લગ્ન માટે ફક્ત કાગળની માન્યતા પૂરતી નથી, ધાર્મિક વિધિનો પુરાવો હોવો પણ જરૂરી; હાઈ કોર્ટનો નિર્ણય

પટણા હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો બહાર પાડ્યો છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, હિન્દુ લગ્નને કાયદેસર સાબિત કરવા માટે માત્ર મતદાર યાદીની માહિતી અથવા ભરણપોષણનો આદેશ પૂરતો નથી. હિન્દુ રિવાજો અને જરૂરી વિધિઓ અનુસાર લગ્ન થયા હોવાનો પુરાવો આપવો પણ જરૂરી છે.

જ્યાં લગ્નમાં સપ્તપદી જેવા વિધિઓ પ્રચલિત છે, ત્યાં તેની પૂર્ણતાનો પુરાવો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ન્યાયાધીશ બિબેક ચૌધરી અને ન્યાયાધીશ રાણા વિક્રમ સિંહની ડિવિઝન બેન્ચે દુર્ગાવતી દેવી દ્વારા દાખલ કરાયેલી અપીલને ફગાવી દેતી વખતે આ ટિપ્પણી કરી હતી.

કોર્ટે સિવાન ફેમિલી કોર્ટના નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો, જેણે મહિલાને પ્રતિવાદી, સચિતા ચૌધરીની કાયદેસર પત્ની તરીકે માન્યતા આપવાનો ઇનકાર કર્યો.

કેસ મુજબ, દુર્ગાવતી દેવીના લગ્ન 22 મે, 1990ના રોજ સચિતા ચૌધરીના મોટા ભાઈ સુરેશ ચૌધરી સાથે થયા હતા. સુરેશનું 1997માં અવસાન થયું. મહિલાએ દાવો કર્યો હતો કે, કૌટુંબિક દબાણ અને સંમતિથી, તેણે સુરેશના નાના ભાઈ સચિતા ચૌધરી સાથે બીજા લગ્ન કર્યા અને બંને પતિ-પત્ની તરીકે રહેવા લાગ્યા. ત્યાર પછી તેણે ભરણપોષણનો દાવો પણ દાખલ કર્યો, જેમાં તેને માસિક 1,000 રૂપિયા ભરણપોષણ આપવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું.

સચિતા ચૌધરીએ બીજા લગ્નનો સંપૂર્ણ ઇનકાર કર્યો. પુરાવાઓની સમીક્ષા કર્યા પછી, ફેમિલી કોર્ટે 26 ફેબ્રુઆરી, 2020ના રોજ, મહિલાને સુરેશની કાયદેસર પત્ની તરીકે ઓળખવાનો ઇનકાર કર્યો.

પુરાવાઓની સંપૂર્ણ સમીક્ષા કર્યા પછી, હાઇકોર્ટે નોંધ્યું હતું કે મહિલા તેના કથિત બીજા લગ્નની તારીખ, સ્થળ અને વિધિઓનું સ્પષ્ટ વર્ણન આપી શકી નથી. તેના સાક્ષીઓ પણ લગ્ન ક્યારે અને ક્યાં થયા હતા, અથવા કઈ ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવી હતી તેની વિગતો આપી શક્યા નથી.

કોઈએ સ્પષ્ટપણે સપ્તપદી અથવા સિંદૂરદાનનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી. કોર્ટે એવું પણ જોયું કે, કથિત લગ્ન કરાવનાર પૂજારીના નામ અંગે સાક્ષીઓના નિવેદનોમાં વિરોધાભાસ છે.

બેન્ચે સ્પષ્ટતા કરી કે, મતદાર યાદીમાં પુરુષની પત્ની તરીકે મહિલાના નામની નોંધણી પોતે જ માન્ય લગ્નનો નિર્ણાયક પુરાવો નથી. આ કિસ્સામાં, 2004ની મતદાર યાદીમાં દુર્ગાવતીને સચિતાની પત્ની તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે 2009ની બીજી મતદાર યાદીમાં તેને તેના પહેલા પતિ સુરેશ ચૌધરીની પત્ની તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી હતી.

એ જ રીતે, ભરણપોષણના કેસમાં અપાયેલો આદેશ પણ લગ્નની માન્યતા નક્કી કરતો નથી. હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, કલમ 125 હેઠળની કાર્યવાહીમાં કોર્ટનો મુખ્ય હેતુ ભરણપોષણ નક્કી કરવાનો છે, લગ્નની માન્યતા પર અંતિમ નિર્ણય લેવાનો નથી.

બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ લગ્ન કાયદાની કલમ 7 હેઠળ જરૂરી વિધિઓ વિના લગ્નને માન્ય ગણી શકાય નહીં. ફક્ત લગ્નની નોંધણી પણ આ ખામીને દૂર કરી શકતી નથી. લગ્ન પહેલા યોગ્ય રીતે વિધિવત રીતે પૂર્ણ કરવા જરૂરી છે. કોર્ટે આખરે ઠરાવ્યું કે, ફેમિલી કોર્ટના નિર્ણયમાં દખલ કરવાનો કોઈ આધાર નથી.