કલ્પના કરો કે, જે ટ્રેનમાં એકસાથે 2600 મુસાફરોને લઈ જવાની ક્ષમતા છે, તેમાં સમગ્ર મુસાફરી દરમિયાન ક્યારેક માત્ર 40 તો ક્યારેક 60 લોકો જ મુસાફરી કરતા હોય. દેશની એકમાત્ર હાઇડ્રોજન-સંચાલિત ટ્રેનની વર્તમાન વાસ્તવિકતા આ જ છે. હરિયાણામાં જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે દોડતી આ ટ્રેનમાં મુસાફરોની સંખ્યા એટલી ઓછી રહી છે કે રેલવે તેના રૂટને લંબાવવા માટે મજબૂર બન્યું છે. મુસાફરોની સંખ્યા વધારવા માટે ભારતીય રેલવે હવે આ સેવાને દિલ્હી સુધી લંબાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, જોકે તેમાં કેટલાક તકનીકી અને સંચાલકીય પડકારો પણ છે.
આ હાઇડ્રોજન ટ્રેન હાલમાં 89 કિલોમીટર લાંબા જીંદ-સોનીપત સેક્શન પર ચાલી રહી છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, 2600 મુસાફરોની ક્ષમતા ધરાવતી આ ટ્રેન જીંદથી સોનીપતની સમગ્ર મુસાફરી દરમિયાન સામાન્ય રીતે માત્ર 40 થી 60 લોકોને જ લઈ જાય છે. મુસાફરોની ઓછી સંખ્યાને કારણે આ ટ્રેન હાલમાં દરરોજ માત્ર એક જ રાઉન્ડ ટ્રિપ લગાવી રહી છે. શરૂઆતી યોજના મુજબ જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે રોજ બે રાઉન્ડ ટ્રિપ લગાવવાની હતી. રેલવે અધિકારીઓનું કહેવું છે કે નોર્ધન રેલવે લગભગ બે મહિનાથી આ ટ્રેનનું સંચાલન કરી રહ્યું છે અને નિષ્ણાતોની ટીમ તેના સંચાલન તથા તેમાં સામેલ નવી ટેક્નોલોજી પર સતત દેખરેખ રાખી રહી છે.
રેલવે શા માટે આ રૂટને દિલ્હી સુધી લંબાવવા માંગે છે?
મુસાફરોની ઓછી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને રેલવે આ ટ્રેનના રૂટને દિલ્હીના આઝાદપુર સ્ટેશન સુધી લંબાવવાના વિકલ્પ પર વિચાર કરી રહ્યું છે. આઝાદપુર એ દિલ્હીમાં ફળો અને શાકભાજીનું મુખ્ય જથ્થાબંધ બજાર છે. રેલવેનું માનવું છે કે જો ટ્રેન દિલ્હી સુધી લંબાવવામાં આવે તો મુસાફરો માટે વધુ અનુકૂળતા રહેશે. સ્થાનિક રહેવાસીઓ પણ લાંબા સમયથી ટ્રેન સેવાને દિલ્હી સુધી લંબાવવાની માંગ કરી રહ્યા છે. હાલમાં, રેલવે આ પ્રસ્તાવિત વિસ્તરણને લગતા વિવિધ પાસાઓ પર કામ કરી રહ્યું છે. સુરક્ષા, તકનીકી જરૂરિયાતો અને સંચાલકીય વ્યવહારુતાની સમીક્ષા કર્યા પછી અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે.
ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન-સંચાલિત ટ્રેન 17 જુલાઈએ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ ટ્રેન સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી છે. આને રેલવેની સ્વચ્છ અને ટકાઉ પરિવહન ટેક્નોલોજી તરફના એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે માનવામાં આવે છે. ડીઝલ એન્જિનથી વિપરીત, હાઇડ્રોજન ટ્રેન સીધો ડીઝલનો ઉપયોગ કરતી નથી; આમાં હાઇડ્રોજનમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે, જે ટ્રેન ચલાવવા માટે ઉપયોગ થાય છે. આ કારણોસર, તેને ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવતી રેલ ટેક્નોલોજી તરીકે જોવામાં આવે છે. રેલવેના જણાવ્યા અનુસાર, હાઇડ્રોજન-આધારિત રેલ પરિવહન ટેક્નોલોજી પર કામ કરી રહેલા ગણ્યા-ગાંઠ્યા દેશોમાં ભારતનો સમાવેશ થાય છે.
