આજે સંસદમાં 3 બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, જે લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારશે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે એક તૃતીયાંશ (33 ટકા) અનામતનો ઝડપથી અમલ કરવાનો અને નવેસરથી સીમાંકન કરવાનો છે. આ પછી, દેશમાં લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા 800થી વધુ થઈ શકે છે. તો, ચાલો સમજીએ કે સીમાંકન શું છે, સીટોનું વિસ્તરણ ક્યારે થશે અને કયા આધારે સીટોની સંખ્યા વધારવામાં આવશે. તો, ચાલો આપણે સીમાંકન બિલ સાથે જોડાયેલી તમામ બાબતો વિશે સમજી લઈએ...
હકીકતમાં, આ ત્રણ બિલોમાંથી એક સીમાંકન બિલ-2026 છે. આનાથી એક નવું સીમાંકન કમિશન બનશે, જે નવી વસ્તીના આધારે સીટોની સીમાઓ અને વિતરણ નક્કી કરશે. આનાથી દરેક રાજ્યમાં લોકસભા બેઠકોની સંખ્યામાં વધારો થશે.
સીમાંકનનો અર્થ છે ચૂંટણી લડવા માટેના મતવિસ્તારોની સીમાઓ અને તેની સંખ્યા નક્કી કરવી અથવા બદલવી. સીમાંકન એ ચૂંટણી મતવિસ્તારોની સીમાઓ બદલવાની પ્રક્રિયા છે. સરકાર વારંવાર આ સીમાઓમાં ફેરફાર કરતી રહે કરે છે, જે વિસ્તારની વસ્તી અને ઘનતાના આધારે નક્કી થાય છે. આ મ્યુનિસિપલ વોર્ડથી લઈને લોકસભા બેઠકો સુધીની દરેક બાબતમાં લાગુ પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમે લખનઉમાં રહો છો, તો તમારી લોકસભા બેઠકની એક સીમા હશે જેની અંદર રહેવાસીઓ તે બેઠક માટે પ્રતિનિધિ પસંદ કરશે. આ સીમામાં ફેરફાર સીમાંકન દ્વારા થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, તમે જોયું હશે કે તમારો વિસ્તાર ઘણા વર્ષોથી વોર્ડ નંબર 10માં હોઈ શકે છે, પરંતુ સીમાંકન પછી, તે હવે વોર્ડ નંબર 12માં આવી શકે છે.
આ બિલ પસાર થવાથી બંધારણના કેટલાક અનુચ્છેદોમાં સુધારો કરવામાં આવશે, જેથી વર્તમાન વસ્તીના આધારે બેઠકોની ફાળવણી બરાબર થઇ જાય. બિલ અનુસાર, લોકસભા સભ્યોની મહત્તમ સંખ્યા 815 સુધી વધારી શકાય છે. આ ઉપરાંત, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 35 બેઠકો સુધી વધી શકે છે, જેથી કુલ બેઠકો 850 થઇ શકે છે.
હાલમાં, બેઠકોની સંખ્યા 1971ની વસ્તી ગણતરીના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે, જ્યારે દેશની વસ્તી અને પરિસ્થિતિઓમાં ખુબ મોટો ફેરફાર થયો છે. સરકાર કહે છે કે, બેઠકોની નવી ફાળવણી લાંબા સમયથી અટકી પડી છે. આ બિલ તે પ્રતિબંધ દૂર કરશે અને એક સીમાંકન પંચની સ્થાપના કરશે, જે નવા મતવિસ્તાર નક્કી કરી શકશે. નવા બિલમાં નવીનતમ ઉપલબ્ધ વસ્તી ગણતરીના ડેટાના આધારે મતવિસ્તારોનું સીમાંકન કરીને મહિલા અનામતનો અમલ કરવાની જોગવાઈ છે. તમામ મતવિસ્તારોમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવા માટે અનામત બેઠકો દરેક ચૂંટણીઓ સાથે બદલાતી રહેશે.
સીમાંકન બિલનો ઉદ્દેશ્ય દેશમાં લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં બેઠકોનું પુનર્ગઠન કરવાનો છે. આ બિલ હેઠળ, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ફાળવવામાં આવેલી બેઠકોની સંખ્યામાં નવીનતમ વસ્તી ગણતરીના ડેટાના આધારે ફેરફાર કરવામાં આવશે. વધુમાં, દરેક પ્રદેશની વસ્તીમાં સંતુલન જાળવવા માટે સંસદીય અને વિધાનસભા મતવિસ્તારોની સીમાઓ ફરીથી બનાવવામાં આવશે.
