ભારતીય ઇતિહાસમાં સોમનાથ મંદિર માત્ર એક ધાર્મિક સ્થાન નથી, પરંતુ સંસ્કૃતિ, પુનર્જાગરણ અને અડગ શ્રદ્ધાનું પ્રતિક રહ્યું છે. આ જ કારણસર મુઘલ શાસક ઔરંગઝેબને સોમનાથ મંદિર પ્રત્યે વિશેષ દ્વેષ હતો. ઇતિહાસકારોના દસ્તાવેજો અનુસાર, ઔરંગઝેબે સોમનાથ મંદિરને ત્રણ વખત નષ્ટ કરવાના ફરમાન જાહેર કર્યા હતા.
શા માટે સોમનાથ ઔરંગઝેબના નિશાન પર હતું?
ભારતના અનેક મંદિરો ઔરંગઝેબના શાસનકાળ દરમિયાન તોડવામાં આવ્યા, પરંતુ સોમનાથ પ્રત્યે તેની નફરત વિશેષ હતી. કારણ એ હતું કે ભૂતકાળમાં મહમૂદ ગઝનવી સહિત અનેક આક્રમણકારોએ આ મંદિરને તોડી નાખ્યું હતું, છતાં દરેક વખતમાં સોમનાથ ફરીથી ઊભું થઈ જતું હતું. આ અડગ પુનર્નિર્માણ ઔરંગઝેબ માટે અસહ્ય હતું.
ત્રણ વખત ફરમાન:
1669 ઈ.માં, ઔરંગઝેબે પ્રથમ વખત સોમનાથ મંદિર તોડવાનો ફરમાન જાહેર કર્યો. જોકે આ આદેશ સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં ન આવ્યો અથવા થોડા સમય બાદ મંદિરમાં ફરી પૂજા શરૂ થઈ ગઈ. આથી અસંતોષ અનુભવીને ઔરંગઝેબે 1701 ઈ.માં બીજો, વધુ કડક આદેશ આપ્યો.
આ આદેશ હેઠળ ગુજરાતના 39મા સુબેદાર શહઝાદા મોહમ્મદ આઝમને જવાબદારી સોંપવામાં આવી. આદેશમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખાયું હતું કે મંદિરને “મરામતની કોઈ સંભાવના ન રહે તે રીતે” નષ્ટ કરવું. તેમ છતાં મંદિરનો અમુક ભાગ અડીખમ ઊભો રહ્યો. અંતે 1706 ઈ.માં, પોતાના અવસાનથી થોડા સમય પહેલાં, ઔરંગઝેબે અંતિમ ફરમાન જાહેર કર્યો, જેમાં મંદિરને સંપૂર્ણ રીતે તોડી તેને મસ્જિદમાં રૂપાંતરિત કરવાનો હુકમ હતો.
મંદિરથી મસ્જિદ: કેવી રીતે બદલાઈ રચના
આ આદેશો બાદ મંદિરની મૂળ ઓળખ નષ્ટ કરવા માટે વિશાળ રચનાત્મક ફેરફારો કરવામાં આવ્યા:
મંદિરના ગુઢ મંડપ અને ગર્ભગૃહ ઉપર બે મોટા ગુંબજ બનાવવામાં આવ્યા.
મૂળ ચાલુક્ય યુગના સ્તંભોને કાપછાંટ કરીને પથ્થરની મેહરાબોમાં ફેરવવામાં આવ્યા.
ગુંબજનો ભાર સહન કરવા માટે ગર્ભગૃહની પશ્ચિમ બાહ્ય દિવાલ બંધ કરી દેવામાં આવી.
મંદિરનો મહત્વનો ધાર્મિક ભાગ પ્રદક્ષિણા માર્ગ સંપૂર્ણ રીતે તોડી પાડવામાં આવ્યો.
આ માર્ગના પથ્થરો નજીક આવેલા પાર્વતી મંદિરના ચબૂતરા પર ઢગલા તરીકે નાખવામાં આવ્યા.
1706 ઈ.માં સફેદ પથ્થરની નવી ફરસ બિછાવવામાં આવી, જેથી મૂળ હિંદુ સ્થાપત્ય, ગર્ભગૃહની ડેહરી અને ધાર્મિક ચિહ્નો છુપાઈ જાય. આ તમામ ફેરફારોનો હેતુ માત્ર ઈમારતનો ઉપયોગ બદલવાનો નહોતો, પરંતુ મંદિરની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખને સંપૂર્ણ રીતે નષ્ટ કરવાનો હતો.
ઉપેક્ષા, ખંડેર અને ખજાનાની લ્હાય
1707 ઈ.માં ઔરંગઝેબના અવસાન બાદ આ ઈમારત થોડાં વર્ષો સુધી જ મસ્જિદ તરીકે ઉપયોગમાં રહી. ત્યારબાદ સ્થળ ઉપેક્ષિત બની ગયું. “છુપાયેલો ખજાનો” શોધવાની લ્હાયમાં વારંવાર ખોદકામ કરવામાં આવ્યું, જેના કારણે માળખું વધુ નુકસાન પામ્યું અને સમય જતાં આ સ્થળ સંપૂર્ણ ખંડેરમાં ફેરવાઈ ગયું.
પુનર્જન્મ: સરદાર પટેલ અને આધુનિક સોમનાથ
સ્વતંત્રતા બાદ ભારતના પ્રથમ ઉપપ્રધાનમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના દ્રઢ સંકલ્પથી સોમનાથ મંદિરનું પુનર્નિર્માણ થયું. આજે ઊભેલું ભવ્ય સોમનાથ મંદિર વિનાશ પછી પણ સંસ્કૃતિ ફરી ઊભી થવાની ભારતીય પરંપરાનું જીવંત પ્રતીક છે.
