો ખોલતાં જ વિસ્ફારિત નેત્રોથી પારો તાકતી જ રહી ગઈ. તેને આંખો પર ભરોસો બેઠો નહીં. તેની સામે બીજું કોઈ નહીં પણ સ્વંય કૌશલ્યાદેવી ઉભા હતા અને તેમની સાથે ધર્મદાસ હતા.

કૌશલ્યાદેવીએ સામેથી કહ્યું..અંદર આવવાનું નહીં કહે પારો..?

જાણે કોઈ સ્વપ્નમાંથી જાગી હોય એમ પારોએ કહ્યું...

આવો..આવો...મા જી...

મોઢું વાંકુ-ચુંકું કરીને કૌશલ્યાદેવી પારોનાં ઘરમાં પ્રવેશ્યા. પારોએ રૂપાલીને પાણી આપવાની ઈશારત કરી, રૂપાલી પાણી લેવા ગઈ. કૌશલ્યાદેવીને ખુરશી આપી. પારો થોડે દુર ઉભી રહી.

બેસતાં જ કૌશલ્યાદેવીએ પ્રશ્ન કર્યો...

સુમિત્રા ક્યાં છે?

પ્રશ્ન સાંભળી પારોને નવાઈ લાગી. કંઈ કેટલાય દિવસોથી મારી માતા બિમાર છે છતાં કૌશલ્યાદેવીએ ખબર-અંતર પણ ન લીધા? પારોને તેમના આગમન પર શંકા થવા લાગી. તે સજાગ થઈ ગઈ. નક્કર કશીક અળવિતરી વાત જ હશે.

રૂપાલીએ પાણીનો ગ્લાસ આપ્યો. ગ્લાસ હાથમાં લેતાં જ કૌશલ્યાદેવીએ વાત માંડી..તેમણે પાણીનો એક ઘુંટડો પણ લીધો નહીં.

પારો....હું હરખપદુડી થઈને તને મળવા આવી નથી. મારી વાતને ધ્યાનથી સાંભળજે. કાલીદાસે કહ્યું ત્યારથી મારું મગજ ચકરાવે ચઢ્યું હતું.તું દેવદાસનાં સંતાનની મા બનવાની છે?? વાત ગળે ઉરતી નથી. છતાં પણ તને કહેવા આવી છું કે આ વાત તારા પુરતી જ સીમીત રાખે તો એમાં જ તારી ભલાઈ છે. ગામ ઢંઢેરો પિટવાની જરૂર નથી....

પારોએ પણ સટાક દઈ ઉત્તર આપ્યો...આ દેવદાસની માતા બોલી રહ્યા છે કે કૌશલ્યાદેવી બોલી રહ્યા છે. ચોખ્ખે-ચોખ્ખું કહો કે અહીંયા આમ અડધી રાત્રે આવવાનું પ્રયોજન શું છે?

પ્રયોજન....મારૂં એટલું જ કહેવાનું છે કે તુ દેવદાસનું નામ તારી જીભેથી લેવાનું બંધ કર અને તારા પેટમાં જે બાળક છે તે દેવનો નહીં પણ ભુવનચૌધરીનો છે એવું જ કહેજે...

એમ?? કૌશલ્યાદેવી સાથે હું અત્યારે વાત કરી રહી છું. તો તમે પણ સાંભળી લો...બાળક તો દેવદાસનો જ છે અને આ બાળકને જન્મ આપવાનો મારો પણ જન્મસિધ્ધ અધિકાર છે. કોણ શું કહે છે એની મને ફિકર નથી. મને તો એવું હતું કે દેવના બાળકનું સાંભળી તમે ખુશીથી ઝુમી ઉઠશો. નાચશો..ગાશો..પણ ના...તમારે તો મુખરજી ખાનદાનની બનાવટી માન-મર્યાદા સાથે જ જીવવું છે અને મરવું પણ છે. હું તો તમને વિનંતી કરવા આવવાની હતી કે મારા બાળકને દેવનું નામ આપજો.

પારો...કૌશલ્યાદેવીએ તરડાકીથી કહ્યું..જીભડી સંભાળ અને તારી ઓકાતમા રહે...તને ખબર નથી કે હવે પછી તારી સાથે શું-શું થઈ શકે છે? દ્વિજદાસ અને કાલીદાસ તને છોડશે નહીં.....અને ગામવાળા તો તને કાચી જ ખાઈ જશે...

મા..જી...આ બધાની ચિંતા કરી હોત તો કોઈ અજ્ઞાત જગ્યાએ જઈને પણ દેવના સંતાન સાથે જીવી લીધું હોત...હું તો એક એવી અબળા છું જેણે દેવનાં પ્રેમ માટે વલખા માર્યા છે. પણ કશો વાંધો નહીં..હું તો દેવ સાથેની એક નાનકડી પળ જોડે પણ જીવી લેતે..તમે તો મા છો..અને એક સ્ત્રી પણ છો... તમે આવી ક્રુર રીતે મને આત્મહત્યા કરવાનું કહો છો....ના..મા જી...ના...

પારો....આખરી વાર કહું છું..હું વધારે લમણાઝીંકમાં પડવા નથી માંગતી...જો તારે આમ નહીં કરવું હોય તો મારી પાસે એક વૈધજી છે. જે ગર્ભને ખતમ કરવાનું કામ કરી આપે છે...બોલ શું કહે છે....

મા..જી...બસ બહુ થયું...પારોએ ક્રોધાવેશમાં કહ્યું.. તમારી ઘણી વાતો મેં સાંભળી લીધી.તમે દેવનાં માતાજી છો એટલે હું તમને વિનંતી કરૂં છું કે મને મારા હાલ પર છોડી દો...પારોની આંખ ભરાઈ ગઈ. થાય તો એટલું કરજો કે દેવના સંતાનની રક્ષા કરજો..બાકી તો દુર્ગા માતા જાણે....

કૌશલ્યાદેવીએ ગ્લાસને પટકી કહ્યું...ચાલ, ધર્મદાસ...હવે આને દેખાડવું પડશે કે કઈ રીતે આ બાળકને જન્મ આપે છે. હું તો તને સમજાવા આવી હતી. પણ તું આમ નહીં માને..હવે આંગળી વાંકી કરવી જ પડશે.

મા જી...આંગળી વાંકી કરો કે ત્રાંસી..હવે તો દેવદાસનાં સંતાનને આ દુનિયામાં પગરવ પાડતાં કોઈ રોકી શકે નહીં.....કોઈ તૃચ્છ માનવીની હેસિયત નથી કે દેવ-પારોનાં પ્રેમની નિશાનીને મિટાવી શકે......

કૌશલ્યાદેવીને જોરદાર આંચકો લાગ્યો હોય તેમ તેઓ સડસડાટ પારોના ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગયા....ગુસ્સા સાથે આંખમાં આંસુ લાવી પારો તેમને જતા જોઈ રહી...

સહરાના અફાટ તડકાએ રેત કણોમાં સૂર્યનો વાસ હોય તો અતૃપ્તિ ચરમસીમાએ પહોંચી જાય છે. નક્કર જીવન પણ આભાસી હોવાનાં ચાળા કરે છે. પૂર્ણ તૃપ્તિ પામવાનો તલસાટ રૂંએ-રૂંએ ખૂંપી જાય છે ત્યારે મૃગજળનાં બીબાંમાંથી પણ અમૃતરસ ટપકતું હોવાનો અહેસાસ થયા કરે છે. આયખું આખું તડકે જ વીતે તો શ્વાસોની ઘટમાળ પ્રસ્વેદનાં સાગરમાં ગોતા ખાતી રહે છે અને છાંયડાનાં અમીછાંટણાનો કાલ્પનિક આનંદ પણ શાતા બક્ષે છે.

