દેશની રાજકીય વ્યવસ્થામાં ધરખમ ફેરફાર લાવવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એક મહત્વકાંક્ષી પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રસ્તાવ અંતર્ગત આગામી સમયમાં લોકસભાની કુલ બેઠકોની સંખ્યા હાલની 543 થી વધારીને 850 સુધી લઈ જવાની હિલચાલ તેજ થઈ છે.
આ ફેરફાર પાછળનું મુખ્ય કારણ દેશની વધતી જતી જનસંખ્યા અને મતદારોનું પ્રતિનિધિત્વ છે. સરકારનું માનવું છે કે છેલ્લા પાંચ દાયકાઓમાં વસ્તીમાં અનેકગણો વધારો થયો છે, પરંતુ લોકસભાની બેઠકોમાં તે મુજબ વધારો થયો નથી. બેઠકો વધવાથી દરેક સાંસદના મતક્ષેત્રમાં વસ્તીનું પ્રમાણ ઘટશે, જેનાથી પ્રજાના પ્રશ્નોનું નિરાકરણ વધુ અસરકારક રીતે થઈ શકશે. નવા નિર્મિત સંસદ ભવનમાં પહેલેથી જ બેઠક વ્યવસ્થા વધારીને 833 કરવામાં આવી છે, જે આ ભવિષ્યના ફેરફાર તરફ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે.
લોકસભાની બેઠકોમાં આ વધારો સીમાંકન (Delimitation) પ્રક્રિયા બાદ જ અમલી બની શકે છે. વર્ષ 2026 પછી થનારા સીમાંકનમાં વર્ષ 2021ની વસ્તી ગણતરી (જે મોડી પડી છે) ને આધાર માનવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા રાજ્યોની વસ્તીના આધારે તેમની બેઠકોનું નવું માળખું તૈયાર થશે.
જો આ પ્રસ્તાવ અમલમાં આવે છે, તો ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને મહારાષ્ટ્ર જેવા વધુ વસ્તી ધરાવતા રાજ્યોની બેઠકોમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળી શકે છે. જોકે, દક્ષિણ ભારતના કેટલાક રાજ્યો આ અંગે ચિંતિત છે, કારણ કે તેમને લાગે છે કે વસ્તી નિયંત્રણના સફળ અમલીકરણ છતાં તેમની રાજકીય ભાગીદારી ઘટી શકે છે.
હાલમાં લોકસભામાં કુલ 543 બેઠકો છે. આ સંખ્યા 1971ની વસ્તી ગણતરી બાદ સ્થિર રાખવામાં આવી હતી, કારણ કે સંવિધાનમાં સુધારા કરીને બેઠકોની પુનર્વિતરણ પ્રક્રિયા પર રોક લગાવવામાં આવી હતી. હવે 2026 પછી આ રોક સમાપ્ત થવાની હોવાથી નવી વસ્તી આધારે બેઠકોમાં વધારો શક્ય બનશે.
ડિલિમિટેશન શું છે?
ડિલિમિટેશન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વસ્તી પ્રમાણે લોકસભા અને વિધાનસભાની સીમાઓ અને બેઠકોનું પુનઃનિર્ધારણ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા Delimitation Commission of India દ્વારા કરવામાં આવે છે અને તેની ભલામણોને કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી શકતી નથી.
આ ડિલિમિટેશન પ્રક્રિયા મહિલાઓના 33% આરક્ષણ કાયદા સાથે પણ જોડાયેલી છે. સરકારનો ઉદ્દેશ છે કે નવી બેઠકો અને સીમાઓ નક્કી થયા બાદ મહિલાઓ માટે આરક્ષણ લાગુ કરવામાં આવે, જે શક્યતઃ 2029ની લોકસભા ચૂંટણીથી અમલમાં આવી શકે છે.
આ પ્રસ્તાવને અમલમાં મૂકવા માટે સંવિધાનમાં સુધારા કરવાની જરૂર પડશે અને સંસદમાં બિલ રજૂ કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ નવી વસ્તી ગણતરીના આંકડાઓ આધારે ડિલિમિટેશન પ્રક્રિયા શરૂ થશે. કુલ મળીને લોકસભાની બેઠકો 850 સુધી વધારવાનો પ્રસ્તાવ ભારતના લોકશાહી માળખામાં ઐતિહાસિક ફેરફાર લાવી શકે છે, પરંતુ તેના રાજકીય અને પ્રાદેશિક પ્રભાવોને લઈને દેશભરમાં ચર્ચા અને મતભેદ બંને જોવા મળી રહ્યા છે.
