કોઈ પણ દેશના ચલણની મજબૂતાઈ કે નબળાઈ તેના અર્થતંત્રના સ્વાસ્થ્યને દર્શાવે છે.
સામાન્ય રીતે, ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્રવાળા દેશ પાસે મજબૂત ચલણ હોય છે.
ભારતનો આર્થિક વિકાસ દર હાલમાં મજબૂત છે, છતાં 2018થી રૂપિયો દર વર્ષે નબળો પડ્યો છે.
2013માં, જ્યારે ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) દ્વારા નરેન્દ્ર મોદીને તેમના PM પદના ઉમેદવાર તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે તેમણે નબળા પડતા રૂપિયા પર તત્કાલીન સરકાર સામે અસરકારક રાજકીય ઝુંબેશ શરૂ કરી હતી.
તે સમયે, બોલિવૂડના મોટા સ્ટાર્સ, લોકપ્રિય ધાર્મિક નેતાઓ અને અસંખ્ય સેલિબ્રિટીઓ દાવો કરતા જોવા મળ્યા હતા કે ભારતીય રૂપિયો ડૉલર સામે 60ની નજીક પહોંચી ગયો છે.
હવે, લોકો ઘણીવાર સોશિયલ મીડિયા પર પ્રશ્ન કરતા જોવા મળે છે કે, BJPના શાસનમાં રૂપિયો સતત ઘટીને 97ની નજીક પહોંચી ગયો છે, ત્યારે કોઈએ કોઈ ટિપ્પણી કેમ નથી કરી.
જો રૂપિયો ડૉલર સામે 100ના મનોવૈજ્ઞાનિક સ્તરને પાર કરે છે, તો સરકારની અસ્વસ્થતા વધુ વધી શકે છે.
ભારતમાં નબળો રૂપિયો એટલે આયાત વધુ મોંઘી બને છે. આનાથી તેલ, રસોઈ ગેસ, ખાતર અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં વધારો થાય છે, જેમાંથી મોટાભાગની વસ્તુઓ ભારત વિદેશથી ખરીદે છે.
નબળો રૂપિયો એવા પરિવારોને પણ ફાયદો પહોંચાડે છે, જે વિદેશમાં કામ કરતા ભારતીયો દ્વારા પૈસા મોકલવા પર આધાર રાખે છે, કારણ કે દરેક ડૉલરના વધુ રૂપિયા મળતા હોય છે.
ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ પૈસા મોકલનારા દેશોમાંનો એક છે.
માર્ચ 2025 સુધીના વર્ષમાં, NRIsએ દેશમાં 135 બિલિયન ડૉલરથી વધુ મોકલ્યા છે.
જોકે, ઈરાન યુદ્ધ ખાડી ગલ્ફ દેશોમાં કામ કરતા લાખો ભારતીય કામદારોના પૈસા મોકલવા પર અસર કરી શકે છે.
ભારતીય ચલણ, રૂપિયાની વર્તમાન સ્થિતિ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ચિંતાનો વિષય છે.
એક US ડૉલર સામે રૂપિયો 97ની નજીક પહોંચી ગયો છે. 2026ના 5 મહિનાથી પણ ઓછા સમયમાં, રૂપિયો US ડૉલર સામે 7.5 ટકા ઘટી ગયો છે.
રૂપિયાને સ્થિર કરવાના ભારતના પ્રયાસો બિનઅસરકારક સાબિત થઈ રહ્યા છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) પર નક્કર પગલાં લેવા માટે દબાણ વધી રહ્યું છે.
સરકાર રૂપિયાની નબળાઈને નિયંત્રિત કરવા માટે ઘણા પગલાં લઈ રહી છે, પરંતુ તેના પરિણામો હજુ સુધી દેખાતા નથી. સરકારે સોના અને ચાંદી પર આયાત જકાત બમણી કરી દીધી છે.
પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો કર્યો છે અને ખાદ્ય તેલની આયાત પર પ્રતિબંધ લગાવવાનું વિચારી રહી છે. જ્યારે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક પરિસ્થિતિને નિયંત્રિત કરવા માટે સમયાંતરે સ્થાનિક ચલણ બજારમાં ડૉલરનું વેચાણ કરી રહી છે.
ઈરાન પર ઈઝરાયલ અને અમેરિકાના હુમલા પછી તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો ભારતની વેપાર ખાધને વધારી રહ્યો છે. નબળો પડતો રૂપિયો ભારતના શેરબજાર પર પણ સીધી અસર કરી રહ્યો છે.
વિદેશી રોકાણકારોએ આ વર્ષે ભારતીય શેરબજારમાંથી રેકોર્ડ 23 અરબ ડૉલર પાછા ખેંચી લીધા છે.
રૂપિયો નબળો પડવાથી વિદેશી રોકાણકારો માટે ડૉલરનું વળતર ઓછું થાય છે. પરિણામે, તેઓ એવા દેશો તરફ વળી રહ્યા છે, જેમના ચલણ ડૉલર સાથે મજબૂત રીતે જોડાયેલા છે.
વિશ્વભરના રોકાણકારોને ડર છે કે રૂપિયો આગળ જતા વધુ નબળો પડી શકે છે.