વડ દેવતા અને પારોનો કોઈ અતૂટ નાતો હતો. એણે પહેલીવાર દેવદાસ સાથે ખુશનુમા સહવાસની અનુભૂતિ કરી હતી અને વડ દેવતાને દેવદાસ સાથેનાં મિલનની અરજ પણ ગુજારી હતી. ઠાકોર ભુવન ચૌધરીની હવેલીમાંથી બહારની તરફ દોડી આવેલી પારો વડને વિંટળાઈ વળી હતી. તેની અધીરાઈ છલકાઈ રહી હતી. જીભે એક જ નામ હતું. દેવ...

વડને વિંટળાયેલી પારોની આંખમાંથી શ્રાવણી છલકાઈ રહી હતી. તેણે અશ્રુભીની આંખે વડ તરફ જોયું. વડની વડવાઈઓએ જાણે કોઈ સોગાત રચી હતી. ડાળી-ડાળીએ ચાંદલીયા પાલવની મિરાત પથરાઈ હોવાનું લાગી રહ્યું હતું. સ્વર્ગનાં સૌષ્ઠવની કોઈ કલાકૃતિનો સ્વાંગ રચાયો હતો. વડ આજે વડ ન હતો, પ્રેમીઓનાં અમર પ્રેમની યશગાથાને એના પાંદડાઓનાં લીલાછમ કાગળીયે લેખાંકિત કરવા તત્પર હતો.

તેણે એક તલસાટ સાથે જોરથી હાક મારી, 'દેવ... ક્યાં છો તમે? આ વિયોગ અને આ ઝુરાપો હવે સહન થતો નથી. દેવ... સાંભળો છો? આજે કેમ મૂગા થઈ ગયા છો? બોલતા કેમ નથી? આજે કેમ મને કોઈ સોટાથી ફટકારતા નથી? કેમ મારી સાથે શરારત કરતા નથી? બોલોને દેવ. બોલો...

આજે આ પારો તમારામાં લીન થવા આવી છે. સમાઈ જવા માગે છે આજે એ તમારામાં. મોઢું નહીં મચકોડતા. ઈન્કાર નહીં કરતા.

દેવ... કેમ આજે આટલા કઠોર બની ગયા છો? હું તમારી પારો છું. કંઈક તો બોલો દેવ. મારી સાથે રમત ન રમો. ખૂબ થાકી ગઈ છું. જીરવાતું નથી. દેવ સાંભળો છો?' તેની આજીજીઓ આકાશને ચીરતી નીકળી ગઈ. પોતાના બંને હાથોને એ વડ પર અફાળતી રહી. તેના વાળ વેર-વિખેર થઈ ગયા. તેનાં શરીરમાંથી પ્રસ્વેદી ટશરો ફૂટવા લાગી.

'દેવ, ભગવાન વાસ્તે કશુંક તો બોલો. કંઈક તો કહો. સમી સાંજે આમને આમ આકરા ન થાઓ.' વડનાં થડ સાથે પારો માથું અફાળતી રહી. તેને પ્રસુતિનું દર્દ પણ થઈ રહ્યું હતું. પણ તેને ક્યાં દર્દની પરવા હતી. એ તો બસ દેવધૂનમાં તલ્લીન હતી. તેની બેચેની વધી રહી હતી. વડની સોડમાંથી તેણે જોયું કે કોઈ પડછાયો તેની પાસેથી પસાર થયો. તે ઝડપથી પડછાયા તરફ ભાગી. ગોળ ફરીને જોયું તો કોઈ દેખાયું નહીં. તેની આંખોમાં નિરાશા ડોકાઈ. એ ફરી તો જાણે કોઈએ તેને ભીંસમાં જકડી લીધી હતી. એ બીજું કોઈ નહીં પણ દેવદાસ હતો.

'દેવ...' કહી પારોએ મજબૂતીથી દેવદાસને જોરથી દબાવી દીધો.

'દેવ... દેવ...'

ધીમાં સાદે હવાની લહેરખીએ કહ્યું હોય એમ પારોનાં કાને પડઘાયું,

'પારો...'

'દેવ...'

'હા, પારો... હું બધું સહન કરી શકું છું. તને દર્દમાં પીડાતી જોઈ શકતો નથી. તારો તરફડાટ મને ચેન નથી લેવા દેતો.'

'દેવ, હવે એ બધું જ દૂર થઈ જશે. હું સદૈવને માટે તમારામાં એકાકાર થવા આવી રહી છું. નદીની ધારાને તો આખરે દરિયામાં જ વિલીન થઈ જવાનું જ હોય છે.'

'પારો...'

'હા, દેવ, હવે સમય નિકટ છે. પારોએ પોતાનો વાયદો પૂર્ણ કર્યો છે.' દેવદાસનાં હાથને લઈ પંપાળતા એ બોલી.

'આ નાનકા માટેનો જ ઈન્તેજાર હતો. દેવનાં સંતાનને ઓળખ આપવાની એક માત્ર તમન્ના હતી. પૂર્ણ થઈ કે ન થઈ એની મને સમજ પડી નથી. ભલુ થાજો ચંદ્રમુખીનું, જેણે મને પૂરતો સહકાર આપ્યો. દ્વિજભાઈ સાહેબ અને માતાજી પણ અહીંયા જ છે.'

પારોને ભાન ન હતું કે હવેલીમાં જેટલા લોકો હતા તે બધા વડની ફરતે એકત્ર હતા. પારોની કેફિયતને તેઓ સાંભળી ચૂક્યા હતા. તેની વિતકકથાનાં સાક્ષી બની ગયા હતા. મૌનનાં મૃદંગ અને વિસ્મયનું મહેરામણ પ્રતિબિંબિત થઈ રહ્યું હતું. પારોને આ બધાનું કોઈ ભાન ન હતું. એ તો માત્ર દેવમય હતી.

તે બોલ્યે જઈ રહી હતી.

'દેવ... અજરાઅમર થવા આવી રહી છું. ચિંતા થાય છે નાનકાનું શું થશે? પણ એક વાતનો સંતોષ છે કે ચંદા બધું સંભાળી લેશે. મારા નાનકાનું ભરણ-પોષણ કરશે. મારી ઈચ્છા તો હતી કે માતાજી અને દ્વિજ ભાઈસાહેબ નાનકાનો સહર્ષ સ્વીકાર કરશે. પણ નહીં. દેવ...' તે બોલતા અટકી. સામેથી કોઈ પ્રત્યુત્તર મળ્યો નહીં.

'દેવ... દેવ...' કહી ફરી તે ચકોર નેત્રોથી વડની ફરતે ફરી. તેને અહેસાસ થયો કે હવાની લહેરખીનાં સૂસવાટામાં દેવદાસ કહીને જઈ રહ્યો હતો કે, 'પારો, હું તારો ઈન્તેજાર કરીશ.'

ચંદ્રમુખી અને રૂપાલીથી પારોની આ દશા જોઈ શકાઈ નહીં. બંને તરત જ પારો પાસે પહોંચ્યા. પારોને સંભાળી લીધી. પારોએ ચંદ્રમુખીનાં સમીપ આવતાં જ કહ્યું.

'ચંદા... જો, દેવ મારો ઈન્તેજાર કરે છે.'

'પારો, તારી હાલત બરાબર નથી.'

'ના, ચંદા મિલનની આ સોગાત બધાનાં નસીબમાં હોતી નથી.' ચંદ્રમુખી અને રૂપાલીનાં ટેકાથી તે ઊભી થઈ રહી હતી. ત્યારે જ હાજર લોકોમાંથી કોઈ બોલ્યું, 'હવે બધા ડીંડવાણા રહેવા દો. આવી રીતે ગાંડપણ કરીને લાગણી જીતવાનો પ્રયાસ નિરર્થક છે.'

