ચીન 21 મહિનાથી ખૂબ ઉતાવળે સોનું ખરીદી રહ્યું છે; જાણો ભારત પર શું અસર પડશે?

જ્યારે પણ ચીનમાં કંઈક થાય છે, ત્યારે તે ભારત સહિત વિશ્વભરના દેશોને અસર કરે છે. ઈરાન યુદ્ધ દરમિયાન, જ્યારે આખી દુનિયા તેલ અને ગેસ પર હોબાળો મચાવી રહી હતી, ત્યારે બેઇજિંગ શાંત રહ્યું. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ, જ્યાંથી ચીન જ સૌથી વધુ ક્રૂડ આયાત કરતું હતું, તે બંધ રહ્યા પછી પણ ચીન પરેશાન ન થયું. હવે, ચીને ફરીથી તેની વ્યૂહરચના બદલી છે. ચીન ફરીથી તેલની આયાત વધારી રહ્યું છે. માત્ર તેલ જ નહીં, યુદ્ધ દરમિયાન પણ ચીને સોનાની આયાત કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. વિશ્વના સૌથી મોટા સોનાના આયાતકારોમાંના એક, પીપલ્સ બેંક ઓફ ચાઇનાએ સતત 21મા મહિના માટે તેની સોનાની ખરીદી ચાલુ રાખી છે. જુલાઈ 2026માં, ચીને આશરે 20 ટન સોનાની આયાત કરી. જૂનમાં, આ આંકડો 173 ટન પર પહોંચ્યો. હવે, પ્રશ્ન એ છે કે, ચીન આટલું બધું સોનું કેમ ખરીદી રહ્યું છે, અને આ ખરીદી ભારતને કેમ અસ્વસ્થ કરી શકે છે?

ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધને કારણે જ્યારે વિશ્વ મોંઘા તેલ અને ગેસના પુરવઠામાં કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું હતું, ત્યારે ચીન ઝડપથી સોનું ખરીદી રહ્યું હતું. ભારતમાં, PM મોદીએ નાગરિકોને વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર પરનો બોજ ઘટાડવા માટે એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદવાની અપીલ કરી હતી. તેનાથી વિપરીત, ચીનની મધ્યસ્થ બેંક, પીપલ્સ બેંક ઓફ ચાઇનાએ જુલાઈમાં તેના સોનાના ભંડારમાં 20 ટનનો વધારો કર્યો. જુલાઈ 2026માં ચીનનો સત્તાવાર સોનાનો ભંડાર 2,366 ટન પર પહોંચ્યો. ચીનના કુલ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં સોનાનો હિસ્સો વધીને 8 ટકા થયો.

જ્યારે જૂનમાં ચીનની ચોખ્ખી સોનાની આયાત 173 ટન હતી, જે માર્ચ 2024 પછી કોઈપણ એક મહિના માટે સૌથી વધુ છે. મે મહિનામાં, આ આંકડો 150 ટન હતો, જે માર્ચ 2024 પછી ચીનની સૌથી વધુ માસિક સોનાની આયાત હતી. જાન્યુઆરી અને જૂન વચ્ચે, ચીને વિદેશથી કુલ 830 ટન સોનું આયાત કર્યું. ગયા વર્ષની સરખામણીમાં, આ આશરે 138 ટકાનો વધારો છે. માત્ર સોનું જ નહીં, ચીનના ગોલ્ડ ETFમાં જુલાઈમાં 744 મિલિયન ડૉલરનો વધારો થયો. જાન્યુઆરીથી જુલાઈ સુધીમાં, ચીને ગોલ્ડ ETFમાં 6.3 અરબ ડૉલરનું રોકાણ કર્યું. કુલ મળીને, ચીને 2026માં 820 ટન સોનું ખરીદ્યું, જે 2025માં આ જ સમયગાળામાં બમણું હતું.

ચીનની તકવાદી યુક્તિ કોઈથી અજાણી નથી. જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો અને વધતી જતી મોંઘવારીને કારણે સોનું સતત ઘટી રહ્યું હતું, ત્યારે ચીને આ તકનો પૂરો લાભ લીધો. વૈશ્વિક બજારમાં વધઘટને કારણે સોનાના ભાવમાં ઘટાડો થયો હોવાથી, ચીને તેના સોનાના રોકાણમાં વધારો કર્યો. જ્યારે વિશ્વભરના દેશો ઈરાન યુદ્ધને કારણે આર્થિક મંદી અને ભૂ-રાજકીય તણાવનો સામનો કરી રહ્યા છે, ત્યારે ચીન શાંતિથી રેકોર્ડ ગતિએ સોનું ખરીદી રહ્યું છે.