એવા અંદાજો પણ છે કે ડૉલર સામે રૂપિયો 100 સુધી પહોંચી શકે છે, જે એક સમયે અકલ્પનીય માનવામાં આવતું સ્તર હતું.
સિટીગ્રુપ માને છે કે, નિકાસકારો તેમની વિદેશી હૂંડિયામણ કમાણી વધુ ઝડપથી ભારતમાં પાછી લાવે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા વિદેશી સીધા રોકાણ પર કડક નિયંત્રણો અને કડક નિયમો લાગુ કરવામાં આવે તેવી શક્યતા છે.
ભારત તેની તેલની જરૂરિયાતોનો લગભગ 90 ટકા આયાત કરે છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થવાનો અર્થ એ છે કે, ભારતે એ જ પ્રમાણમાં તેલ ખરીદવા માટે વધુ ડૉલર ખર્ચ કરવા પડે છે.
આ સાથે, મૂડીનો પ્રવાહ પણ દબાણ વધારી રહ્યો છે. 2026માં, વૈશ્વિક રોકાણકારોએ ભારતીય શેરબજારમાંથી રેકોર્ડ 23 અરબ ડૉલર પાછા ખેંચી લીધા.
ગયા વર્ષે, જ્યારે US પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારત સામે ટેરિફની જાહેરાત કરી, ત્યારે રૂપિયામાં ઘટાડો ઝડપી બન્યો.
ત્યાર પછી, US અને ઇઝરાયલે ઈરાન પર હુમલો કર્યો, અને તેલના ભાવમાં વધારો થયો. રૂપિયો ફરી એકવાર દબાણ હેઠળ આવ્યો અને તે સતત વધી રહ્યો છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે, રૂપિયાની નબળાઈનું વાસ્તવિક કારણ બાહ્ય પરિબળો નથી, પરંતુ સ્થાનિક માળખાકીય નબળાઈઓ છે, જેને ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ છતાં દૂર નથી કરી શકાતી.
2025માં રૂપિયો એશિયાનું સૌથી ખરાબ પ્રદર્શન કરતું ચલણ હતું, અને 2026માં પણ આ સ્થિતિ બની રહી છે.
2025માં રૂપિયાની નબળાઈ ટ્રમ્પના બે-અંકના ટેરિફ, ભારતીય શેરબજારમાંથી વિદેશી રોકાણકારોના બહાર નીકળવા અને ધીમી આર્થિક વૃદ્ધિને આભારી હતી.
હાલની નબળાઈ એ ભયને પ્રતિબિંબિત કરે છે કે, ઈરાન યુદ્ધને કારણે ઉર્જાના ભાવમાં વધારો ફુગાવાને વેગ આપશે, આર્થિક વિકાસને નબળો પાડશે અને ભારતની ચાલુ ખાતાની ખાધને વધુ વિસ્તૃત કરશે.
પ્રખ્યાત અર્થશાસ્ત્રીઓના અંદાજ મુજબ, જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ 100 ડૉલર પર રહેશે અને ગેસના ભાવ યુદ્ધ પહેલાના સ્તરથી 50 ટકા ઉપર રહેશે, તો ભારતનું આયાત બિલ દર મહિને 5 અરબ ડૉલર વધી શકે છે.
ભૂતપૂર્વ RBI ગવર્નર D. સુબ્બારાવે એક અંગ્રેજી અખબારમાં લખ્યું હતું કે, 'રૂપિયાની નબળાઈ તાજેતરના સંકટની વાર્તા નથી. હકીકતમાં, છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી રૂપિયો સતત દબાણ હેઠળ છે, કારણ કે બાહ્ય અને સ્થાનિક બંને કારણોસર ભારતમાંથી મૂડી બહાર નીકળી ગઈ છે. વિદેશી રોકાણકારોએ વિશ્વભરમાં સારી તકોની શોધમાં ભારતમાંથી નાણાં પાછા ખેંચી લીધા છે અને અન્ય બજારોમાં ગયા છે.'
વૈશ્વિક મૂડી હવે ટેકનોલોજી-આધારિત અર્થતંત્રો, ખાસ કરીને AI, બાયોટેક અને ડેટા સેન્ટર્સ તરફ આકર્ષાઈ રહી છે. ભારત હજુ પણ એક ઝડપથી વિકસતું અર્થતંત્ર રહ્યું છે, પરંતુ આ અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીકલ ક્ષેત્રોમાં તેની ભૂમિકા મર્યાદિત દેખાય છે. જેમ જેમ નાણાં નવીનતા-સંચાલિત અર્થતંત્ર તરફ જઈ રહ્યા છે, તેમ તેમ રૂપિયા પર દબાણ વધવાનું લગભગ નિશ્ચિત છે.
ભારતનો વિદેશી વિનિમય ભંડાર હજુ પણ લગભગ 700 અરબ ડૉલર જેટલો રહે છે, જે વિશ્વના સૌથી મોટા ભંડારોમાંથી એક છે. પરંતુ આનાથી વધુ પડતો આત્મવિશ્વાસ ન હોવો જોઈએ. સામાન્ય સમયમાં આ રકમ મોટી લાગી શકે છે, પરંતુ કટોકટીના સમયમાં તેનું સાચું મૂલ્ય તેની વિશ્વસનીયતામાં રહેલું છે.'