પારોએ લોકો તરફ જોયું. તેની આંખો ભીની હતી. તેણે કહ્યું, 'અહીંયા હાજર લોકોને કહેવા માગું છું કે શું પોતાને ગમતા સપનાં જોવા ગુનો છે? દેવ સાથે મારો પ્રેમ પાપ નથી પણ એક પવિત્ર પ્રેમનો ધોધ છે. મારી પાસે સાબિત કરવા બીજું કશું નથી પણ પવિત્ર પ્રેમ જરૂર છે. જો કોઈએ કદી પણ દિલથી પ્રેમ કર્યો હશે તો મારી લાગણીઓને પિછાણશે. દેવ અને પારોનો પ્રેમ નિષ્કલંક અને અણીશુધ્ધ છે. તે કોઈ આળ નથી.'

પારોનાં ધબકારા વધી રહ્યા હતા. તેને પરસેવો છૂટી રહ્યો હતો. ચંદ્રમુખી અને રૂપાલીએ પારોને થાળે પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો. પારો શાંત થઈ રહી ન હતી. તેનું બોલવાનું અવિરત ચાલું રહ્યું હતું.

'દેવ સાથે મારો કોઈ ક્ષણભંગુર સાથ ન હતો. ભવોભવનો સંગાથ છે અમારો. દેવ અને પારો તો એક જ છે. પારોની રક્તધારાઓ વછૂટશે ત્યારે ટીપે-ટીપે દેવનું જ નામ હશે. હું એટલું જરૂર કહેવા માગું છું કે, પ્રેમરસ પીવામાં મર્યાદાઓને ઓળંગતા નહીં, નહીંતર દરેક યુગમાં એક દેવદાસ જન્મશે અને એક પારો આવી રીતે જ અભાગણ બની પ્રેમનું અતૃપ્ત પ્રતિક બની રહેશે. મારી સૌ કોઈને વિનંતી છે કે દેવનાં સંતાનનું લાલન પાલન કરજો. રાજબાબુ...' રાજશેખરને સંબોધીને તે બોલી,

'તમારી હું ઋણી રહીશ. મુસીબતોનાં અનેક પડાવમાંથી મને ઉગારી છે. કોઈ પણ લાલસા વગર મારો સાથ આપ્યો છે. જો, ભગવાન મને કોઈ ભવે ધરતી પર ફરી ઊતારશે તો તમારું ઋણ ચૂકવવાનો પ્રયાસ કરીશ.'

રૂપાલીને ગળે મળીને તે બોલી,

'કોઈ સંબંધ ન હતો છતાં તે મારી એક બહેન સરીખી સંભાળ રાખી. તારા સંગાથે મને હૂંફ આપી છે, મક્કમતા આપી છે. વિષમ સ્થિતિઓમાં ઝઝૂમવાની તાકાત આપી છે. રૂપાલી, તું પણ નાનકાનું ધ્યાન રાખજે.'

'બસ દીદી, બસ. રૂપાલીએ રડમસ સ્વરે કહ્યું. તમે ક્યાંય જવાના નથી.' રૂપાલીથી પોક મૂકાઈ ગઈ. તે અશ્રુ છુપાવતી વડની બીજી તરફ દોડીને રડતી રહી.

કૌશલ્યાદેવી તરફ ફરીને પારો બોલી,

'માતાજી, મને સોના-મહોર, હવેલીનો મોહ ન હતો. કોઈ વૈભવની અભિલાષા ન હતી. મને તો માત્ર દેવનો પ્રેમ જ કાફી હતો. આ મહેલાતો દેવનાં પ્રેમની સામે ગૌણ છે, તુચ્છ છે. બીજું તો કશું નહીં માગુ પણ બની શકે તો નાનકાને મમતાનો એક ઘૂંટડો આપજો.'

એ દ્વિજભાઈ તરફ વળી, 'દ્વિજ ભાઈસાહેબ... મારા વાસ્તે નહીં પણ નાના ભાઈની ખાતર જ કદી ઈચ્છા થાય તો નાનકાનાં માથે વહાલથી હાથ ફેરવી દેજો. મારાથી બોલવામાં અતિરેક થયો હોય તો માફ કરજો. હું તો કેટલી અભાગણ છું કે પ્રેમનાં પુષ્પોથી પણ વંચિત રહી અને ખીલતા ફૂલને પણ સંચિત કરી શકી નહીં. મને જ્ઞાતવ્ય છે કે મારું જીવન શેષ નથી.'

આટલું બોલતા પારો ચોધાર આંસુએ રડી પડી. તેને પ્રસવની અસહ્ય પીડા ઉપડી. તમ્મર ખાઈ તે ઢળી પડી. ચંદ્રમુખી અને રૂપાલીએ કેટલીક મહિલાઓને ગોળ કૂંડાળું કરવાનું કહ્યું. શરૂઆતમાં મહિલાઓ ખંચકાઈ, પણ માનવતા માટે તેઓ આગળ આવી. તેને વડની આડમાં લઈ જવાઈ. પારો ફરતે મહિલાઓએ કૂંડાળું રચી દીધું. પ્રસવની પીડાથી પારો ચીસાચીસ કરી રહી હતી. પુરુષો થોડાક દૂર જતાં રહ્યા.

... અને ફૂલની કૂંપળો મહોરવાની સાથે જ પારોએ રાડ પાડી.

'દેવ.....'

(ક્રમશ:)

પારો-ચંદ્રમુખી સહિત બધાને અંગ્રેજ પોલીસે ઘેરી લીધા હતા. કોઈને કશી સમજ પડી રહી ન હતી કે શું કરીએ? રાજશેખરની હાલત અંગ્રેજોએ દયનીય બનાવી દીધી હતી. ક્યાંકથી ચુન્નીલાલ કોઠા પર આવી પહોંચ્યો. સ્થિતિ જોઈ તે હબક ખાઈ ગયો. તેણે કોઠાની અંદર જવાનો પ્રયાસ કર્યો. અંગ્રેજ પોલીસે તેને અટકાવ્યો પણ ચુન્નીલાલ તો ચુન્નીલાલ જ હતો. પોલીસવાળાને ચકમો આપી તે કોઠાની અંદર આવી ગયો. અંગ્રેજ પોલીસે તેને પણ રાજશેખરનો સાથી સમજી લીધો, પણ એક પોલીસવાળો ચુન્નીલાલને ઓળખતો હતો. ચુન્નીલાલને તે નજીકથી જાણતો હતો. તેણે ચુન્નીલાલને કહ્યું કે, 'ચુન્નીબાબુ... હવે કોઠા પર ઘુંઘરની ઝણકાર નહીં પણ ગોળીઓનો રણકાર સંભળાશે. સલામતી એમાં છે કે તું પણ અહીંથી જતો રહે.'

ચુન્નીલાલે કહ્યું, 'મારો સામાન કેટલાય દિવસોથી અહીં પડ્યો છે. એ સામાન લેવા આવ્યો છું. કૃપા થશે તમે જવા દેશો તો...'

પોલીસમેને ઈન્સ્પેક્ટર શેરોન તરફ જોયું. ત્યાં જ ફરી ચુન્નીલાલ બોલ્યો,

'જવા દો, સરજી, ફરી આ કોઠો ક્યારે શરૂ થશે એની કોઈ ગણતરી નથી.' આટલી બધી પોલીસ અને ફર્શ પર પડેલા રાજશેખર તરફ જોઈને વળી તે બોલ્યો, 'આ માણસ કોણ છે? અર...રરર... શું હાલત થઈ છે બિચારાની...'

