જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગણી; જાણો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને કેવી રીતે દૂર કરી શકાય

એક અંગ્રેજી અખબારે એક તપાસ અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ભારતના ચૂંટણી કમિશનના નિર્ણયો અને કાર્યપ્રણાલીઓ સામે આંતરિક વાંધો ઉઠાવ્યો છે.

અખબારના અહેવાલ મુજબ, ગયા વર્ષના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) કવાયત દરમિયાન, ચૂંટણી કમિશનરોને અનેક નિર્ણયોની જાણ કરવામાં આવી ન હતી, અને બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ વારંવાર આ નિર્ણયો સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.

જોકે, ચૂંટણી કમિશનનું કહેવું છે કે, બહુ-સભ્ય બંધારણીય સંસ્થામાં અલગ અલગ મંતવ્યો, સૂચનો અને ટિપ્પણીઓ સામાન્ય છે.

આયોગે જણાવ્યું હતું કે, SIR સહિત છેલ્લા એક વર્ષમાં લેવામાં આવેલા તમામ અંતિમ નિર્ણયો સર્વાનુમતે લેવામાં આવ્યા હતા.

અખબારના આવા અહેવાલ પછી, વિરોધ પક્ષો SIRમાં અનિયમિતતાઓનો આરોપ લગાવવા લાગ્યા, અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર તેના માટે જવાબદાર ઠેરવ્યા હતા.

અંગ્રેજી અખબારના અહેવાલમાં કોંગ્રેસના સૂત્રોનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, વિરોધ પક્ષો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને દૂર કરવા માટે સંસદના બંને ગૃહોમાં ઠરાવ રજૂ કરશે.

કોકરોચ જનતા પાર્ટીએ જણાવ્યું છે કે, જો જ્ઞાનેશ કુમાર શનિવાર સુધીમાં રાજીનામું નહીં આપે તો 2 ઓક્ટોબરથી આંદોલન શરૂ થશે.

ચાલો સમજી લઈએ કે ચૂંટણી કમિશનરો અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક કેવી રીતે થાય છે અને તેમને કેવી રીતે દૂર કરી શકાય છે.

બંધારણની કલમ 324(5) મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને દૂર કરવાના આધારે જ અને તે જ રીતે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી દૂર કરી શકાય છે.

2023ના કાયદાની કલમ 11(2)માં પણ આ જોગવાઈ છે.

બંધારણમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની ભલામણ સિવાય અન્ય કોઈ ચૂંટણી કમિશનર અથવા પ્રાદેશિક કમિશનરને પદ પરથી દૂર કરી શકાતા નથી.

ચૂંટણી પંચને રાજકીય દબાણનો સામનો ન કરવો પડે તે માટે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા કઠિન અને કડક બનાવવામાં આવી છે.

બંધારણની કલમ 124(4) મુજબ, જે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને દૂર કરવાનું નિયમન કરે છે, તેમને ફક્ત 'સાબિત ગેરવર્તણૂક અથવા અસમર્થતા'ના આધારે જ દૂર કરી શકાય છે.

ગેરવર્તણૂકમાં ભ્રષ્ટ વર્તન અથવા પદનો દુરુપયોગ શામેલ હોઈ શકે છે.

સમય સમય પર, અદાલતોએ તેનું અર્થઘટન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના કાર્યાલયના અયોગ્ય કાર્યો અથવા જ્યારે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તેમની સત્તાવાર ફરજો નિભાવવામાં નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે પણ કર્યો છે.

અસમર્થતાનો અર્થ એવી પરિસ્થિતિ થાય છે, જેમાં અધિકારી પોતાની ફરજો બજાવવામાં અસમર્થ હોય છે.

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે, સંસદના બંને ગૃહોના સભ્યો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પર ગેરવર્તણૂક અથવા અસમર્થતાનો સ્પષ્ટ આરોપ મૂકતી દરખાસ્તની સૂચના આપે છે.

મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ સ્વીકારવા માટે, લોકસભામાં ઓછામાં ઓછા 100 સાંસદો અને રાજ્યસભામાં 50 સાંસદોની સહીઓ જરૂરી છે.

પ્રમુખ અધિકારી પ્રસ્તાવ સ્વીકારતા કે નકારતા પહેલા સંબંધિત વ્યક્તિઓ અને દસ્તાવેજોની માહિતી માંગી શકે છે.

જો પ્રસ્તાવ સ્વીકારવામાં આવે છે, તો આરોપોની સત્યતા ચકાસવા માટે તપાસ હાથ ધરવામાં આવે છે.

ગેરવર્તણૂક અથવા અસમર્થતાના પુરાવાની તપાસ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવામાં આવે છે.

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને દૂર કરવાનો પ્રસ્તાવ સંસદના બંને ગૃહોમાં 'હાજર અને મતદાન કરનારા સભ્યો'ના બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી પસાર થવો જરૂરી છે.

બંને ગૃહોમાં પ્રસ્તાવ પસાર થયા પછી, રાષ્ટ્રપતિ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી દૂર કરવાનો આદેશ આપે છે.

બંધારણીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી, રાષ્ટ્રપતિ પાસે કોઈ અલગ વિવેકાધીન સત્તા નથી હોતી, કારણ કે તેમણે સંસદની સલાહ અનુસાર કાર્ય કરવાનું હોય છે.

ભારતમાં અત્યાર સુધી ક્યારેય કોઈ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પર મહાભિયોગ ચલાવવામાં આવ્યો નથી.

આ વર્ષે એપ્રિલમાં, રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ અને લોકસભાના અધ્યક્ષે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને દૂર કરવા માટે વિપક્ષ દ્વારા રજૂ કરાયેલ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવોને ફગાવી દીધા હતા.

બંને ગૃહોના પ્રમુખ અધિકારીઓએ તેમના નિર્ણયો માટે કોઈ કારણ આપ્યું ન હતું.

તૃણમૂલ કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળના વિપક્ષે 12 માર્ચે લોકસભા અને રાજ્યસભામાં મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યા હતા.

લોકસભાના પ્રસ્તાવ પર 130 સાંસદો અને રાજ્યસભા પ્રસ્તાવ પર 63 સાંસદો દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.

બંને દરખાસ્તોમાં ચૂંટણી પંચની મતદાર યાદીઓ અને SIRનો સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો હતો.

તેમણે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પર 'પક્ષપાતી અને ભેદભાવપૂર્ણ વર્તન' કરવાનો અને ચૂંટણી છેતરપિંડી અને SIRની તપાસમાં 'અડચણ' ઉભી કરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો.