ઉદ્યોગપતિ રિચર્ડ બ્રાન્સને તાજેતરમાં એક પોસ્ટ લખી છે. તેમાં તેમણે કહ્યું છે કે અમેરિકાની 2026ની મધ્યવર્તી ચૂંટણીમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની નીતિઓને મતદારોએ નકારી કાઢી છે. તેમણે એ પણ કહ્યું છે કે ટેક કંપનીઓ અને હેજ ફંડના માલિકોએ અબજો ડોલર ખર્ચ્યા, મોટાભાગે રિપબ્લિકન પક્ષના પ્રચાર માટે. છતાં મતદારોએ આ પૈસાના દબાણને અવગણીને પોતાની રીતે વોટ આપ્યો. બ્રાન્સનને આશા છે કે હવે અમેરિકાની કોંગ્રેસ ચૂંટણીમાં પૈસાની અસર ઘટાડવા વિચાર કરશે.
આ વાતને તટસ્થ રીતે જોઈએ તો આ ચૂંટણી અમેરિકાની વર્તમાન સ્થિતિનો એક ભાગ છે. આ વખતે ડેમોક્રેટિક પક્ષે હાઉસ અને સેનેટ બંને પર કાબૂ મેળવ્યો છે. ટેક્સાસ, આયોવા અને કેન્સાસ જેવા રાજ્યોમાં પણ, જ્યાં પહેલાં રિપબ્લિકન પક્ષ મજબૂત હતો ત્યાં પણ પરિણામ બદલાયા છે. ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે તેઓ પોતે બેલોટ પર નહોતા એટલે આ હાર તેમની નથી. પરંતુ ઘણા લોકો માને છે કે આ પરિણામ તેમના બીજા કાર્યકાળના કામકાજ અને વ્યક્તિગત શૈલીનો અસ્વીકાર છે.
પૈસાની વાતમાં સંતુલન રાખવું જરૂરી છે. અમેરિકામાં સુપર પીએસી નામની વ્યવસ્થા છે જેમાં કોઈપણ વ્યક્તિ કે કંપની અમર્યાદિત પૈસા ખર્ચી શકે છે જ્યાં સુધી તે સીધો ઉમેદવારને ન આપે. બંને પક્ષોના મોટા દાતાઓ છે. આ વખતે રિપબ્લિકન પક્ષને વધુ પૈસા મળ્યા હોવાના અહેવાલ છે પરંતુ ડેમોક્રેટિક પક્ષ પણ મોટા દાતાઓ પર આધાર રાખે છે. એટલે “એક જ પક્ષ પૈસાથી ખરીદાયો” એવું કહેવું સરળ છે પણ સાચું નથી.
હવે ભારતની વાત કરીએ. ભારતમાં પણ ચૂંટણીમાં ખૂબ પૈસા ખર્ચાય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ ખર્ચ ઘણો વધ્યો છે. 2024માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ યોજના રદ કરી હતી. કારણ એ હતું કે આ યોજનામાં કોણ કેટલા પૈસા આપે છે તે જાહેર નહોતું થતું. મતદારને એ જાણવાનો અધિકાર છે કે કોણ પક્ષોને પૈસા આપે છે. હવે ઈલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ્સ દ્વારા દાન આપવામાં આવે છે. આમાં કેટલીક પારદર્શિતા છે પણ હજુ પણ મોટો હિસ્સો કોર્પોરેટ કંપનીઓનો છે અને મોટાભાગનું દાન મોટા પક્ષોને જાય છે.
અમેરિકાની આ ચૂંટણીમાંથી ભારત માટે મુખ્ય વાત એ છે કે ઘણા પૈસા ખર્ચવા છતાં મતદાર પોતાનો સ્વતંત્ર નિર્ણય લઈ શકે છે. ભારતમાં પણ ઘણી વખત એવું જોવા મળ્યું છે કે ખૂબ ખર્ચ કરનારા ઉમેદવારો હારી ગયા છે. આ દર્શાવે છે કે લોકશાહીની અસલી તાકાત મતદારના હાથમાં છે. પરંતુ જ્યારે દાતા અને પક્ષ વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે લોકોને શંકા થાય છે કે કોઈ કંપની પૈસા આપીને પછી તેનું ફાયદો લઈ રહી છે.
ભારત માટે ત્રણ સરળ વાતો છે.
પહેલી દાન કોણ આપે છે તે વધુ સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ.
બીજી માત્ર જાહેર કરવાથી જ પૂરું નથી. દાનની મર્યાદા પણ હોવી જોઈએ જેથી એક કે બે મોટા દાતા આખા પક્ષ પર પ્રભાવ ન નાખે.
ત્રીજી એ કે મતદારને સાચી માહિતી મળે અને તે સ્થાનિક મુદ્દાઓ, વિકાસ અને પોતાના અનુભવના આધારે વોટ આપે એ જરૂરી છે.
બ્રાન્સનની આશા કે આ ચૂંટણી પૈસાની મર્યાદા દર્શાવે છે તે મહદઅંશે સાચી છે. પરંતુ એક ચૂંટણીથી સમસ્યા હલ થતી નથી. ભારતમાં પણ ચૂંટણી ફંડિંગને વધુ પારદર્શી અને મર્યાદિત બનાવવાની જરૂર છે. લોકશાહી ચલાવવા પૈસા જરૂરી છે પણ જ્યારે પૈસા નિર્ણયો પર કાબૂ મેળવે છે ત્યારે લોકશાહીની મૂળભૂત ભાવના જોખમમાં મુકાય છે. અમેરિકા અને ભારત બંનેના અનુભવો સૂચવે છે કે મતદારની સ્વતંત્રતા અનેપક્ષોની પારદર્શિતા જ લોકશાહીને મજબૂત રાખી શકે છે.
14.jpg)
5.jpg)