ઈન્સ્પેક્ટર શેરોનને થયું કે કોઈ ચસકેલ માણસ આવી ચઢ્યો છે. પોલીસે ઘણી આનાકાની કરી, પણ ચુન્નીલાલ સામાનનાં બહાને કોઠાની ભીતર સુધી પહોંચી ગયો. ઈન્સ્પેક્ટર શેરોને પણ 'ક્વિકલી... ક્વિકલી... કામ પતાવીને નીકળી જજે, કોઈ હોંશિયારી કરતો નહીં...' કહી ચુન્નીલાલને ત્રાંસી નજરે અંદર જવા દીધો.

અંદર આવતાં જ તેણે જોયું કે ચંદ્રમુખી તથા પારોને પોલીસે ઘેરી લીધા છે. તે મનોમન તરકીબ બનાવવા લાગ્યો. ચુન્નીલાલે એક કમરામાં જઈ પોતાની કેટલીક વસ્તુઓ હાથમાં લીધી. થોડી-થોડીવારે તે પોલીસ તરફ જોઈ લેતો હતો. ચુન્નીલાલને પણ ખબર હતી કે કોઠામાં ગુપ્ત દ્વાર છે. ધીમે ડગલે ચાલીને તે ગુપ્ત દ્વારને શોધવા લાગ્યો. તેની નજર ગુપ્ત દ્વાર પર પડી. બરાબર ચંદ્રમુખી-પારોને પોલીસે, જ્યાં ઘેરી લીધા હતા તેના થોડા જ અંતરે દ્વાર હતું. તેણે નિશ્ચય કર્યો કે, પોલીસનાં હાથમાંથી આમને છોડાવવા છે. એ વિચાર કરી રહ્યો કે આ આયોજન કરાય કઈ રીતે? ત્યાં જ તેની નજર પૂજાનાં થાળ પર પડી. તેને અબીલ- ગુલાલ અને કંકુ દેખાયા. તે મનોમન મુસ્કુરાયો. પોલીસ સામે અટકચાળા અને ઉટપટાંગ હરકતો કરીને ચુન્નીલાલ પૂજાના થાળ નજીક પહોંચ્યો. ચંદ્રમુખી-પારો સહિત બધાને સમજ ન પડી કે ચુન્નીલાલ શું કરી રહ્યો છે? ચુન્નીલાલે ચંદ્રમુખી તરફ જોયું. તેણે જોરથી કહ્યું,

'ચંદા... મા દુર્ગાની પૂજા કરવાની મનોકામના પૂરી થશે. બસ તૈયાર રહેજો. ચુન્નીલાલે અબીલ-ગુલાલને હાથમાં હવામાં પ્રસરાવી દીધા.અને તે સીધો ધસ્યો ચંદ્રમુખી અને પારોની તરફ. ઘેરો કરીને ઊભેલા પોલીસવાળાની આંખ તરફ તેણે ગુલાલ ફેંક્યો. પારો-ચંદ્રમુખીને આંખો બંધ કરવાનું કહી ચુન્નીલાલ ગુલાલનો છંટકાવ કરતો રહ્યો. આખા કોઠામાં ગુલાલનું વાદળ બંધાઈ ગયું. આખોય કોઠો લાલ વાદળોની સેનાનો સાક્ષી બન્યો. તકનો લાભ લઈને ચુન્નીલાલ બધાને લઈને ગુપ્ત દ્વાર તરફ દોડ્યો. ગુલાલનાં કારણે અંગ્રેજ પોલીસની દશા ખરાબ થઈ. બધા જ આંખો ચોળી રહ્યા હતા. ચુન્નીલાલની સતર્કતાને કારણે ઘડીભરમાં આ ઘટના બની ગઈ અને જોતજોતાંમાં બધા જ હવામાં ઓગળી ગયા હોય એમ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

રાજશેખરનું શું થયું? રાજશેખરે પણ મોકાનો ફાયદો ઉઠાવ્યો. ચુન્નીલાલે ગુલાલનો છંટકાવ કરતા જ આવી વિષમ સ્થિતિમાં પણ એ ઈન્સ્પેક્ટર શેરોન અને કાલીદાસને ચકમો આપીને ફરાર થઈ ગયો. ગુલાલનાં વાદળો વિખેરાયા તો કાલીદાસ અને ઈન્સ્પેક્ટર શેરોને જોયું કે કોઠામાંથી રાજશેખર, ચંદ્રમુખી અને પારો સહિત બધા જ રફુચક્કર થઈ ગયા હતા. ઈન્સ્પેક્ટર શેરોન ગુસ્સામાં લાલાચોળ થઈ હાથ ઘસતો રહી ગયો. કાલીદાસની દશા પણ કંઈક આવી જ હતી.

બીજી તરફ પારોની હાલત બગડી રહી હતી. પ્રસુતિની પીડાનું દર્દ અસહ્ય બની ગયું હતું. ચંદ્રમુખી અને રૂપાલીને ખ્યાલ હતો કે, હવે ગમે ત્યારે પારોની પ્રસુતિ થઈ શકે છે. ખેતરોની ચાસમાં ચાલતાં-ચાલતાં પારોને કષ્ટ પડી રહ્યું હતું.

'બસ, હવે મારાથી વધુ ચલાશે નહીં ચંદા. થાક લાગે છે અને ચક્કર પણ આવી રહ્યા છે.' પારોએ એનું પેટ પકડીને કણસતા સ્વરે કહ્યું.

'પારો...' ચંદ્રમુખીએ હિંમત આપતા કહ્યું, 'ધીરજ રાખ, કંઈક કરીએ.' ચંદ્રમુખીએ ચુન્નીલાલ તરફ જોયું.

'ચુન્નીબાબુ, તમે અણીનાં સમયે અમને કામ લાગ્યા છો. ભગવાન આવી રીતે પણ કૃપા વરસાવી શકે છે એ આજે જાણ્યું.' પારો તરફ ઈશારો કરીને એ કંઈક બોલવા જતી હતી ત્યાં જ ચુન્નીલાલે કહ્યું,

'બસ... બસ... ઓળખ આપવાની જરૂર નથી. પારોને હું જાણું છું. હું કોઈ વ્યવસ્થા કરું છું.'

ચુન્નીલાલ જાણતો હતો કે, એમને અંગ્રેજ પોલીસ શોધી રહી હશે. એમને પકડવા અંગ્રેજ પોલીસ આકાશ પાતાળ એક કરશે. ચુન્નીલાલ અને દેવદાસની જૂની મિત્રતા હતી અને લાંબા સમય સુધી બંને એક સાથે રહ્યા હતા. એમણે સુખ અને દુખ સાથે જ ભોગવ્યા. ચુન્નીલાલને યાદ આવ્યું કે હાથીપોતાના (પારોનાં જ્યાં લગ્ન થયાં હતા તે ઠાકોર ભૂવન ચૌધરીનું ગામ) મંદિરનાં પૂજારીની ઓરડી હાલ તો સૌથી સલામત સ્થળ બની શકે એમ છે. પણ હાથીપોતા સુધી આટલા બધા લાવ-લશ્કર સાથે જવાશે કઈ રીતે?

ચુન્નીલાલને વિચારમગ્ન મુદ્રામાં જોઈ ચંદ્રમુખીએ પૂછ્યું, 'ચુન્નીબાબુ કી હોવા? શો વિચાર કરો છો?'

'ચંદા... હાથીપોતામાં દેવદાસ અને મંદિરના પૂજારીનું સારું બનતું હતું. હું અને દેવદાસ ઘણીવાર ત્યાં રોકાયા છીએ. હાલમાં તેનાં કરતાં સલામત જગ્યા બીજી કોઈ દેખાતી નથી. જ્યાં સુધી પારોજીનાં સારાવાના નહીં થાય ત્યાં સુધી હાથીપોતામાં રોકાવું વધારે હિતાવહ લાગે છે. અંગ્રેજ પોલીસ કે કોઈને શંકા પણ જશે નહીં કે આપણે હાથીપોતામાં રોકાયા છીએ. બોલો શું માનવું છે?'

