શું ભરૂચની 700 વર્ષ જૂની જુમા મસ્જિદની જગ્યાએ એક સમયે જૈન મંદિર હતું? વિવાદ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો

ભરૂચમાં આવેલી ઐતિહાસિક જામા મસ્જિદને લઈને ચાલી રહેલો વિવાદે એક નવો વળાંક લઈ લીધો છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે લગભગ 700 વર્ષ જૂની ગણાતી આ મસ્જિદની જગ્યાએ એક સમયે જૈન તીર્થસ્થળ હતું. મહારાષ્ટ્રના એક સંપ્રદાય દ્વારા આ સ્થળ પર પહેલાથી જ પોતાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો હતો; હવે આ વિવાદમાં જૈન પક્ષ પણ જોડાઈ ગયો છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ને આ મામલે તપાસ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી પણ જવાબ માંગ્યો છે.

આ સમગ્ર મામલે, પાંચ વ્યક્તિઓએ ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી છે, જેમાં આ ઈમારતને જૈન મંદિર જાહેર કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. તેમનો દાવો છે કે આ સ્થળ હકીકતમાં 'અશ્વબોધ તીર્થ' અને 'શકુનિકા વિહાર' તરીકે ઓળખાતું હતું. ત્યાં તેમના તીર્થંકર મલ્લિનાથની મૂર્તિ પણ છે.

ભરૂચની જુમા મસ્જિદને 'જુમી મસ્જિદ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેને લઇને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. હાલમાં આ સ્થળ ASIના નિયંત્રણ હેઠળ છે. માર્ચ મહિનામાં, કેટલાક લોકો કથિત રીતે બળજબરીથી મસ્જિદમાં ઘૂસી ગયા હતા. કેટલીક મહિલાઓએ ત્યાં નાળિયેર અને અન્ય વસ્તુઓ મૂકીને પૂજા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો; આ ઘટનાના વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયા હતા. ત્યારબાદ, જૂન મહિનામાં મસ્જિદના ભોંયરાનો વીડિયો વાયરલ થયો હતો. વીડિયોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ત્યાં દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ મળી આવી છે. હવે જ્યારે આ મામલો હાઈકોર્ટ સમક્ષ છે, ત્યારે આ ઐતિહાસિક ઈમારત અંગે વિવિધ પક્ષો દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવાઓની તપાસ કરવી અને ઉપલબ્ધ માહિતી તેના ઈતિહાસ વિશે શું જણાવે છે તે જાણવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

BBCના અહેવાલ મુજબ આ મસ્જિદમાં હજુ પણ દિવસમાં પાંચ વખત નમાઝ અદા કરવામાં આવે છે. તાજેતરના વિવાદ બાદ, હવે અહીં આવતી દરેક વ્યક્તિનું નામ અને ફોન નંબર નોંધવામાં આવે છે, ત્યારબાદ જ તેમને પ્રવેશવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. કેટલાક ઇતિહાસકારોના મતે, ભરૂચમાં આવેલી જામા મસ્જિદનું નિર્માણ 14મી સદીમાં થયું હતું.

જૈન પક્ષનો દાવો છે કે મસ્જિદ પરિસરની અંદર તેમના 19મા તીર્થંકર મલ્લિનાથની મૂર્તિ આવેલી છે. અરજદારોની માંગ છે કે આ મૂર્તિનું રક્ષણ કરવામાં આવે અને તેમને ત્યાં પૂજા કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવે. અરજદારોમાં દિલ્હીના હરિશંકર જૈન અને રાહુલ દિવાન સહિત અન્ય ત્રણ વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થાય છે.

જૈન પક્ષનું કહેવું છે કે આ મસ્જિદનું નિર્માણ 14મી સદીમાં, ગિયાસુદ્દીન તુઘલકના શાસનકાળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. મસ્જિદમાં જોવા મળતી કોતરણી મંદિરોમાં જોવા મળતી કોતરણી જેવી જ છે; આ ઉપરાંત, ત્યાં હાથી અને ઘોડાના ચિત્રણો તેમજ નૃત્ય કરતી મહિલાઓની મૂર્તિઓ પણ છે. હાઈકોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા 1909માં જામા મસ્જિદને 'સંરક્ષિત સ્મારક' જાહેર કરવામાં આવી હતી. તેને રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વના સ્મારકોની યાદીમાં પણ સામેલ કરવામાં આવી છે.

