હીરાભાઇ 60 વર્ષથી જમીનનો-'ચતુર્દશાનો નક્શો' મેળવવા ધક્કા ખાય છે

ગુજરાત રાજ્ય માહિતી આયોગ (GIC) એ ઐતિહાસિક નિર્ણયમાં રાજ્યના મહેસૂલ તથા પંચાયત વિભાગોને તમામ જમીન ફાળવણીના રેકોર્ડ ડિજિટલ રીતે જાહેર કરવાની ખાસ અભિયાન શરૂ કરવાની ભલામણ કરી છે. આ ભલામણ જામનગરના હીરાભાઇ રાઠોડની એક અરજીના સંદર્ભે કરાઇ છે. 

રાજ્ય માહિતી આયોગના કમિશનર નિખિલ ભટ્ટએ આ આદેશ જામનગરના હીરાભાઈ રાઠોડની બીજી અપીલના સંદર્ભમાં આપ્યો હતો. રાઠોડ 1966થી પોતાને ફાળવેલા કૃષિ જમીનના દસ્તાવેજ મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા. ત્રણ દસ્તાવેજ મળ્યા છતાં મહત્વપૂર્ણ “ચતુર્દશાનો સ્કેચ**” (ચાર બાજુનો નકશો) હજુ સુધી મળ્યો નથી. આવા ઘણા લોકો છે જેમણે દસ્તાવેજો મેળવવા ધક્કા ખાવા પડે છે. 

આયોગે નોંધ્યું કે તેમની પાસે આવતી મહેસૂલ વિભાગ સંબંધિત 40 થી 50 ટકા બીજી અપીલોમાં ફાળવેલી જમીનના દસ્તાવેજો ગાયબ કે અપ્રાપ્ય છે. આ દસ્તાવેજો “A-શ્રેણી”ના કાયમી રેકોર્ડ ગણાતા હોવાથી તેમની યોગ્ય જાળવણી ફરજિયાત છે.

આયોગે ભલામણ કરી છે કે એક ખાસ ઓનલાઈન પોર્ટલ બનાવવામાં આવે જ્યાં ફાળવણીના આદેશ, સનદ અને કબજો રસીદ જેવા પ્રમાણિત નકલો પ્રાપ્ય બને. આ પગલું ગરીબ પરિવારોની મુશ્કેલી ઓછી કરશે, RTI અરજીમાં ઘટાડો લાવશે અને સન્થાની, હક્કથી, હરાજી, વિનામૂલ્ય અને રાહતદર જેવી યોજનાઓમાં પારદર્શિતા વધારશે.

પરંતુ, ગુજરાતમાં જમીન વ્યવસ્થાપન વધુ ગંભીર સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે. રાજ્યએ 2009માં શરૂ કરેલા ડિજિટલ ઇન્ડિયા લેન્ડ રેકોર્ડ્સ મોડર્નાઇઝેશન પ્રોગ્રામ (DILRMP) હેઠળ ગામડાઓની જમીનનું પુનઃમાપણી હાથ ધરી હતી, જેનો હેતુ વિવાદો દૂર કરવાનો હતો. પરંતુ પ્રોજેક્ટે નવા વિવાદો ઊભા કર્યા.

2018ના ઓગસ્ટમાં, 18,501માંથી આશરે 12,000 ગામોનું કામ પૂર્ણ થયા બાદ સરકારે નવા ડિજિટલ રેકોર્ડ બનાવવાનું અચાનક રોકી દીધું. ત્યારબાદ 5.28 લાખ ફરિયાદો સુધારાની માંગ સાથે દાખલ થઈ. તપાસમાં બહાર આવ્યું કે ખાનગી એજન્સીઓએ જૂના નકશા અને અધૂરા ડેટાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, અને 2012 રિસર્વે મેન્યુઅલનું પાલન કર્યું નહોતું.

2017ના જૂનમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકાર માત્ર અરજીના આધારે જમીન ફાળવી શકે નહી; આવી કોઈ નીતિ બંધારણના કલમ 14 (સમાનતાનો અધિકાર)નો ભંગ ગણાશે. અદાલતે જણાવ્યું કે જમીન નક્કી કિંમતે આપવી હોય તો પણ તે ખુલ્લી અને સમાન તક આપતી પ્રક્રિયા — જેમ કે હરાજી — દ્વારા થવી જોઈએ.

ગુજરાતની ઇ-ગવર્નન્સ સિસ્ટમની ખામીઓ અહીં ઉઘાડી થાય છે. શરૂઆતમાં ઈ-ધરા જેવી સફળ પહેલ પછી રિસર્વે પ્રોજેક્ટ દેખરેખના અભાવ અને રેકોર્ડ સંભાળવાની નિષ્ફળતાને કારણે અટકી ગયો.

માહિતિ આયોગનો તાજેતરનો આદેશ સ્પષ્ટ કહે છે  કે જો ગુમ થયેલા દસ્તાવેજો પુનઃપ્રાપ્ત ન થાય અને ડિજિટલ ભૂલો સુધારવામાં ન આવે, તો ગુજરાતની જમીન વ્યવસ્થા “ડિજિટલ ભૂલભૂલામણી” બની જશે — જે નાગરિકોના અધિકાર, વિશ્વાસ અને વિકાસ માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે.