(ઉત્કર્ષ પટેલ)
શ્રમિક વિના ઉદ્યોગ અધૂરો છે અને ઉદ્યોગ વિના રોજગારીનું સર્જન અધૂરું છે. બંનેનું હિત એકબીજાની પ્રગતિમાં રહેલું છે. સુરતના ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે સંવાદ, વિશ્વાસ અને પરસ્પર જવાબદારીનો માર્ગ અપનાવવો જરૂરી.
સુરતના ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં તાજેતરમાં લક્ષ્મીપતિ ગ્રુપના એકમમાં ઊભો થયેલો શ્રમિક વિવાદ માત્ર એક કંપની કે તેના કર્મચારીઓ પૂરતો મર્યાદિત વિષય નથી. આ ઘટનાએ સમગ્ર ઉદ્યોગજગત માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચર્ચાનો અવસર ઊભો કર્યો છે. ઉદ્યોગકારોની આર્થિક જવાબદારીઓ અને શ્રમિકોના કાયદેસર અધિકારો વચ્ચે એવું સંતુલન કેવી રીતે સ્થાપી શકાય, જેનાથી ઉદ્યોગોની પ્રગતિ પણ જળવાય અને શ્રમિકોને ન્યાય પણ મળે?
સુરતની ઓળખ આજે દેશના અગ્રણી ઔદ્યોગિક શહેર તરીકે છે. આ ઓળખ રાતોરાત ઊભી થઈ નથી. તેની પાછળ ઉદ્યોગસાહસિકોની દૂરંદેશી, મૂડીરોકાણ, જોખમ લેવાની હિંમત અને વેપારી કુશળતા જેટલું જ મહત્ત્વ લાખો શ્રમિકોના પરિશ્રમનું છે. ઉદ્યોગકારોએ રોજગારીનું સર્જન કર્યું છે, તો શ્રમિકોએ પોતાની મહેનતથી એ ઉદ્યોગોને આગળ વધાર્યા છે. આ બંનેનું યોગદાન એકબીજાનું પૂરક છે, હરીફ નથી.
તાજેતરમાં સચિન GIDCમાં લક્ષ્મીપતિ ગ્રુપના ગારમેન્ટ એકમની કેટલીક મહિલા કર્મચારીઓએ વેતન સંબંધિત પ્રશ્નોને લઈને વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. અહેવાલો અનુસાર કર્મચારીઓએ પગાર ચૂકવણીમાં વિલંબ અને વેતન અંગે અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. બીજી તરફ કંપનીના પ્રતિનિધિઓએ પ્રોવિડન્ટ ફંડની કપાત અંગે ગેરસમજ ઊભી થઈ હોવાનું જણાવ્યું હતું. પોલીસની મધ્યસ્થી બાદ કર્મચારીઓ ફરી કામે જોડાયા હોવાના અહેવાલ છે.
અહીં કોઈ એક પક્ષને ઉતાવળમાં જવાબદાર ઠરાવવાને બદલે બંને પક્ષોની રજૂઆત અને વાસ્તવિક દસ્તાવેજોની નિષ્પક્ષ ચકાસણી થવી જોઈએ. કારણ કે ઔદ્યોગિક સંબંધોમાં ઘણી વખત સમસ્યા માત્ર નિયમોની હોતી નથી. નિયમોની સમજ, માહિતીનો અભાવ અને પરસ્પર સંવાદની ખામી પણ મતભેદને જન્મ આપતા હોય છે.
ઉદ્યોગકારની સ્થિતિ સમજવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. ઉદ્યોગ સ્થાપવો, તેને સતત કાર્યરત રાખવો અને બજારની સ્પર્ધામાં ટકાવવો એ સરળ જવાબદારી નથી. કાચા માલના ભાવ, વીજળીનો ખર્ચ, બેન્કની જવાબદારીઓ, ટેક્સ, સરકારી નિયમો, ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અને સમયસર માલ પહોંચાડવાની જવાબદારી વચ્ચે ઉદ્યોગકારને અનેક નિર્ણયો લેવા પડે છે. બજારમાં મંદી હોય ત્યારે પણ કર્મચારીઓ, સપ્લાયરો અને અન્ય નાણાકીય જવાબદારીઓનું સંચાલન કરવું પડે છે.
