રામાયણના નવા 'સીતા' માતા પર આટલો હોબાળો શા માટે? શું ગોરો રંગ જ સુંદરતા નક્કી કરે છે?

જો હું તમને એક ક્ષણ માટે આંખો બંધ કરીને સીતાની કલ્પના કરવાનું કહું, તો તમારા મનમાં ચોક્કસ એક ખૂબ જ પરિચિત છબી ઉભરી આવશે. દોષરહિત ગોરો રંગ, લાંબા કાળા વાળ, કાળજીપૂર્વક લગાવેલ મેકઅપ, રેશમી સાડી અને ભવ્ય ઘરેણાં ધરાવતી એક દૈવી સ્ત્રી. પરંતુ જરા થોભો અને વિચારો, શું આ છબી ખરેખર વાલ્મીકિ રામાયણ કે રામચરિતમાનસની સીતા છે, કે પછી દાયકાઓથી TV સિરિયલો, ફિલ્મો અને કેલેન્ડર આર્ટ દ્વારા આ છબી આપણા મનમાં બનાવી દેવામાં આવી છે?

નિતેશ તિવારીની ફિલ્મ રામાયણના ટ્રેલરમાં સાઈ પલ્લવીની થોડીક સેકન્ડોએ આ જ ખ્યાલને પડકાર ફેંક્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર તેના અભિનય કરતાં વધુ તેની ત્વચાનો રંગ અને વાંકડિયા વાળ, ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે. રામાનંદ સાગરની રામાયણમાં સીતાનું પાત્ર ભજવનાર દીપિકા ચિખલિયાએ પણ સાઈ પલ્લવીના વાંકડિયા વાળ પર ટિપ્પણી કરી હતી. પરંતુ આ સમગ્ર વિવાદે એક મોટો પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે, પૌરાણિક સ્ત્રીના પાત્ર પહેલાંના દેખાવ વિશે ચર્ચા શા માટે છે? શું સીતાની ઓળખ તેના હિંમત, ધૈર્ય અને બલિદાન કરતાં તેના ત્વચાના રંગ સાથે વધુ સંકળાયેલી છે?

આનાથી બીજો પ્રશ્ન ઉભો થાય છે, આપણે કયા રામાયણને અંતિમ અને નિર્વિવાદ સત્ય માનવું જોઈએ? સાહિત્યકાર A.K. રામાનુજને તેમના પ્રખ્યાત નિબંધ 'Three Hundred Ramayanas'માં નિર્દેશ કર્યો છે કે, રામાયણના સેંકડો સંસ્કરણો ભારત અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં પ્રચલિત છે. દરેક સંસ્કરણમાં પાત્રો, ઘટનાઓ અને તેમના દેખાવમાં થોડી ભિન્નતા જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં, જો કોઈ દિગ્દર્શક મૂળ વાર્તા અને તેના મૂલ્યો સાથે સમાધાન કર્યા વિના તેના પાત્રોની પુનઃકલ્પના કરે છે, તો શું તેને એટલી સર્જનાત્મક સ્વતંત્રતા ન આપવી જોઈએ?

રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ વખતે ચર્ચા રામના દેખાવ, રાવણના દેખાવ, કે ફિલ્મના વિશાળ બજેટ કે દ્રશ્ય પ્રભાવો વિશે નહોતી. સમગ્ર વિવાદ ફક્ત સીતાના ચહેરા પર કેન્દ્રિત હતો. પ્રશ્ન એ નહોતો કે સાઈ પલ્લવી સીતાના વ્યક્તિત્વને જીવંત કરી શકે છે કે નહીં, પરંતુ શું તે સીતા જેટલી સુંદર દેખાતી હતી. આ પ્રશ્ન કદાચ આપણી સામાજિક માનસિકતાનો સૌથી મોટો અરીસો છે.