હાલમાં, આ સ્થળનું જાળવણી કાર્ય પ્રાચીન સ્મારક અને પુરાતત્વીય સ્થળ અને અવશેષ અધિનિયમ, 1958ની જોગવાઈઓ હેઠળ કરવામાં આવે છે; તેથી, તેની વર્તમાન સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર કરી નહીં શકાય. આ કેસની આગામી સુનાવણી 22 ઓક્ટોબરે નક્કી કરવામાં આવી છે.

હાઇકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરનારામાં સામેલ હરિશંકર જૈને જણાવ્યું કે તેઓ દેશભરમાં ઘણી જગ્યાએ આવા મંદિરોને પાછા મેળવવા માટે કાનૂની લડાઈ લડી રહ્યા છે. એક સમયે મંદિરો તોડી પાડીને તેના સ્થાને મસ્જિદો બાંધી દેવામાં આવી હતી. ભરૂચમાં આવેલું આ માળખું વાસ્તવમાં એક જૈન મંદિર છે. અમે કોર્ટમાં દાખલ કરેલી અરજીમાં મસ્જિદના ફોટોગ્રાફ્સ સામેલ કર્યા છે. આ તસવીરોમાં દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ દેખાય છે. હરિશંકર જૈનનો દાવો છે કે, મસ્જિદમાં બેઝમેન્ટ છે, જેમાં હજુ પણ ઘણી મૂર્તિઓ રાખવામાં આવી છે. પરંતુ, જુમા મસ્જિદના ટ્રસ્ટી ઈમરાન પટેલ આ માળખાના ઇતિહાસ અંગે અલગ જ વાત રજૂ કરે છે.

તેમણે જણાવ્યું કે ઐતિહાસિક રીતે આ મસ્જિદ 'જામિયા મસ્જિદ' તરીકે ઓળખાતી હતી. જ્યારે ભરૂચ એક બંદર તરીકે જાણીતું હતું, ત્યારે અન્ય સ્થળોએથી મુસ્લિમ વેપારીઓ અહીં આવ્યા. તે સમયના શાસકે તેમને મસ્જિદ બનાવવા માટે જગ્યા આપી હતી. ઇમરાન પટેલના જણાવ્યા અનુસાર, મસ્જિદનું બાંધકામ ખૂબ જ ધીમી ગતિએ આગળ વધ્યું, કારણ કે તે સમયે આવી રચના બનાવવા માટે કોઈ સ્થાનિક કારીગરો મળતા નહોતા. તે સમયે બજારમાં મંદિરોના અવશેષો ઉપલબ્ધ હતા; એટલે શાસકે જૈન મંદિરની સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી આપી હતી. જોકે, અહીં કોઈ મંદિર તોડવામાં આવ્યું નહોતું. વર્તમાન વિવાદ અંગે ઇમરાન પટેલ કહે છે, આ બધું બહારના કેટલાક લોકોના ઇશારે થઈ રહ્યું છે. કેટલાક વ્યક્તિઓ ભરૂચની શાંતિ ડહોળવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. અમને હજુ સુધી આ વિવાદમાં પક્ષકાર બનાવવામાં આવ્યા નથી.

મસ્જિદના ભોંયરામાં મૂર્તિઓ મળી આવી હોવાના દાવા પર તેમણે કહ્યું કે, આ ઈમારત 'આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા' (ASI)ના નિયંત્રણમાં છે. અહીંથી એક પથ્થર પણ હટાવી શકાતો નથી. એવું બની શકે કે પહેલા, કોઈ થાંભલામાં પથ્થરનો ટુકડો બદવામાં આવ્યો હોય અને તેમના ભગવાનની આકૃતિ હોય, તે અલગ વાત છે. પરંતુ, આને સ્પષ્ટપણે પરિસ્થિતિને રાજકીય મુદ્દો બનાવવાનો પ્રયાસ છે.