ઉદ્યોગકાર મૂડીરોકાણ કરીને માત્ર પોતાના માટે નફો ઊભો કરતા નથી; તેઓ અનેક પરિવારોની આજીવિકા અને સ્થાનિક અર્થતંત્રને પણ આધાર આપે છે. તેથી તેમની વાસ્તવિક મુશ્કેલીઓ પ્રત્યે સમાજ અને શ્રમિકોએ સંવેદનશીલ રહેવું જોઈએ.
પરંતુ આ સત્યની સાથે બીજું સત્ય પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે. શ્રમિક માત્ર ઉત્પાદન પ્રક્રિયાનો એક ભાગ નથી. તે પણ પરિવારની જવાબદારીઓ ધરાવતો માણસ છે. તેના માટે નિયમિત પગાર, કાયદેસર રજા, સલામત કાર્યસ્થળ અને સામાજિક સુરક્ષા જીવનની જરૂરી બાબતો છે. સમયસર મળતું વેતન તેના પરિવારની આર્થિક સ્થિરતા સાથે જોડાયેલું છે. તેથી વેતન સંબંધિત ફરિયાદોને ગંભીરતાથી સાંભળવી અને તેનું સમયબદ્ધ નિરાકરણ કરવું જરૂરી છે.
પ્રોવિડન્ટ ફંડ જેવી સામાજિક સુરક્ષાની વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. કાયદેસર કપાત કર્મચારીના ભવિષ્યના હિત માટે હોય છે, પરંતુ તેને પોતાના પગારમાં થતી કપાત, તેના ખાતામાં જમા થતી રકમ અને મળનારા લાભોની સ્પષ્ટ સમજ હોવી જોઈએ. કંપની તરફથી સરળ ભાષામાં સમજણ, પારદર્શક વેતનપત્રક અને જરૂરી દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે તો અનેક ગેરસમજો નિવારી શકાય છે.
કામના કલાકો અને સાપ્તાહિક રજાના પ્રશ્ને પણ પરસ્પર સમજદારી જરૂરી છે. ઉદ્યોગોને ઉત્પાદન અને ઓર્ડરની સમયમર્યાદા જાળવવી પડે છે, જ્યારે શ્રમિકોને આરામ, સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર માટે સમય મળવો જોઈએ. લાગુ પડતા શ્રમકાયદાનું પાલન કરીને યોગ્ય શિફ્ટ, વધારાના કામનું નિયમસર વળતર અને કાર્યક્ષમ ઉત્પાદન વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં જ લાંબા ગાળાનો ઉકેલ રહેલો છે.
વધુ કલાક કામ કરાવવું એ જ વધુ ઉત્પાદન મેળવવાનો એકમાત્ર માર્ગ નથી. આધુનિક ટેક્નોલોજી, કર્મચારીઓની તાલીમ, યોગ્ય આયોજન અને ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં સુધારાથી પણ કાર્યક્ષમતા વધારી શકાય છે. આ દિશામાં ઉદ્યોગકારો અને શ્રમિકો સહયોગથી કામ કરે તો તેનો લાભ બંનેને મળી શકે છે.
તેની સામે શ્રમિકોની જવાબદારી પણ ઓછી નથી. સમયપાલન, કાર્યશિસ્ત, ગુણવત્તા, ઉત્પાદનક્ષમતા અને સંસ્થાની સંપત્તિ પ્રત્યે જવાબદારી રાખવી એ દરેક કર્મચારીનું કર્તવ્ય છે. ઉદ્યોગમાં સતત વિવાદ અને કામકાજમાં અવરોધ સર્જાય તો તેની અસર આખરે રોજગારીની સ્થિરતા પર પણ પડે છે. તેથી મતભેદ હોય ત્યારે શાંતિપૂર્ણ અને કાયદેસર સંવાદને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
આવા સંજોગોમાં સુરતના ઉદ્યોગ સંગઠનો, શ્રમિક પ્રતિનિધિઓ અને શ્રમ વિભાગની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ બની રહે છે.
(લેખક એક પ્રતિષ્ઠિત ઉદ્યોગપતિ, સમાજસેવક અને khabarchhe.comના સંસ્થાપક છે.)
14.jpg)
5.jpg)