ચંદ્રમુખીએ ઉંડો નિશ્વાસ નાંખ્યો. તે થોડીવાર સુધી શૂન્યમનસ્ક બેસી રહી. પારોની હાલત અને અંગ્રેજ પોલીસનાં ડરે ચંદ્રમુખીએ ચુન્નીલાલનાં હાથીપોતા જવાના પ્રસ્તાવને સ્વીકારી લીધો.

પારોએ આનાકાની કરી. પારોએ કહ્યું કે, 'હાથીપોતા જવાની જરૂર નથી. એવું હોય તો પાછા તાલસોનાપુર જ જઈએ તો?'

'તાલસોનાપુરમાં જવાનું જોખમ વધારે છે. જોખમ તો હાથીપોતા જવામાં પણ છે, પરંતુ તાલસોનાપુર કરતાં વધારે નહીં.' ચંદ્રમુખીએ પારોને સમજાવવાનો મોરચો સંભાળ્યો.

'દીદી... સમય બરબાદ કર્યા વગર કોઈ એક નિર્ણય કરીએ તો સારું થશે. તમારી પ્રસુતિનો સમય નજીક આવી રહ્યો છે.'

પારોએ ત્યાર બાદ વિશેષ કોઈ દલીલ કરી નહીં. તે ચૂપ થઈ ગઈ. તે કમને મૌન થઈ ગઈ અને આકાશ ભણી તાકવા લાગી.

'ચુન્નીબાબુ... એક તકેદારી રાખવી પડશે કે, કોઈને કાનોકાન પણ ખબર ન પડે કે, આપણે હાથીપોતામાં છીએ.'

ત્યાં જ ઝાડીઓમાં સળવળાટ થયો. ચુન્નીલાલ સાવધ થઈ ગયો. કોઈ જાનવર કે સાપ હશે એમ માની ચુન્નીલાલ સળવળાટની દિશામાં લાકડી લઈને ફર્યો. ચંદ્રમુખી, પારો અને રૂપાલી એકબીજાનો હાથ પકડી ઊભા થઈ ગયા. સેવકરામ પણ ચુન્નીલાલ સાથે જોડાયો. ઝાડીઓનો સળવળાટ બંધ થઈ ગયો.

ચુ્ન્નીલાલ અને સેવકરામ ધીમે પગલે ઝાડી તરફ ગયા. થોડાક અંતર સુધી ચાલ્યા, પણ કશું જડ્યું નહીં. પરંતુ તેઓ પરત થઈ રહ્યા હતા ત્યાં જ કોઈ માણસનાં કણસવાનો અવાજ આવ્યો. ચુન્નીલાલ અને સેવકરામ ઝડપથી પાછા આવ્યા. જોયું તો ઝાડીઓની કાંટાળી વાડમાં રાજશેખર અધમૂવો થઈને પડ્યો હતો. ચુન્નીલાલ અને સેવકરામે મહામહેનતે રાજશેખરને બહાર કાઢ્યો. રાજશેખરને લઈ બંને જણ આવ્યા. રાજશેખરને જોઈ પારો અને ચંદ્રમુખીનાં ચહેરા પર સંતોષની આછી રેખા અંકિત થઈ ગઈ. બધાએ રાજશેખરને સલામત જોઈ હાશકારો અનુભવ્યો.

(ક્રમશઃ)

સૂરજ પર હજુ રાત્રીની ધૂળ બાઝી ન હતી. સાંજની સોડ તાણીને સૂરજ શાતા મેળવી લેવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો. પણ નસીબમાં જ્યાં સળગવાનું જ હોય ત્યાં વળી સવાર શું? બપોર શું અને સાંજ શું? સૂરજનાં ભાગ્યમાં સળગતા રહેવાનું જ લખાયેલું છે. અનાદિકાળથી સૂરજ સળગી રહ્યો છે અને હજીય આવનારા અનેક કાળો સુધી એ સળગ્યા કરશે. પારો પાસે પણ એક આગ હતી. પારો જે આગમાં સળગી રહી હતી તે આગ હતી પ્રેમ વિરહની. કદાચ કોઈનાં પણ નસીબમાં આવી રીતે વિરાહાગ્નિમાં સળગવાનું લખાયું નહીં હોય.

ઠાકોર ભુવન ચૌધરીની હવેલીમાં પ્રવેશતાં જ પારોનું દિલ ઘ્રાસ્કા અનુભવી રહ્યું હતું. ઠાકોર ભુવન ચૌધરીના નિધન બાદ કાલીદાસની હરકત અને હવેલીમાં તે રાત્રીએ ઘટેલી ઘટના માનસપટલ પર તાજી થતાં જ તે આઘીપાછી થઈ. પણ તેનામાં એક હિંમત હતી, એક હોંસલો હતો, દેવદાસનાં સંતાનને પિતાનું નામ આપવાનું અને પ્રેમની અંતિમ નિશાનીનું જતન-સંવર્ધન કરવાનો. પારોને હવે બીજી કોઈ અપેક્ષા રહી ન હતી જીવનથી.

તે છાનીમાની રસોઈઘરમાં આવી પહોંચી. ભાનુને તેણે કાનમાં કહ્યું કે દીકરા કોઈને કશું પણ કહેતો નહીં. રસોઈઘરમાં આવીને પારોએ ચહેરો ઢાંકી લીધો. બે-એક જણાએ પૂછયું કે, ‘આ કોણ છે તો રૂપાલીએ મધ્યસ્થી કરીને કહ્યું કે, શ્યામબાબુએ બોલાવ્યા છે રસોઈઘરમાં કામ કરવા માટે.’ આ પ્રશ્ન બાદ પારો અંગે કોઈને કશું પણ પૂછવાનો મોકો ન મળ્યો. બધા પૂજાની તૈયારીમાં તલ્લીન હતા.પારો અને રૂપાલીએ લોટ દળવાનું શરૂ કર્યુ. રસોઈઘર સુધી આવ્યા બાદ પારોએ ભાનુને પૂજાવિધિમાં જવાનું કહ્યું. ભાનુએ તેનું કહ્યું માન્યું.

પૂજાવિધિમાં આમંત્રિતોનો જમાવડો હતો. પૂજા માટે ચંદ્રમુખી સુસજ્જ હતી. કોઠાની પૂણ્યશાળી માટી લઈને શાસ્ત્રોક્ત મંત્રોચ્ચાર થઈ રહ્યા હતા. ચુન્નીલાલ અને સેવકરામ પણ આરતીમાં જોડાયા. હવેલીમાં દુર્ગા માતાની ભક્તિમાં હર કોઈ લીન હતા. હવેલીનાં દ્વારે ઊભેલા શ્યામદાસે જોયું કે લોકોનો એક કાફલો વડના ઝાડ પાસે આવી પહોંચ્યો હતો. બ્રાહ્મણ સહિત મહિલાઓ અને પુરુષો વડની ફરતે ગોઠવાઈ ગયા. કુતૂહલતાવશ શ્યામદાસે નોકરને મોકલ્યો કે, ‘જાણી લાવ કે વડ પાસે શું થઈ રહ્યું છે?’ નોકરે શ્યામદાસની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું.

ઉછળતો- કૂદતો ભાનુ ફરી શ્યામદાસ પાસે આવ્યો. તેણે પણ બાળસહજભાવે પૂછયું, ‘દાદા... શું થઈ રહ્યું છે?’

‘નાનકા, હું પણ એ જ જાણવાની કોશિશ કરી રહ્યો છું કે વડ પાસે શું બની રહ્યું છે?’

