PM મોદીએ મે અને સપ્ટેમ્બરમાં બે વાર દેશની જનતાને કહ્યું હતું કે એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદો. પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિને કારણે વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવા અને બિનજરૂરી આયાત ઘટાડવા માટે આ અપીલ કરી હતી. 10 મે અને 1 સપ્ટેમ્બરે આ વાત કરવામાં આવી હતી. છતાં લોકોએ ખાસ સાંભળ્યું નથી. સોનાની આયાત અને વેચાણ બંને વધતા જ રહ્યા છે. ભારતીયોને સોનું એટલું ગમે છે કે આર્થિક મુશ્કેલી પણ તેમને રોકી શકતી નથી.
2025-26માં સોનાની આયાત રેકોર્ડ 71.98 અબજ ડૉલર થઈ હતી. આ દેશની કુલ આયાતનો લગભગ 9-10 ટકા ભાગ છે અને ક્રૂડ ઓઇલ પછીની બીજી સૌથી મોટી વસ્તુ છે. એપ્રિલમાં આયાત 81.69 ટકા વધીને 5.63 અબજ ડૉલર થઈ હતી. ઓગસ્ટમાં તે 57.75 ટકા ઘટીને 2.3 અબજ ડૉલર રહી હતી. વર્ષે વર્ષે આયાત વધી રહી છે. 2022-23માં 35.02 અબજ ડૉલર હતી, 2023-24માં 45.54 અબજ ડૉલર (30 ટકા વધારો), 2024-25માં 58.01 અબજ ડૉલર (27.4 ટકા વધારો) અને 2025-26માં 71.49 અબજ ડૉલર. ઉદય કોટક કહે છે કે 2026-27માં તે 88 થી 90 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચી શકે છે. આટલી મોટી આયાતથી વેપારની ખાધ, ચાલુ ખાતાની ખાધ અને વિદેશી હૂંડિયામણ પર દબાણ વધે છે.
ઉદય કોટકના કહેવા મુજબ જો સોનાને બાદ કરીએ તો 2025-26માં ભારતનું ચાલુ ખાતું 25 અબજ ડૉલરનું સરપ્લસ હતું, કારણ કે સોનાની આયાત જ 72 અબજ ડૉલરની હતી. ઘરોમાં પડેલું સોનું ઉત્પાદક કામમાં વપરાતું નથી. કોટક કહે છે કે “ભારતીયો અને તેમનું સોનું — આ એક મોટી પઝલ છે જે હલ કરવાની છે.”
જ્વેલરી કંપનીઓએ મૂલ્યમાં સારું વેચાણ કર્યું છે, ભલે ભાવ વધ્યા હોય. સપ્ટેમ્બરમાં 24 કેરેટ સોનાનો ભાવ લગભગ 1,54,210 રૂપિયા પ્રતિ 10 ગ્રામ થઈ ગયો હતો, જ્યારે 2025ની શરૂઆતમાં તે આશરે 82,000 રૂપિયા હતો. વિશ્વના ભાવ વધવા, અનિશ્ચિતતા અને રૂપિયા નબળા પડવાથી આ વધારો થયો છે. લોકો હવે હલકા વજનનું, ઓછા કેરેટ (16-22) અને પથ્થરવાળું ઘરેણું ખરીદે છે. ક્રિસિલ રેટિંગ્સ કહે છે કે ઊંચા ભાવને કારણે આવું થઈ રહ્યું છે. ડેલોઇટના સર્વેક્ષણ મુજબ ઊંચા ભાવથી ખરીદીની રીત બદલાય છે, પણ સોનું છોડાતું નથી. લોકો વજન ઘટાડે છે પણ શુદ્ધતા જાળવે છે.
ટાઇટન કંપની (તનિષ્ક)એ 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં 39 ટકા વધારો નોંધાવ્યો હતો. તહેવારો અને અક્ષય તૃતીયાની માંગથી આ વધારો થયો હતો. જૂન 2026 સુધીમાં 33 નવી દુકાનો ઉમેરીને કુલ 1,227 દુકાનો થઈ ગઈ હતી. કલ્યાણ જ્વેલર્સે એપ્રિલ-જૂનમાં લગભગ 38 ટકા વાર્ષિક વધારો કર્યો હતો. સેન્કો ગોલ્ડે કુલ આવકમાં 67 ટકા વાર્ષિક વધારો કરીને 30.56 અબજ રૂપિયા સુધી પહોંચાડ્યું હતું.
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ કહે છે કે ભારત જ્વેલરી ખરીદીમાં સૌથી આગળ છે. ઘરોમાં લગભગ 31,000 ટન સોનું પડ્યું છે, જેની કિંમત 314.9 ટ્રિલિયન રૂપિયા છે. જો દર વર્ષે 1 ટકા સોનું બહાર કાઢી શકાય તો 34 અબજ ડૉલરની આયાત બચી શકે. ગોલ્ડ ઇટીએફમાં પણ મોટા પ્રમાણમાં પૈસા આવ્યા છે. 2025-26માં 688.68 અબજ રૂપિયા રોકાયા હતા અને ફંડનું કદ ઘણું વધ્યું છે.
PM મોદીની અપીલનો મુખ્ય હેતુ આયાત ઘટાડવી અને હૂંડિયામણ બચાવવાનો હતો. સોવરિન ગોલ્ડ બોન્ડ યોજના 2015માં શરૂ થઈ હતી. તેનો હેતુ ઘરોમાં પડેલું સોનું બહાર કાઢવું અને આયાત ઘટાડવાનો હતો. છેલ્લી બોન્ડ ફેબ્રુઆરી 2024માં આવી હતી. ત્યારબાદ કોઈ નવી બોન્ડ આવી નથી. યોજનામાં ખામીઓ હતી. સરકારે સોનાના ભાવ વધવાની જોખમ સામે રક્ષણ નહોતું લીધું. પૈસા સોનું ખરીદવામાં વપરાયા નહોતા. આથી સરકાર પર મોટો બોજો પડ્યો. ભાવ 2,700 રૂપિયાથી વધીને 12,000 રૂપિયા પ્રતિ ગ્રામથી વધુ થઈ ગયા હતા. આથી 1.5 થી 2.2 ટ્રિલિયન રૂપિયા સુધીનું ચૂકવણું કરવાનું આવી શકે છે.
સોનાની માંગ જ્વેલરી, રોકાણ, લગ્ન અને તહેવારો સાથે જોડાયેલી છે. ઉદય કોટક કહે છે કે આ મુદ્દા પર સમિતિ બનાવવી જોઈએ. સોના પ્રત્યેના મોહનો કોઈ સરળ ઉકેલ નથી. ઘરોમાં પડેલું સોનું બહાર કાઢવા અને આયાત ઘટાડવા માટે સારી નીતિઓ જોઈએ. સાંસ્કૃતિક જરૂરિયાત અને સુરક્ષા તરીકે સોનાની જગ્યા એટલી મજબૂત છે કે આર્થિક તર્ક પણ તેને હરાવી શકતો નથી. આ પઝલ હજુ સુધી હલ થઈ નથી.
5.jpg)
