મધ્ય પ્રદેશના રાયસેન જિલ્લામાં એક એવી જગ્યા છે જેને દુનિયામાં માનવ વિકાસનું પ્રારંભિક સ્થાન માનવામાં આવે છે. અહીં ગુફાઓમાં બનાવવામાં આવેલા ચિત્રો હજારો વર્ષ પહેલાનું માનવ જીવન દર્શાવે છે. અહીં બનાવેલા ચિત્ર મુખ્યત્વેઃ નૃત્ય, સંગીત, આખોટ, ઘોડા અને હાથીની સવારી, આભૂષણોને સજાવવા અને મધ જમા કરવા અંગનો સમાવેશ થાય છે.
ભીમબેટકા મધ્ય પ્રદેશના રાયસેન જિલ્લામાં સ્થિત એક જૂનુપાષાણિક રહેવાનું સ્થળ છે. જો આદિ-માનવ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા આ શૈલચિત્રો અને શૈલશ્રયો માટે પ્રસિદ્ધ છે. આ ચિત્રો પુરાપાષાણ કાળ થી મધ્યપાષાણ કાળ સમય સુધીનું માનવામાં આવી રહ્યું છે. આ ચિત્ર ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં માનવ જીવનના પ્રાચીન ચિન્હો છે.
આ જગ્યા મધ્ય પ્રદેશની રાજધાની ભોપાલથી 45 કિમી દક્ષિણ પૂર્વમાં સ્થિત છે. તેની શોધ વર્ષ 1957-1958માં ડૉ. વિષ્ણુ શ્રીધર વાકણકર દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ભીમબેટકા ક્ષેત્રને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ, ભોપાલ મંડળે ઓગષ્ટ 1999માં રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વનું સ્થળ જાહેર કર્યું છે. તેના પછી જુલાઈ 2003માં યુનેસ્કોએ તેને વિશ્વ હેરીટેજ સાઈટ તરીકે જાહેર કરી છે.
ભીમબેટકામાં આદિમાનવોના શૈલાશ્રય અને શૈલ ચિત્ર અને અન્ય પુરાવશેષ પણ મળ્યા છે, જેનામાં પ્રાચીન કિલ્લાની દિવાલ, લઘુ સ્તૂપ, પાષાણ નિર્મિત ભવન, શુંગ-ગુપ્ત કાલીન અભિલેખ, શંખ અભિલેખ અને પરમાર કાલીન મંદિરના અવશેષ સામેલ છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સ્થાન મહાભારતના ચરિત્ર ભીમ સાથે સંબંધિત છે. જેના પરથી તેનુ નામ રાખવામાં આવ્યું છે.
આ ગુફાઓ મધ્ય ભારતના પઠાર પર દક્ષિણ કિનારા પર સ્થિત વિંધ્યાચળની પહાડીઓના નીચેના ભાગ પર છે, જેને જોવા માટે આખા દેશ અને દુનિયાભરના પ્રવાસીઓ અને શોધાર્થી આવે છે. જોકે હજુ પણ આ ક્ષેત્રમાં પરિવહન સુવિધા અપૂરતી છે, જો તેને જિલ્લા સરકાર પૂરી કરી દે તો પ્રવાસીઓ વધવાની સાથે સ્થાનિક લોકોને રોજગારી પણ મળશે.
આ ગુફાઓમાં બનાવેલા ચિત્રો હજારો વર્ષ પહેલાનું જીવન બતાવે છે. અહીંની દિવાલો ધાર્મિક સંકેતોથી સજેલી જોવા મળે છે, જે પૂર્વ ઐતિહાસિક કલાકારો વચ્ચે લોકપ્રિય હતા. આ પ્રકાર ભીમબેટકાના પ્રાચીન માનવના સંજ્ઞાત્મક વિકાસનું કાળક્રમ વિશ્વના અન્ય પ્રાચીન સમાનાંન્તરસ્થળોથી હજારો વર્ષ પૂર્વ થયો હતો. આ પ્રકારથી આ સ્થળ માનવ વિકાસનું પ્રારંભિક સ્થળ પણ માનવામાં આવે છે. અહીં તમને ઘણા પ્રકારના ઝાડ જોવા મળશે. એક પથ્થર અને એક ઝાડ પર્યટકોનું આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. પથ્થરોની પ્રાકૃતિક આકૃતિ કાચબા જેવી છે. અને તેની ઉપર બીજો કાચબો બેઠેલો હોય તેવું લાગે છે.