એટલીવારમાં નોકર શ્યામદાસ પાસે આવ્યો. તેણે ખબર આપી કે કોઈ તાલસોનાપુરવાળા છે અને વડ પાસે મહિનાઓ પહેલાં મૃત્યુ પામેલા દેવદાસ નામના માણસની મોક્ષ પ્રાર્થના કરવા આવ્યા છે.

શ્યામદાસે પિતા ઠાકોર ભુવન ચૌધરીનાં મુખેથી દેવદાસનાં પરિવાર વિશે સાંભળ્યું હતું. ખોળામાંથી ભાનુને નીચે ઉતારી શ્યામદાસ વડ પાસે પહોંચ્યો. દેવદાસનું નામ સાંભળી ભાનુ પારોને સંદેશો પહોંચાડવા દોડ્યો.

‘પ્રણામ...’ કૌશલ્યદેવી સામે પહોંચીને શ્યામદાસે કહ્યું. દ્વિજદાસે ત્રાંસી આંખે તેની તરફ જોયું.

‘અમી શ્યામદાસ... ઠાકોર ભુવન ચૌધરીનો પુત્ર છું. આપ સૌ હાથીપોતામાં આવ્યા છો. અને દુર્ગા પૂજાનો અવસર છે તો મારી ઈચ્છા છે કે આપ સૌ અમારી સાથે પૂજામાં જોડાઓ... વીતેલી વાતો વિસરીને નવો અધ્યાય શરૂ કરીએ. કોઈકને કોઈક રીતે આપણા બન્ને પરિવારો એક સાંકળથી પરોક્ષ કે પ્રત્યક્ષ રીતે જોડાયેલા જ છે...’

‘હરગીજ નહીં... અમે ફક્ત દેવ માટે અહીંયા આવ્યા છીએ.’

‘દાદા... દુર્ગા પૂજાથી મુખ ન ફેરવાય. મારું તમને નિમંત્રણ છે આપ સૌ જોડાશો તો અમને આનંદ થશે.’

દ્વિજદાસે શ્યામદાસની વિનંતી તરફ આંખમિચામણાં કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. પણ કૌશલ્યાદેવીએ તેનો હાથ પકડીને હકારમાં માથું ધુણાવ્યું. દ્વિજદાસે શ્યામદાસે કહ્યું.

‘ઠીક છે શ્યામબાબુ... આપની પૂજામાં જરૂર આવીશું. દુર્ગા માતાનાં આશીર્વાદ, કૃપા અને મહેર વરસશે.’

‘આભાર, હું આપ સૌની રાહ જોઉં છું અને હા, કોઈ પણ વસ્તુ જોઈતી હોય તો કહેજો... ખંચકાટ વગર કહેજો દ્વિજબાબુ...’

‘શ્યામદાસ... તમારો પણ આભાર... આ દેવદાસનું કોઈ ઋણ છે, જે ઉતારવા માટે હાથીપોતા સુધી આવવું પડ્યું છે. જરૂર કોઈ ઋણ છે... અમે ચોક્કસ પૂજામાં સામેલ થશું.’ આટલી વાતચીત કર્યા બાદ શ્યામદાસ હવેલીમાં પાછો ફર્યો. અને દ્વિજદાસ અને કૌશલ્યાદેવી હવનમાં લાગ્યા.

ભાનુએ જ્યારે પારોને સંદેશો આપ્યો કે દેવદાસનાં ઘરવાળા પૂજા કરવા વડ પાસે છે તો પારોના હૃદયમાં એક તીણી ટીસ ઊઠી.

‘દેવ...’ કહીને તે ફસડાઈ પડી. સ્થિતિની નાજૂકાઈ જોઈ પારોનાં ચહેરા સામે રૂપાલી ઊભી રહી ગઈ. પારોને રસોઈઘરમાં કંઈ કેટલીય આંખો ટગર-ટગર તાકી રહી હતી.

રૂપાલીએ વાતને વાળતા કહ્યું, ‘કશું નહીં, આ તો પ્રસુતિની પીડા છે...’

પારો તરફ ફરીને તે બોલી, ‘પારો... શું કરે છે?’

‘રૂપા, મને વડ પાસે લઈ જા. મારે પણ હવનમાં જવું છે…’

‘આ શકય નથી પારો. ચંદ્રમુખીએ પોતાના જીવનું જોખમ ખેડીને આપણને અહીંયા સુધી પહોંચાડયા છે. કાલીદાસ કે એનાં માણસોને ખબર પડશે તો અનર્થ થઈ જશે.’

‘હવે શો ફરક પડે છે, અર્થ હોય કે અનર્થનો?’

રૂપાલીએ પારોનાં કપાળેથી પરસેવો લૂછતા કહ્યું, ‘ચંદ્રમુખીને આવી જવા દે. હમણાં કશું પણ કરવું નહીં.’

‘રૂપા, તને ખબર છે? દેવે... દેવે... મારી આ બાંહોમાં પ્રાણ ત્યાગી દીધા હતા અને હું નિષ્ઠુર એનાં માટે કશું કરી ન શકી. મારા જેવી અભાગણ જોઈ છે તેં? મારા દર્શનની અભિલાષામાં તેમનાં પ્રાણ અટક્યા હતા. આખી રાત તેમણે મારી એક ઝલક માટે કણસતા કાઢી... શું વીતી હશે મારા દેવ પર... અને હું હવેલીમાં મખમલી ચાદર પર હતી? છી, મને ધૃણા થાય છે મારી જાત પર...

રૂપા... હું દેવ પાસે જવા માગુ છું.’

રૂપાલીનાં ગળે પણ ડૂમો ભરાઈ ગયો. ‘પારો, હવે શાંત થા. પૂજા શરૂ થવાની તૈયારી છે. આ તો સારું થયું છે કે દેવદાસનો પરિવાર પણ હાથીપોતામાં છે. તારા સંતાનને પિતાનાં નામની ઓળખનો રસ્તો દુર્ગામાએ ખોલી આપ્યો છે. બસ, થોડી રાહ જો.’ માંડ-માંડ પારો શાંત થઈ.

ચંદ્રમુખીએ પૂજાનો આરંભ કર્યો. પૂણ્ય માટીને માતા દુર્ગાના ચરણોમાં અર્પિત કરી. આરતીનો પ્રારંભ થયો અને શ્યામદાસે જોયું કે કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ પણ હવેલી તરફ આવી રહ્યા હતા. તે બે ડગલા આગળ વધ્યો. કાલીદાસની નજર પડી અને તેનાં શરીરમાંથી ભયનું લખલખું પસાર થઈ ગયું. ‘આ દ્વિજદાસ ક્યાંથી આવી ચઢ્યો? મારી પોલ ખોલી નાંખશે તો? પારોને કરેલી હેરાનગતિની વાત ખૂલ્લી કરી દેશે તો?’ કાલીદાસ આઘોપાછો થયો. પણ તે છટકી શકે તેવી હાલતમાં ન હતો. ત્યાં અડીખમ ઊભા રહેવું તેની મજબૂરી હતી.

આરતી પૂર્ણ થયા બાદ ચંદ્રમુખી પાસે આવી કાલીદાસે કહ્યું, ‘ચંદારાણી... વાયદો અધૂરો છે, પૂર્ણ કર્યા વગર જશો?’

‘ના…ના.. કાલીબાબુ...ચંદા વાયદો જ પૂર્ણ કરવા આવી છે. દેવદાસનો અને પારોનો. આજે તો મુજરો કર્યા વગર ચંદા જશે નહીં. એ પાક્કું છે...’

ચંદ્રમુખીએ સેવકરામને ઈશારતથી કહી દીધું કે મુજરાની તૈયારી કરે. સેવકરામે ચુન્નીલાલની સાથે મળી મુજરાની મહેફીલ સજાવી. મહિનાઓ પછી ચંદ્રમુખી નાચી અને એટલી ઝૂમીને નાચી કે જોનારાઓ મોંમાં આંગળા નાંખી ગયા.