જુમા મસ્જિદને લઈને ચાલી રહેલો વિવાદ માત્ર જૈન અને મુસ્લિમ સમુદાયો પૂરતો સીમિત નથી. મહારાષ્ટ્ર સ્થિત 'મહાનુભાવ પંથ' પણ આ મામલામાં એક પક્ષ છે. આ પંથની સ્થાપના ચક્રધર સ્વામીએ કરી હતી. મહાનુભાવ પંથનો દાવો છે કે, જ્યાં અત્યારે મસ્જિદ છે, તે જગ્યા એક સમયે તેમના સ્થાપક ચક્રધર સ્વામીનું જન્મસ્થળ હતું. આ પંથ મુખ્યત્વે મહારાષ્ટ્રમાં સક્રિય છે. છત્રપતિ સંભાજીનગરમાં આવેલા મહાનુભાવ દેવસ્થાન ટ્રસ્ટ'ના સચિવ સુદર્શન નાગરાજ કાપાટેએ એકવાર દાવો કર્યો હતો કે, અમારા ગુરુ ચક્રધર સ્વામીનો જન્મ આ જ જગ્યાએ થયો હતો. 12મી સદીમાં આ સ્થળ અમારું પૂજાસ્થળ હતું; મસ્જિદ બનાવવા માટે તેને તોડી પાડવામાં આવ્યું હતું.

કાપાટેએ અગાઉ કહ્યું હતું કે, ચક્રધર સ્વામી ભરૂચના રાજવી પરિવારના સભ્ય વિશાલદેવના પુત્ર હતા. તેમનું મૂળ નામ હરિપાલદેવ હતું. તેમના અવસાન બાદ, દ્વારકાના એક પ્રમુખ સંત ચાંગદેવ રાઉલનો આત્મા તેમના શરીરમાં આવી ગયો હતો. ત્યારબાદ તેમણે મહારાષ્ટ્રમાં મહાનુભાવ પંથની સ્થાપના કરી. આ એ જ ચક્રધર સ્વામીનું જન્મસ્થળ છે. હરિપાલદેવનો જન્મ જૈન પરંપરાઓનું પાલન કરતા પરિવારમાં થયો હતો; એટલે, આ સ્થળને 'સમાલી વિહાર જૈન મંદિર' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જોકે, તેમની આ વાતોને સમર્થન આપે તેવા કોઈ પુરાતત્વીય પુરાવા નથી.

ભરૂચ જિલ્લા કલેક્ટરની વેબસાઇટ અનુસાર, જુમા મસ્જિદનું નિર્માણ 14મી સદીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું કે તેઓ ભરૂચમાં આવેલા શંકરાચાર્ય મઠના મુક્તાનંદ સ્વામી સાથે જોડાયેલા છે અને તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ કામ કરે છે. તેથી, આ બાબતે મુક્તાનંદ સ્વામી જે પણ કહે છે, તે જ તેમનું પણ વલણ છે. કપાટનું કહેવું છે કે તેઓ છેલ્લા ચાર વર્ષથી આ મુદ્દે એક અભિયાન ચલાવી રહ્યા છે. આ વિવાદમાં મુક્તાનંદ સ્વામીનું નામ પણ સામે આવે છે. તેઓ ભરૂચમાં નર્મદા નદીના કિનારે આવેલા એક આશ્રમમાં રહે છે. સંન્યાસી બન્યા પહેલા તેમનું નામ ભાવેશ પટેલ હતું. 2007ના અજમેર દરગાહ વિસ્ફોટ કેસમાં તેમને સજા થઇ હતી. 2017માં, ટ્રાયલ કોર્ટે તેમને આજીવન કેદની સજા સંભળાવી હતી; જોકે, 2018માં રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે તેમને જામીન આપી દીધા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન, તેમણે ભગવા વસ્ત્રો ધારણ કર્યા અને 'મુક્તાનંદ સ્વામી' નામ અપનાવ્યું. અજમેર દરગાહ પર થયેલા વિસ્ફોટમાં 3 લોકોના મૃત્યુ થયાં હતાં અને 15 લોકો ઇજાગ્રસ્ત થયા હતા. મુક્તાનંદ સ્વામીએ જણાવ્યું કે, ભરૂચમાં આવેલું જે સ્થળ 'જુમા મસ્જિદ' તરીકે ઓળખાય છે, તે વાસ્તવમાં ચક્રધર સ્વામીનું જન્મસ્થળ છે. અમે આ સ્થળના મૂળ સ્વરૂપને જાળવી રાખવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ. તેમણે દાવો કર્યો કે, આ સ્થળ 'આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા' (ASI)ના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે, તેમ છતાં અહીં પુરાતત્વ વિભાગના નિયમોનું પાલન કરાવવામાં આવતું નથી.

