છત્તીસગઢના ધમતારી અને ગરિયાબંદ જિલ્લામાં સ્થિત ટાઇગર રિઝર્વમાં હજારો વૃક્ષોની છાલ ઉતારી લેવાની ઘટના પ્રકાશમાં આવી છે. આ ઘટનાએ વન વિભાગના અધિકારીઓમાં ચિંતા વધારી દીધી છે. જે વૃક્ષોની છાલ ઉતારવામાં આવી હતી તેમાં મોટાભાગે સાલ, બીજ અને તેંદુ વૃક્ષો હતા. આ ઘટના એવા વિસ્તારમાં બની હતી જ્યાં અગાઉ જંગલની મધ્યમાં એક ગામ હતું. 40 વર્ષ પહેલાં બાંધના નિર્માણ માટે ગામલોકોને સ્થળાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે, ગામલોકો આ વિસ્તારમાં પાછા ફરી રહ્યા છે. એવો આરોપ છે કે છેલ્લા 10 વર્ષમાં પાછા ફરેલા ગ્રામજનોએ ખેતી માટે જમીન તૈયાર કરવા માટે જંગલમાં આશરે 30,000 વૃક્ષો કાપી નાખ્યા છે.
મીડિયા સૂત્રોના અહેવાલ મુજબ, આ ઘટના ઉદંતી-સીતાનદી ટાઇગર રિઝર્વમાં બની હતી. અહીંના કરકા વિસ્તારના અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસમાં આ ચોંકાવનારી હકીકત બહાર આવી છે: મોટી સંખ્યામાં ઝાડની છાલ ચારે બાજુથી કાપી નાખવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયાને 'ગર્ડલિંગ' કહેવામાં આવે છે. આનાથી વૃક્ષોને પોષક તત્વોનો પુરવઠો બંધ થઈ જાય છે, જેના કારણે તેઓ સુકાઈ જાય છે અને મૃત્યુ પામે છે. અધિકારીઓએ અહેવાલ આપ્યો છે કે, તપાસ દરમિયાન, તેમને કરકામાં 2000થી વધુ એવા વૃક્ષો જોવામાં આવ્યા જેમની છાલ કાપી નાખવામાં આવી હતી.
કરકા વિસ્તાર વન્યજીવ ના આવવા જવાનો એક માર્ગ પણ છે, જ્યાંથી હાથીઓનો કાફલો પણ પસાર થાય છે. અધિકારીઓ કહે છે કે જો પ્રાણીઓના રહેઠાણ અને હિલચાલ પર જોખમ ઊભું થાય છે, તો માનવ-વન્યજીવના સંઘર્ષનું જોખમ વધી શકે છે.
અધિકારીઓએ અહેવાલ આપ્યો છે કે, જે લોકો પહેલા ત્યાં રહેતા હતા તેઓ જંગલમાં પાછા ફરી રહ્યા છે. કરકા એક સમયે જંગલવાળું ગામ હતું, જે ભૂતપૂર્વ સીતનદી અભયારણ્યમાં સોંધુર ડેમના કેચમેન્ટ વિસ્તારમાં આવેલું હતું. 1980ના દાયકામાં ડેમ બન્યા પછી, ગ્રામજનોને સ્થળાંતરિત કરવામાં આવ્યા હતા. જો કે, વન વિભાગના અધિકારીઓ હવે દાવો કરે છે કે વળતર છતાં, ગ્રામજનો ધીમે ધીમે પાછા ફરી રહ્યા છે. આ દરમિયાન, ઘણા ગ્રામજનો દાવો કરે છે કે, તેમને ક્યારેય કોઈ વળતર કે અન્ય સહાય મળી જ નથી. તેથી, તેઓ ક્યારેય ગામ છોડીને ગયા જ નથી.
જ્યારે વન વિભાગના અધિકારીઓએ વિસ્તારની સંપૂર્ણ તપાસ કરી ત્યારે ઝાડની છાલ કાપવાનો મુદ્દો પ્રકાશમાં આવ્યો. આમાં ISRO સેટેલાઇટ છબીઓનો ઉપયોગ કરીને જંગલની જમીન પર નિરીક્ષણ અને કરકા અને આસપાસના વિસ્તારમાં વૃક્ષોની ઘનતાની તુલનાનો સમાવેશ થાય છે. તપાસમાં જૂની અને નવી છબીઓ વચ્ચે વૃક્ષોની ઘનતામાં ઘટાડો જોવા મળ્યો. ઉદંતી-સીતાનદી ટાઇગર રિઝર્વના ડેપ્યુટી ડિરેક્ટર વરુણ જૈને જણાવ્યું હતું કે, તેમનો અંદાજ છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં 2500થી વધુ વૃક્ષોની છાલ ચારે બાજુથી કાપી નાખવામાં આવી છે. આના કારણે આ વૃક્ષો ધીમે ધીમે સુકાઈ જાય છે અને મૃત્યુ પામે છે. સ્થળ પર પરિસ્થિતિનું નિરીક્ષણ કર્યા પછી આ આંકડો આવ્યો હતો.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે, આસપાસના જંગલ અને કબજા હેઠળના વિસ્તારમાં ચોક્કસ સ્થાનો પસંદ કરીને વૃક્ષોની સંખ્યાની તુલના કરવામાં આવી હતી. આસપાસના જંગલમાં પ્રતિ હેક્ટર 1500થી વધુ વૃક્ષો છે, જ્યારે અતિક્રમણ કરાયેલ વિસ્તારમાં પ્રતિ હેક્ટર માત્ર 50થી 100 વૃક્ષો જ બચ્યા છે.
વન વિભાગ હવે આ બાબતે કાર્યવાહી કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. હાલમાં, GPSનો ઉપયોગ કરીને અતિક્રમણ કરાયેલ વિસ્તારનું મેપિંગ કરવામાં આવી રહ્યું છે. DGPSથી સજ્જ ડ્રોનનો ઉપયોગ કરીને સર્વે પણ કરવામાં આવી રહ્યો છે. જંગલના નુકસાનની હદ ચોક્કસ રીતે નક્કી કરવા માટે ડ્રોનથી મળેલા ફોટાઓ તુલના ISRO સેટેલાઇટ છબીઓ સાથે કરવામાં આવશે.
વન વિભાગ એક બીટ ગાર્ડ અને રેન્જ આસિસ્ટન્ટ સામે પણ વિભાગીય તપાસ કરી રહ્યું છે. એવો આરોપ છે કે, મામલો પ્રકાશમાં આવ્યા પછી 20-25 દિવસ સુધી ફરિયાદ નોંધાવવાનો તેમણે વિરોધ કર્યો હતો. આનાથી શંકા ઉભી થાય છે કે તેઓ આ બાબતથી વાકેફ હતા પણ આટલા લાંબા સમય સુધી તેઓ આ બાબતે કશું જ બોલ્યા નહીં.
5.jpg)