વિડંબના એ છે કે, ત્રેતાયુગની વાર્તામાં, રાવણનો વધ કર્યા પછી સીતાને અગ્નિ પરીક્ષામાંથી પસાર થવું પડ્યું હતું, જ્યારે આજે, રામાયણ પડદા પર શરૂ થાય તે પહેલાં જ, સીતાનું પાત્ર ભજવતી અભિનેત્રીની સુંદરતા કસોટી થઈ રહી છે.

સત્ય એ છે કે, કોઈને ખબર નથી કે સીતા ખરેખર કેવી દેખાતી હતી. આપણી પાસે તેના રંગ, ચહેરા કે વાળનો કોઈ અધિકૃત રેકોર્ડ નથી. આજે તેમની જે છબી છે તે ચિત્રકારો, ફિલ્મો અને TV સિરિયલો દ્વારા બનાવવામાં આવી છે. ખાસ કરીને રામાનંદ સાગરની રામાયણમાં, સીતાની છબી લગભગ આખી પેઢી માટે નક્કી થઇ ગઈ હતી. દીપિકા ચિખલિયાનું શાંત સ્મિત, ગોરો રંગ અને પરંપરાગત મેકઅપ એટલો ઊંડો જડાઈ ગયો કે તે છબી માનક બની ગઈ. પરંતુ, જ્યારે સાઈ પલ્લવી જેવી અભિનેત્રી, શ્યામ રંગ અને વાંકડિયા વાળ ધરાવતી, ઉભરી આવે છે, ત્યારે ચર્ચા તેના અભિનય વિશે ઓછી અને તેના દેખાવ વિશે વધુ થાય છે.

પરંતુ શું સીતાની સૌથી મોટી ઓળખ તેનો દેખાવ હતો? ભારતીય પરંપરા તેને તેના બલિદાન, ધીરજ, કરુણા, આત્મસન્માન અને અતૂટ હિંમત માટે યાદ કરે છે. તે રાજા જનકની પુત્રી હતી, જેમણે મહેલના વૈભવનો ત્યાગ કર્યો અને વનવાસ સ્વીકાર્યો. લંકાની અંદર કેદમાં પણ તેમણે પોતાની મર્યાદા છોડી નહીં, અને દરેક મુશ્કેલ કસોટીમાં પણ મક્કમ રહી. તેમને ફક્ત તેમના દેખાવ માટે જ નહીં, પરંતુ તેના વ્યક્તિત્વ માટે પણ પૂજવામાં આવે છે.

આ જ કારણ છે કે સાઈ પલ્લવીના કાસ્ટિંગને ફક્ત એક ચહેરા તરીકે નહીં, પરંતુ એક વિચાર તરીકે જોઈ શકાય છે. તેણે તેની કારકિર્દી દરમિયાન ગ્લેમરનો ત્યાગ કર્યો છે. પ્રેમમથી લઈને અત્યાર સુધી, તેણે ભારે મેકઅપ વિના, તેની કુદરતી ત્વચા અને ચહેરા પર ડાઘ સાથે કેમેરાનો સામનો કર્યો છે. એક યુગમાં જ્યાં સુંદરતાને ઘણીવાર કૃત્રિમતા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે, સાઈ પલ્લવીનું કુદરતી અને કુદરતી વ્યક્તિત્વ સીતાની માનવ છબીની નજીક લાગે છે.

સ્વાભાવિક રીતે, પ્રેક્ષકો સાઈ પલ્લવીને સીતા તરીકે સ્વીકારી અથવા નકારી શકે છે. પરંતુ આ વિવાદે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન આપણી સામે ઉભો કર્યો છે, શું આપણે હજી પણ મુખ્યત્વે સ્ત્રીનો તેના દેખાવ દ્વારા ન્યાય કરીએ છીએ? અને શું આપણે અજાણતાં સીતા જેવી મહાન નાયિકાને પણ ફક્ત એક પરફેક્ટ ગ્લેમરસ ચહેરા સુધી મર્યાદિત કરી દીધી છે?