ચંદ્રમુખીનાં તાલે-તાલે, તેની દરેક થિરક પર એક તલસાટ હતો. આક્રંદ હતો. વિયોગી નૃત્યનું પ્રતિબિંબ હતું. તેનાં અંગે-અંગેથી દેવ અને પારોનાં પ્રેમની ગાથા છલકાઈ રહી હતી. દેવદાસ પ્રત્યેની એની ચાહના ઉફાને ડોકાતી હતી. ચંદ્રમુખીએ મુજરો નહીં પણ વિયોગી નૃત્ય કર્યું હોવાનો ભાસ થઈ રહ્યો હતો. પ્રેમમાં ભાંગી પડેલી વિયોગણની અશ્રુભીની વાચા હતી. એક ખૂણામાં પારો અને બીજા ખૂણામાં કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ અને ત્રીજા ખૂણા પર હતો કાલીદાસનો કાળ.
(ક્રમશઃ)

ચંદ્રમુખીનો મુજરો ચાલી રહ્યો છે. મુજરા પર કાલીદાસે લખલૂંટ રૂપિયા વહાવ્યા. તેમની પત્ની મનોરમા તો પતિનો આવો અસ્સલ ચહેરો જોઈને હેબતાઈ ગઈ. એક તબક્કે તો કાલીદાસે ચંદ્રમુખીને બાથમાં લેવાની કોશિશ પણ કરી હતી પરંતુ ચંદ્રમુખીએ તેના ઈરાદા બર આવવા દીધા ન હતા.ચંદ્રમુખી તો ચંદ્રમુખી જ છે. કાલીદાસનાં બધા જ પેંતરા વિફળ રહ્યા.

વડ પાસે દેવદાસના મોક્ષની પુજા પૂર્ણ કર્યા બાદ કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ હવેલીમાં આવી પહોંચ્યા હતા. પારો તો ઈન્તેજારમાં હતી કે ચંદ્રમુખીનો ક્યારે પૂર્ણ થાય છે? હજુ પારોની નજર કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ પર પડી ન હતી અને બન્નેએ પણ પારોને જોઈ ન હતી.

અચાનક મુજરો કરતાં કરતાં ચંદ્રમુખી તાંડવ નૃત્ય કરવા લાગી. તમામ મહેમાનો હબક ખાઈ ગયા. ચંદ્રમુખીનો તાંડવ નૃત્ય જોઈ કાલીદાસ પણ નાસીપાસ થયો.ચેહરા પર બનાવટી હાસ્ય રેલાવી તે પોતાની જાતને સ્વસ્થ રાખવાનો પ્રયાસ કરતાં જણાયો. ચંદ્રમુખીનો તાંડવ નૃત્ય ચાલી રહ્યો હતો ત્યારે જ ભીડને ચીરી પારો પ્રાંગણની વચ્ચોવચ આવી ગઈ. પારોને જોઈ પ્રથમ કાલીદાસને તમ્મર આવી ગયા. કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ સુધ્ધા સડક થઈ ગયા. જોરથી પારો તાડુકી.
બસ....ચંદા...તાંડવ નૃત્ય નહીં પણ હવે ખરેખર તાંડવ થશે.

પારોની ત્રાડ સાંભળી ચંદ્રમુખીએ નૃત્ય અટકાવી દીધું. તે આકળ-વિકળ નેત્રોથી પારોને તાકતી રહી. પારોની આંખમાં ઝગારા હતા. બેખોફ અને નિડર પારો જોવાઈ રહી હતી. બધાનાં મનમાં એક જ પ્રશ્ન હતો કે શું થશે? મહેમાનોમાંથી અવાજ આવ્યો.
કેવી બાઈ છે? સાવ નફ્ફટ છે. પતિને ખાઈ ગઈ અને ઘર છોડીને જતી રહી હવે પાછી મોં કાળું કરવા આવી છે?

આટલું સાંભળતાં જ પારોએ ફરી ત્રાડ પાડી.

કોણ બોલ્યું...પારોનો ભરાવદાર અવાજ પડઘાયો. કોણ બોલ્યું.

પારોનું રૂપ જોઈ કોઈએ હિંમત ન કરી કે કોણ બોલ્યું. પારોએ બે-ત્રણ જણાની પાસે જઈ આંગળી ચિંધી. તમે બોલ્યા...પેલા શું બોલે? નકારમાં માથું ધુણાવ્યું.

પારોએ ત્યાર બાદ કોઈને પુછ્યું નહીં. પણ મેતરાણીના નામથી હાક પાડી.

મેતરાણી...મહિલાઓ વચ્ચે બેઠેલી મેતરાણી દાંત કાઢતી દેખાઈ. પારો તેની પાસે ધસી ગઈ.

મેતરાણી...તમે તમારી હરકતોથી વાજ આવવાના નથી? પારોને જાણે મેતરાણી ખિજવતી હોય એમ અન્ય મહિલાઓ સાથે હંસતી જ રહી. મેતરાણીનાં બાવડે ધક્કો મારી કહ્યું..

તમે મારા કરતાં મોટી ઉંમરનાં છો. મારા સંસ્કાર મને આપતા નથી હું તમારી ફજેતી કરું. હવે દાંત કાઢવાનું બંધ કરો તો સારું..
હાં...હાં....કેમ નહીં...પારો રાણીનો આદેશ છે....બધા ચૂપ થઈ જાઓ...એમ કહી મેતરાણી સહિત બધા ચૂપ થઈ ગયા અને થોડી વાર બાદ ખૂબ જોર-જોરથી હસવા માંડયા. પારોનો પિત્તો ગયો. પારોનો હાથ સીધો મેતરાણીનાં ગાલ પર હતો. જ્યાં હાસ્યનાં ફુવારા ઉડતા હતા ત્યાં સાવ જ સન્નાટો છવાઈ ગયો. મેતરાણી ગાલ પંપાળતા રહી ગઈ.

પારો કશુંક અવળું કરી બેસશે એવા વિચારે ચંદ્રમુખી પાસેં પહોંચી. પારોએ ચંદ્રમુખીને કહ્યું..ચંદા, આ એ જ બાઈ છે જેણે મારા સંસારમાં પલિતો ચાંપ્યો હતો. મારી ઠેકડી ઉડાડવામાં કોઈ કસર બાકી રાખી ન હતી. બુઝુર્ગ છે, વડીલ છે એમ સમજી હું તેમની હરકતોને ટાળતી રહી.

પારો, સંભાળ, તારી જાતને સંભાળ...

નહીં ચંદા, આજે તો એક ઘા ને કટકા થતાં હોય તો ભલે. આજે પારો નહીં અટકે. અને તું પણ અટકાવતી નહીં....તને દેવદાસનાં સમ છે....
દેવદાસ....ત્યાં જ કાલીદાસ ટપક્યો..

કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ તરફ નજર કરી તે બોલ્યો. આ બે મહાન આત્માઓ છે. આ બન્ને મહાન આત્માઓએ દેવદાસ માટે પોતાના પ્રેમનું બલિદાન આપ્યું. કોને મહાન પ્રેમિકાની ઉપાધિ આપું? આપ સૌ મારી મદદ કરશો..? પારો કે ચંદ્રમુખી...
સાડીનો પાલવ સરખો કરી ચંદ્રમુખી બોલી..
કાલીબાબુ...પારો અને ચંદ્રમુખી તો દેવની દાસી હતા, છે અને રહેશે. પણ તમારું જેવું નામ છે તેવાં જ તમારા કાળા કામો અને કાળા કારનામા છે...

આ લો, હવે ગાંડી ડાહીને શિખામણ આપી રહી છે. ચંદાજી...મુખડા દેખો દર્પન મે...

