ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ અડધા થઈ ગયા છતા સરકાર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ કેમ ઘટાડતી નથી? ખાનગી કંપનીએ પણ ભાવ ઘટાડ્યા!

1 જુલાઈના રોજ, ભારતની સૌથી મોટી ખાનગી રિટેલર, નાયરા એનર્જીએ પેટ્રોલના ભાવમાં રૂ. 5 અને ડીઝલના ભાવમાં રૂ. 3નો ઘટાડો કર્યો. આ બાજુ, ભારતની સરકારી તેલ કંપનીઓએ વાણિજ્યિક સિલિન્ડરના ભાવમાં રૂ. 183નો ઘટાડો કર્યો. ગલ્ફ વોર શરૂ થયા પછી તેલ અને ગેસના ભાવમાં આ પહેલી રાહત હતી. જોકે, આ રાહત મર્યાદિત હતી, કારણ કે સરકારી તેલ કંપનીઓ, જે સ્થાનિક ગેસ સિલિન્ડર બજાર અને દેશના સ્થાનિક બજારનો 90 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, તેમણે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઘટાડ્યા ન હતા. આનો અર્થ એ થયો કે 90 ટકા પેટ્રોલ પંપ હજુ પણ વધેલા ભાવે પેટ્રોલ અને ડીઝલ વેચશે. પ્રશ્ન એ છે કે, તેલ કંપનીઓ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ક્યારે ઘટાડશે?

ભારતની ઘણી મોટી તેલ કંપનીઓ, જેમ કે ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (IOCL), ONGC, હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ (HPCL), અને ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL)એ હજુ સુધી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઘટાડ્યા નથી. આ કંપનીઓ ભારતના 90 ટકા બજારને નિયંત્રિત કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલનો ભાવ 120 ડૉલરથી ઘટીને 70 ડૉલરથી 73 ડૉલર પ્રતિ બેરલ થયો છે. ઈરાન યુદ્ધ પછી પહેલી વાર ભારતનો ક્રૂડ બાસ્કેટ પણ 68.86 ડૉલર પ્રતિ બેરલ પર પહોંચી ગયો છે. અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ પછી આ પહેલી વાર છે જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલ આ સ્તરે પહોંચ્યું છે. આ ભાવ 23 માર્ચે નોંધાયેલા 157.04 ડૉલર પ્રતિ બેરલના સર્વકાલીન ઉચ્ચતમ સ્તર કરતાં 56 ટકાથી વધુ ઓછો છે, પરંતુ હાલમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા નથી.

ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ઘટાડાથી ભારતના આયાત બિલમાં ઘટાડો થયો છે અને વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત પર દબાણ ઘટ્યું છે. સરકારની રાજકોષીય ખાધ ઓછી થઈ છે. પરંતુ, જો તમે આશા રાખી રહ્યા છો કે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઘટાડીને સામાન્ય લોકોને રાહત મળશે, તો તમારે આના માટે થોડી વધારે રાહ જોવી પડશે. સરકાર અને તેલ કંપનીઓ હાલમાં તેમના નુકસાનને પૂર્ણ કરવા માટે કામ કરી રહી છે. તેઓ તેમના નુકસાનને વસૂલ કર્યા પછી જ ગ્રાહકોને આ રાહત આપશે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 120 ડૉલર સુધી પહોંચ્યા અને શિપિંગ ખર્ચમાં વધારો થયો, તેલ કંપનીઓને ખુબ મોટું નુકસાન થયું. તેમને પેટ્રોલના લિટર દીઠ આશરે રૂ. 5.5 અને ડીઝલના લિટર દીઠ રૂ. 4.5ની અંડર-રિકવરીનો સામનો કરવો પડ્યો. LPG સિલિન્ડરોના કારણે પ્રતિ સિલિન્ડર રૂ. 650થી રૂ. 720 સુધીનું નુકસાન થયું. તેલ કંપનીઓ પરનો ભાર ઓછો કરવા માટે, સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની ખાસ એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં રૂ. 10નો ઘટાડો કર્યો, જેના પરિણામે ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં સરકારી તિજોરી પર આશરે રૂ. 30,000 કરોડનો સીધો બોજ પડ્યો. હવે જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ ઘટ્યા છે, ત્યારે સરકાર અને રાજ્યની માલિકીની તેલ કંપનીઓ આ નુકસાનની ભરપાઈ કરી રહી છે.

રેડોક્યુના CEO દીપલ દત્તા માને છે કે, સસ્તું ક્રૂડ ઓઇલ ચોક્કસપણે ભારતના અર્થતંત્રને રાહત આપશે, પરંતુ આ રાહત તાત્કાલિક જનતા સુધી પહોંચશે નહીં. રાજ્યની માલિકીની તેલ કંપનીઓ (OMCs) પહેલા તેમના ભૂતકાળના નુકસાનને વસૂલ કરશે અને તેમના નફાને મજબૂત કરશે, આ રાહત સામાન્ય જનતા માટે આપતા પહેલા, તેલ કંપનીઓ હાલમાં તેમની નાણાકીય સ્થિતિને મજબૂત બનાવવાને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે. તેથી, આગામી દિવસો કે અઠવાડિયામાં ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ઘટાડો થવાની આશા ઓછી છે. આ ઉપરાંત, ભૂ-રાજકીય તણાવ યથાવત છે, અને ઊર્જા એક સંવેદનશીલ મુદ્દો બની રહ્યો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ફરી ભડકી શકે છે. આ અનિશ્ચિતતાને ધ્યાનમાં રાખીને, તેલ કંપનીઓ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ઉતાવળમાં ઘટાડો કરવાનું ટાળી રહી છે.