ચીનનું ધ્યાન ક્રિપ્ટો પર કે ડૉલર જમા કરવા પર નથી. આ ઉપરાંત, ચીન સંપૂર્ણપણે હેક-પ્રૂફ અને સલામત સાધનો વડે તેની નાણાકીય સાર્વભૌમત્વને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે, ચીન સતત 21 મહિનાથી તેના સોનાના ભંડારમાં વધારો કરી રહ્યું છે. જુલાઈ 2024માં 20 ટન સોનાની આયાત સાથે, ચીનનો કુલ સત્તાવાર સોનાનો ભંડાર 306 અરબ ડૉલરને વટાવી ગયો છે. સોનાનો ઉપયોગ કરીને, ચીને તેના અર્થતંત્રને US અને પશ્ચિમી દેશો દ્વારા લાદવામાં આવેલા નાણાકીય નેટવર્ક અને પ્રતિબંધોથી બચાવવા માટે એક યોજના વિકસાવી છે. એટલું જ નહીં, તેણે એશિયામાં સોનાના ભાવ માટે સ્વતંત્ર ભાવ નિર્ધારણ કેન્દ્ર બનાવવા માટે લંડનમાં તેના ઐતિહાસિક સોનાના સ્ટોકનો મોટો હિસ્સો હોંગકોંગમાં સ્થાનાંતરિત કર્યો છે.

ચીનનું ધ્યાન ફક્ત સોના પર જ નહીં પરંતુ તેલ પર પણ વધ્યું છે. ચીન એક વિશાળ ક્રૂડ ઓઇલ રિઝર્વ બનાવી રહ્યું છે. RANDના અહેવાલ મુજબ, ચીન તેના વ્યૂહાત્મક અનામતમાં 1.4 અરબ ડૉલર સુધી પહોંચી ગયું છે. US વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વની તુલનામાં, આ લગભગ 3 ગણું મોટું છે. USનો વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ 413 મિલિયન બેરલ છે. ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ચીને તેની તેલ આયાતમાં 24 ટકા ઘટાડો કર્યો હતો, પરંતુ જુલાઈથી તેમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે. ગ્રાહક ડેટા અનુસાર, ચીને જુલાઈ 2026માં તેની ક્રૂડ ઓઇલ આયાત વધારીને 8.41–8.45 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (bpd) કરી છે, જે જૂન 2026માં 7.12 મિલિયન બેરલ હતી.

ચીન સૌથી મોટો તેલ ગ્રાહક અને આયાતકાર છે. ચીન તેના તેલ વપરાશ અને ખરીદી ક્ષમતા દ્વારા ક્રૂડ ઓઇલ બજારમાં કિંમતોને નિયંત્રિત કરે છે. ચીનનો 1.4 અરબ બેરલનો વ્યૂહાત્મક તેલ રિઝર્વ તેને ભાવ-ખરીદી શક્તિ આપે છે. જો ચીન તેલ ખરીદી વધારે છે, તો માંગ વધે છે, જેના કારણે ભાવ વધે છે. જોકે, જો બેઇજિંગ તેલ ખરીદી ઘટાડે છે, તો પુરવઠો વધે છે, જેના કારણે ભાવ ઘટે છે. ઈરાન યુદ્ધ દરમિયાન પણ આ ઘણી વખત જોવા મળ્યું હતું, જ્યાં ચીનની ભૂમિકા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવને નિયંત્રિત કરતી હતી. OPECની જેમ, બેઇજિંગ પાસે પણ તેલના ભાવને નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતા છે.

કોઈપણ ચીનની કાર્યવાહી તેની સરહદો સુધી મર્યાદિત નથી, તેની અસર ભારત પર પણ પડે છે. વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ચીનના વર્ચસ્વને કારણે ભારતને ભાવમાં ઝટકાની અસર પડે છે. ચીનના નિર્ણયોને કારણે તેલના ભાવમાં વધઘટ થઇ શકે છે. તેલના ભાવમાં વધઘટ ભારતના આયાત બિલ પર સીધી અસર કરે છે અને રૂપિયાની મજબૂતાઈને અસર કરે છે.

એટલું જ નહીં, ચીન ઈરાન અને રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર છે. તે ભારે ડિસ્કાઉન્ટેડ રશિયન અને ઈરાની તેલ ખરીદીને ભારતીય રિફાઇનરીઓ માટે સ્પર્ધા વધારે છે, જેનાથી ભારતને મળતું ડિસ્કાઉન્ટ ઘટી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે ચીન શાંતિથી કોઈપણ વૈશ્વિક ઉથલપાથલ માટે પોતાને તૈયાર કરી રહ્યું છે, જેમાં તેલ અને સોનું બંને તેના સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્રો સાબિત થશે.

ભારત આયાત દ્વારા તેની સોનાની જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે, પરંતુ ઈરાન યુદ્ધ દરમિયાન, તેણે સોનાની આયાત ઘટાડી દીધી. એપ્રિલથી જૂન દરમિયાન, ભારતની કુલ સોનાની માંગ પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં 6 ટકા ઘટીને 131 ટન થઈ ગઈ. આયાતમાં ઘટાડો થવાનું મુખ્ય કારણ સોનાના ભાવમાં થયેલો તીવ્ર વધારો અને યુદ્ધને કારણે વિદેશી વિનિમય અનામત પર વધતું દબાણ છે. વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર પરનો બોજ ઘટાડવા માટે, સરકારે સોના પરની આયાત ડ્યુટી 6 ટકાથી વધારીને 15 ટકા કરી. ભારતનો કુલ સોનાનો ભંડાર 880 ટન છે.