એમ? ચંદારાણીથી ચંદાજી..તમે આ બધાની વચ્ચે ચંદારાણી કહેતા જીભ કોચવાય છે? ત્યાં કોઠા પર તો જાત-જાતનાં સંબોધનો અને વાક્યો બોલો છે. આશિક બની જાઓ છો. ચંદા કહેતા-કહેતા થાકતા નથી. આજે આ મહેફિલમાં શું થઈ ગયું? હા, તમે રહ્યા ઈજ્જતદાર અને હું રહી કોઠાવાળી...પણ કાલીબાબુ કોઠાની પણ એક ઈજ્જત આબરૂ છે. એટલે જ તમારા જેવા લોકો ત્યાં આવે છે. અને કદાચ કોઠાની માટીને પૂણ્ય માટી તરીકે મા દુર્ગાનાં ચરણોમાં અર્પિત કરાય છે.

ચંદ્રમુખીની આંખનાં ખૂણે નીર બાઝી ગયા...અરે હા, તે રાત્રે શું કહ્યું હતુ મને..? ચંદારાણી..એક રાત....આટલું કહી ચંદ્રમુખી ધ્રુસ્કે-ધ્રુસ્કે રડી પડી.
કાલીબાબુ...ભલે અમે કોઠાવાળી પણ એક મહિલા છીએ. સમાજ સાથે જોડાવામાં અમારી પણ ઈચ્છા હોય છે. તમારા જેવા લોકો અમારી ઈચ્છાઓને અંધારી રાતની કાળ કોટડીમાં હરહંમેશ કચડતા આવ્યા છે. પણ હવે નહીં....હવે પછી ભોગવશે આ સમાજ અને સમાજના દંભી લોકો..
ઝડપથી પારો પાસે પહોંચી ચંદ્રમુખી બોલી..
આ પારોનો કસુર શો છે? શો ગુનો છે? દેવીદાસને પ્રેમ કરવો? કોઈને અનહદ ચાહવવું ગુનો હોય તો ભલે આ ભદ્ર સમાજ એને ગુનો ગણતો રહે. ચંદ્રમુખીનો દેવ દિવાનો હતો, ચંદા પણ દેવની દિવાની હતી પણ દેવે તો માત્ર પારોને ચાહી. તો શું ચંદ્રમુખીનો પ્રેમ મટી ગયો?
અશ્રુધારા લૂછતી ચંદ્રમુખી બોલી રહી હતી. કાલીદાસે તાળીઓ વગાડી.
વાહ, ભઈ વાહ, ખૂબ ભાલો..ચંદાજી..નહીં..ચંદારાણી... આવી સૂફિયાણી વાત કરવાથી પાપ પૂણ્ય થઈ જતું નથી. અને હા, જે પારોનાં પ્રેમના ચંદારાણી તમે યશોગાન કરી રહ્યા છો એ તો માત્ર એક વાસના હતી. બે શરીર વચ્ચેનું આકર્ષણ હતું..એ કોઈ પ્રેમ ન હતો...એ તો બસ હતું એક સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચેનું શારિરીક આકર્ષણ..
કાલીબાબુ...પારોએ જોરથી હાક પાડી.
અરે આ તો શરૂઆત છે આટલામાં જ અકળાઈ કેમ ગયા? મૂળ મુદ્દો તો હવે આવ્યો છે.
મહેમાનો તરફ ગોળ ચકરાવો ફરીને... સહુને જાણવાનો અધિકાર છે કે પારોજી કોનાં સંતાનની માતા બની રહી છે? જાણવા માંગો છો? કાલીદાસ થોડોક અટક્યો. કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ પાસે આવી લોકો તરફ પાછો ફર્યો.
તો જણાવી દઈએ કે પારોજી ઠાકોર ભૂવન નહી પણ દેવદાસ મુખરજીનાં સંતાનની માતા બની રહ્યા છે....
કાલીદાસનાં અંતિમ શબ્દો પર કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસ ચોંકી ઉઠ્યા.
શું બકવાસ કરી રહ્યો છે કાલીદાસ...શું અલેલટપ્પુની જેમ જે મનમાં આવે તે ભસડી રહ્યો છે? ભાન પડે છે કે શું કહી રહ્યો છે. જીભડીને કાબૂમાં રાખ....
દ્વિજદાસ ગુસ્સામાં આવી ગયો. કૌશલ્યાદેવી વિસ્ફારિત નેત્રોથી એકીટશે જોવા લાગ્યા. તેમણે પારો તરફ પહેલી વાર પ્રેમભરી નજરે જોયું. તેમના મનની શંકાઓ જાણે દુર થઈ ગઈ. કૌશલ્યાદેવીને ઉંડે-ઉંડે મનમાં હતું કે પારોનું સંતાન દેવદાસનું નથી. પણ કાલીદાસે સરાજાહેર પારોનાં સંતાન અંગે કહેતાં કૌશલ્યાદેવીને અહોભાવ જાગ્યો પણ મુખરજી ખાનદાનની માન-મર્યાદા તેમની આડે આવી ગઈ. નારાયણાસ મુખરજીનાં શબ્દો તેમના કાનોમાં ગૂંજવા લાગ્યા.
સુમિત્રા અને તેની દિકરી પાર્વતી ગમે તેટલા પ્રયાસો કરશે પણ મારી હયાતી અને મારા મોત બાદ પણ મુખરજી ખાનદાનની વહુ નહીં બની શકશે આ પારો..કૌશલ્યા, મને વચન આપ...
કૌશલ્યાદેવી માથે હાથ દઈ બેસી ગયા. ધર્મસંકટ હતું. દેવનું નામ સરાજાહેર ઉછળી રહ્યું હતું. કાલીદાસ તો પાછો પારોનું બુરું ઈચ્છનાર છે અને તેનાં મુખેથી સત્ય પરથી પરદો ઉઠતાં જ કૌશલ્યાદેવી વ્યાકુળ બની ગયા.
પારોનો સ્વીકાર કરે કે ન કરે? પારોને સ્વીકારે તો તેનાં સંતાનને દેવદાસનું નામ આપવું પડે? કૌશલ્યાદેવીએ દ્વિજદાસ તરફ જોયું. દ્વિજદાસે માતાની હાલતનો ક્યાસ લગાવ્યો. તે ઝડપથી કૌશલ્યાદેવી પાસે આવ્યો. તેની પત્ની સૌજન્યા પણ આવી પહોંચી.
ચંદ્રમુખી સીધી કાલીદાસ સમક્ષ આવીને ઉભી રહી ગઈ. તે બોલી..
જોયું, કાલીબાબુ..આ મા દુર્ગાનો ચમત્કાર છે. આજે તમારા મોંમાંથી સચ્ચાઈ નીકળીને જ રહી. તમે પારોને નીચે પાડવાની કોશિશ કરતા હતા પણ થયું તેનાથી ઉલ્ટું. જે હકીકતથી અમે લોકોને વાકેફ કરવા માંગતા હતા તે હકીકત તમે જાતે જ ઉજાગર કરી કે પારોનાં સંતાનનો પિતા દેવદાસ છે.
ચંદ્રમુખીએ ભીંજાયેલીએ આંખોએ હર્ષાનીર વહાવ્યા તો પારોની આંખમાં મા દુર્ગા પ્રત્યેનો આભારભાવ પ્રકટ થઈ રહ્યો હતો. કૌશલ્યાદેવી અને દ્વિજદાસની કેફિયત એવી હતી આ સ્થિતિમાં શું કરી શકાય? એક તરફ મુખરજી ખાનદાનની માન-મર્યાદા હતી તો બીજી તરફ એક કડવું સત્ય હતું.
ક્રમશ :
દિવાળીની શૂભકામના.....નૂતન વર્ષાભિનંદન