અમેરિકા એકલું પડી રહેલું વૈશ્વિક બળ બની રહ્યું છેઃ વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકરે આવું કેમ કહ્યું?

ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે મ્યુનિક ખાતે આપેલા એક નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ 'ઈચ્છાપૂર્વક અને પોતાની મરજીથી એકલું પડી રહેલું વૈશ્વિક બળ' બની ગયું છે. તેમણે ઉમેર્યું કે વોશિંગ્ટનની નીતિઓમાં આવેલો આ ધરખમ બદલાવ અને ચીનનો ઉદય વર્તમાન વૈશ્વિક પરિદૃશ્યને નવો આકાર આપી રહ્યા છે. 62મી મ્યુનિક સુરક્ષા પરિષદ (Munich Security Conference)ને સંબોધતા જયશંકરે જણાવ્યું હતું કે, વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેની તીવ્ર સ્પર્ધા, ઉભરતી તથા મધ્યમ તાકાત ધરાવતા દેશોમાં વધી રહેલી આત્મનિર્ભરતા, તેમજ જોખમો ઘટાડીને ભાગીદારીમાં વિવિધતા લાવવાના પ્રયાસોથી વ્યાખ્યાયિત થઈ રહી છે.

જયશંકરે નોંધ્યું હતું કે, આ હોલમાં હાજર કોઈ પણ વ્યક્તિ એ વાતથી અસંમત નહીં થાય કે આજનું વૈશ્વિક પરિદૃશ્ય મુખ્યત્વે અમેરિકાના આ વલણમાં આવેલા ધરખમ ફેરફારથી અંકિત થયેલું છે. તેમણે આ બદલાવને 'અમેરિકાની પોતાની પસંદગીનું વલણ' ગણાવતા કહ્યું કે, અમેરિકા સ્વેચ્છાએ અને જાણીબુજીને એકલું પડી રહેલું શક્તિશાળી રાષ્ટ્ર બન્યું છે.

વિદેશ મંત્રીએ વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિનું બીજું મુખ્ય પાસું 'ચીનનો ઉદય' ગણાવ્યું હતું. તેમણે ચીનની આર્થિક શક્તિનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે, વિશ્વના ઉત્પાદન (મેન્યુફેક્ચરિંગ) ક્ષેત્રમાં ચીનનો હિસ્સો લગભગ એક તૃતીયાંશ જેટલો છે અને તેની આ આર્થિક ક્ષમતા હવે રાજકીય પ્રભાવમાં પરિવર્તિત થઈ રહી છે.

તેમણે ઉમેર્યું કે, ચીન પોતાને એક વિશિષ્ટ દેશ તરીકે જુએ છે, જે એક રીતે તેનો આત્મ-દ્રષ્ટિકોણ પણ છે અને ઘણી રીતે વાસ્તવિકતા પણ છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે વિશ્વ હાલમાં અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે 'અતિ તીવ્ર સ્પર્ધા'નું સાક્ષી બની રહ્યું છે, જે માત્ર આ બે દેશો પૂરતી સીમિત નથી.

તેમણે ચેતવણી આપતા કહ્યું કે, આ સ્પર્ધા માત્ર આ બે દેશો સુધી સીમિત ન હોવાથી, આજે કોઈપણ દેશ પાસે જે કોઈ પ્રભાવ કે પકડ છે તેનો એક શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. જોકે, તેમણે એ પણ ઉમેર્યું કે આ તીવ્ર સ્પર્ધાની સાથે સાથે પરસ્પર નિર્ભરતાની જટિલતા પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

એસ. જયશંકરે જણાવ્યું કે ઉભરતી અને મધ્યમ તાકાત ધરાવતા દેશો હવે પોતાના હિતો પ્રત્યે વધુ સજાગ બન્યા છે અને વધુને વધુ આત્મનિર્ભર બનવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું, ઉભરતી અને મધ્યમ શક્તિઓને એકજૂથ કરતી બાબત એ છે કે – ભલે તેઓ એકબીજાથી અલગ હોય – પોતાના હિતો પ્રત્યેની તેમની વધી રહેલી જાગરૂકતા છે. એક રીતે આ તમામ દેશો વધુ આત્મનિર્ભર બની રહ્યા છે. 'આત્મનિર્ભર' એક એવો શબ્દ છે જે ભારતમાં પણ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે.

જયશંકરના જણાવ્યા મુજબ, આ દેશો હવે જ્યારે પણ કોઈ ચર્ચા કે વાટાઘાટોમાં ભાગ લે છે ત્યારે તેઓ પોતે ટેબલ પર શું યોગદાન આપી શકે છે તેનું મૂલ્યાંકન કરે છે. મોટાભાગના ઉભરતા અને મધ્યમ દેશો હવે માત્ર આર્થિક કે સુરક્ષા ક્ષેત્ર પૂરતા મર્યાદિત ન રહીને, તમામ ક્ષેત્રોમાં વિવિધતા લાવવા અને જોખમો ઘટાડવા (de-risking) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે અને કાર્યસૂચિ-આધારિત  સહયોગ વિકસાવી રહ્યા છે.

વિદેશ મંત્રીએ ઉમેર્યું કે આ દેશો વધુ મજબૂત અને સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઇન બનાવવા તથા નવી વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે તર્ક આપ્યો હતો કે દેશોને સાથે મળીને કામ કરવા માટે હવે દરેક મુદ્દા પર સંપૂર્ણ સંમતિ હોવી જરૂરી નથી.

તેમણે કહ્યું, ઉભરતા અને મધ્યમ દેશો માટે કામ કરવાનો સિદ્ધાંત એક વ્યાજબી સ્તરની વૈચારિક સમાનતા હોવો જોઈએ અને કદાચ અત્યારે એ જ છે. એવા દિવસો ગયા જ્યારે તમારે વિચારોની સંપૂર્ણ એકરૂપતા અથવા હિતોની ખૂબ જ મજબૂત સમાનતા રાખવી પડતી હતી; મને લાગે છે કે આજે એ માપદંડ ખૂબ ઊંચો છે.

અંતમાં તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો બે કે તેથી વધુ દેશો વચ્ચે પૂરતા પ્રમાણમાં સમાન મુદ્દાઓ કે સંપર્ક બિંદુઓ હોય તો સાથે કામ કરવા માટે તે પૂરતું છે. જોખમો ઘટાડવા, વિવિધતા લાવવા અને યોગ્ય બચાવ કરવાના માધ્યમથી એક નવી વૈશ્વિક સંરચના ધીમે ધીમે આકાર લઈ રહી છે, તેમ તેમણે નિષ્કર્ષ આપતા જણાવ્યું હતું.