મસ્જિદની અંદર એક 'વઝુખાના' બનાવવામાં આવ્યું છે, પાણીના નળ લગાવવામાં આવ્યા છે અને કબ્રસ્તાનમાં મૃતદેહોને દફનાવવામાં આવી રહ્યા છે. આવી પ્રવૃત્તિઓ કરવાની પરવાનગી ન હોવા છતા તે કરવામાં આવી રહી છે. અમે તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છીએ. જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તેઓ ભરૂચની જુમા મસ્જિદને જૈન મંદિર કેમ માને છે, ત્યારે મુક્તાનંદ સ્વામીએ જવાબ આપ્યો, ત્યાં જોવા મળતી કોતરણી અને તત્યા બનાવવામાં આવેલી અન્ય આકૃતિઓ મસ્જિદ સાથે મેળ ખાતી નથી. મસ્જિદો કે સ્વયં ઇસ્લામનો મૂર્તિઓ કે આકૃતિઓ સાથે કોઈ સંબંધ નથી. જોકે, તેમણે સંન્યાસ ધારણ કર્યો તે પહેલાંથી તેમની સામે ચાલી રહેલા કાનૂની કેસ વિશે વાત કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

જુમા મસ્જિદનો ઇતિહાસ શું છે?

વિવિધ પક્ષોના આ વિરોધાભાસી દાવાઓ વચ્ચે, જુમા મસ્જિદનો દસ્તાવેજી ઇતિહાસ શું કહે છે? ભરૂચની જુમા મસ્જિદ તેના ઐતિહાસિક મહત્ત્વ માટે જાણીતી છે. ભરૂચ જિલ્લા વિશે માહિતી પૂરી પાડનારી ગુજરાત સરકારની વેબસાઇટ મુજબ, આ જામા મસ્જિદનું નિર્માણ 14મી સદીમાં એક પ્રાચીન જૈન મંદિરના અવશેષોનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવ્યું હતું. ભરૂચ કિલ્લાની તળેટી નજીક આવેલી આ મસ્જિદનું નિર્માણ 14મી સદીની શરૂઆતમાં એટલે કે ઈ.સ. 1300ની આસપાસ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઈમારતમાં 3 મોટા ગુંબજો અને કુલ 48 સ્તંભો છે. આ સ્તંભોનો જે 'બ્રેકેટ' આકારની શૈલીમાં બનાવવામાં આવ્યા છે.

ગુજરાત સરકારની વેબસાઈટ મુજબ, મસ્જિદના નિર્માણમાં એક મંદિરની સામગ્રી અને અવશેષોનો મોટા પાયે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે; જોકે, તેનું બાંધકામ મસ્જિદના સિદ્ધાંતોને અનુરૂપ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બાંધકામનું માર્ગદર્શન મુસ્લિમ નિરીક્ષકો દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ પ્રત્યક્ષ કામગીરી સ્થાનિક મજૂરો દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમણે સંભવતઃ અગાઉ ક્યારેય મસ્જિદ જોઈ નહોતી. ગુજરાત સરકારની વેબસાઈટમાં વધુમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, મસ્જિદ સંકુલમાં ત્રણ બાજુએ પ્રવેશદ્વારો છે અને પશ્ચિમ દિશામાં એક ગર્ભગૃહ આવેલું છે.

જુમા મસ્જિદને લગતો વિવાદ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યા બાદ, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) તરફથી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા મળી શકી નથી. જોકે, જ્યારે કેટલાક લોકો વીડિયો બનાવવા માટે મસ્જિદના બેઝમેન્ટમાં પ્રવેશ્યા હોવાની ઘટના બની, ત્યારે ASIના વડોદરા સર્કલના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડૉ. શુભ મજુમદારે કહ્યું હતું કે, આ ઈમારત દરેક માટે ખુલ્લી છે. કોઈને પણ અહીં આવતા રોકવામાં આવ્યા નથી. આ અગાઉ, ASIના અધિકારી રિજ્જુ ઘોષે જણાવ્યું હતું જ્યારથી આ સ્થળ પ્રાચીન સ્મારક અને પુરાતત્વીય સ્થળ અને અવશેષ અધિનિયમ, 1958 હેઠળ આવ્યું છે, ત્યારથી તે મસ્જિદના રૂપમાં છે. આ અગાઉ તેનું સ્વરૂપ કેવું હતું, તે અંગે હું કંઈ નહીં કહી શકું.