ખરેખર, 2001 અને 2003માં બંધારણીય સુધારાઓ પછી, 1971ની વસ્તી ગણતરીના આધારે બેઠકોની પુનઃ ફાળવણી 2026 સુધી સ્થગિત કરવામાં આવી હતી. આનો અર્થ એ થયો કે આ સમયગાળા દરમિયાન વસ્તીમાં ફેરફાર થવા છતાં, બેઠકોની સંખ્યામાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી. જો કે, નવા પ્રસ્તાવિત બિલમાં આ સિસ્ટમમાં ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
કલમ 81ની કલમ 3માં સુધારા મુજબ 'વસ્તી'ને સંસદ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવતી વસ્તી ગણતરીના ડેટા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવશે, જો તે ડેટા સત્તાવાર રીતે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હોય. સરકાર આ પ્રતિબંધ હટાવવા અને નવીનતમ પ્રકાશિત વસ્તી ગણતરીના આધારે સીમાંકન માટે માર્ગ ખોલવાનો ઇરાદો ધરાવે છે. હવે, વિપક્ષ પૂછે છે કે આ ઉતાવળ શા માટે?
અહીં તમને બતાવી દઈએ કે, શરૂઆતમાં, 489 બેઠકો હતી, ત્યારપછી 1963માં 522 (1961ની વસ્તીના આધારે). પછી, 1973માં, 1971ની વસ્તીના આધારે 543 બેઠકો હતી. આ આજ સુધી એક જ પ્રકારની રહી છે. આ પછી, 2001 સુધી બેઠકોની ફાળવણી સ્થિર કરવામાં આવી હતી, અને પછી, એક સુધારા દ્વારા, તેને 2026 સુધી લંબાવવામાં આવી હતી. સીમાંકન 2002માં થયું હતું, પરંતુ ફેરફાર બેઠકોની સંખ્યામાં નહીં, પરંતુ સીમાઓમાં થયો હતો. હવે, સરકાર 2026 પહેલા એક સુધારો લાવવા અને સીમાંકન પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માંગે છે. ભારતમાં આવા સીમાંકન કમિશનની રચના ચાર વખત કરવામાં આવી છે, 1952માં સીમાંકન કમિશન એક્ટ, 1952 હેઠળ, 1963માં સીમાંકન કમિશન એક્ટ, 1962 હેઠળ, 1973માં સીમાંકન એક્ટ, 1972 હેઠળ, અને 2002માં સીમાંકન એક્ટ, 2002 હેઠળ.
આ બિલ સીમાંકન કમિશનની સ્થાપના કરશે. આ કમિશનની અધ્યક્ષતા સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત અથવા સેવારત ન્યાયાધીશ દ્વારા કરવામાં આવશે. કમિશનમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અથવા તેમના દ્વારા નિયુક્ત ચૂંટણી કમિશનર અને સંબંધિત રાજ્યના રાજ્ય ચૂંટણી કમિશનરનો પણ સભ્ય તરીકે સમાવેશ થશે. સીમાંકન કમિશન તેના પ્રસ્તાવોને જાહેર કરશે અને લોકો પાસેથી વાંધા અને સૂચનો માંગશે. ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયા પછી અંતિમ નિર્ણય અમલમાં આવશે, અને ત્યારપછી થનારી ચૂંટણીઓ નવા સીમાંકનના આધારે યોજાશે.
હાલમાં, દરેક રાજ્યમાં કેટલી બેઠકો વધશે તેની સંખ્યા અંગે અંતિમ ડેટા આપી શકાય એમ નથી. આજે સંસદમાં રજૂ થઈ રહેલા સીમાંકન બિલ હેઠળ, લોકસભાની કુલ બેઠકોની સંખ્યા 543થી વધીને 850 (815 રાજ્યો+ 35 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો) થશે. જોકે, બિલમાં રાજ્ય દ્વારા ચોક્કસ સંખ્યાનો ઉલ્લેખ નથી. આ 2026ની વસ્તી ગણતરી પછી સીમાંકન પંચ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે, પરંતુ એવું માનવામાં આવે છે કે, બેઠકોની સંખ્યામાં 50 ટકા સુધીનો વધારો થઈ શકે છે.