આ રૂટ પર મુસાફરોની ઓછી સંખ્યાની સમસ્યા નવી નથી. રેલવેના કર્મચારીઓ મુજબ, હાઇડ્રોજન ટ્રેન શરૂ થઈ તે પહેલાં પણ આ રૂટ પર ચાલતી DEMU ટ્રેનોમાં ખૂબ ઓછા મુસાફરો જોવા મળતા હતા. હાલમાં, હાઇડ્રોજન ટ્રેન ઉપરાંત આ રૂટ પર અન્ય ત્રણ DEMU ટ્રેનો પણ દોડે છે, પરંતુ તેમાં પણ ઓછી ભીડ જોવા મળે છે. રેલવે કર્મચારીઓ જણાવે છે કે જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે મુસાફરી કરતા દૈનિક ઓફિસ-જનારાઓ અને ઔદ્યોગિક કામદારોની સંખ્યા ઓછી છે, જેના કારણે ટ્રેનોને પૂરતા પ્રમાણમાં મુસાફરો મળી શકતા નથી.
જોકે હાઇડ્રોજન ટ્રેનના રૂટને દિલ્હી સુધી લંબાવવાનો વિચાર સરળ લાગે છે, પરંતુ રેલવેને અમુક વ્યવહારુ પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. આ હાઇડ્રોજન ટ્રેન 10 કોચની છે અને તેમાં આશરે 2,600 મુસાફરોની બેઠક ક્ષમતા છે. રેલવે અધિકારીઓ મુજબ, દિલ્હીથી ચાલતી ટ્રેનોમાં સામાન્ય રીતે વધુ મુસાફરોને સમાવવા માટે 18 થી 20 કે તેથી વધુ કોચની જરૂર પડે છે. આ ઉપરાંત, દિલ્હીનું વ્યસ્ત રેલ નેટવર્ક પહેલેથી જ ટ્રેનોની ભારે અવરજવર છે; એવામાં, નવી ટ્રેન માટે ટ્રેકની ઉપલબ્ધતા અને સમય નક્કી કરવું પડકારજનક સાબિત થઈ શકે છે.
હાલમાં બળતણ પુરવઠાને કોઈ મોટી સમસ્યા માનવામાં આવતી નથી. રેલવે અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, હાઇડ્રોજન ટ્રેન એક સંપૂર્ણ ભરેલી ટેન્ક સાથે આશરે 250 થી 300 કિલોમીટરનું અંતર કાપી શકે છે. દિલ્હી અને જીંદ વચ્ચેનું અંતર લગભગ 130 કિલોમીટર છે; આમ, રેન્જની દૃષ્ટિએ, ટ્રેન એક ટેન્ક સાથે તે મુસાફરી પૂર્ણ કરી શકે છે. જોકે, હાલમાં ટ્રેનમાં હાઇડ્રોજન રિફ્યૂઅલ કરવાની સુવિધા માત્ર જીંદમાં જ ઉપલબ્ધ છે. એવામાં, સેવાને દિલ્હી સુધી લંબાવવા માટે રિફ્યૂઅલિંગની વ્યવસ્થા અને સંચાલનાત્મક લોજિસ્ટિક્સ અંગે કાળજીપૂર્વક આયોજનની જરૂર પડશે.
સ્થાનિક લોકોમાં ટ્રેન સેવાને દિલ્હી સુધી લંબાવવાની માંગ છે, પરંતુ દિલ્હી રૂટ પર સંભવિત સંચાલનાત્મક પડકારોને ઉકેલવા માટે એક બીજો વિકલ્પ સૂચવવામાં આવ્યો છે. સ્થાનિક મુસાફરોનું કહેવું છે કે, ટ્રેનને સોનીપતથી પાણીપત અને ત્યારબાદ સફીદોં થઈને જીંદ સુધી ટ્રેન ચલાવી શકાય છે, જેથી એક સર્કિટ બની શકે. પાણીપત એક મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર છે; સ્થાનિક લોકો માને છે કે આ રૂટ દૈનિક મુસાફરોની સંખ્યામાં વધારો કરી શકે છે અને ટ્રેનનો વધુ સારો ઉપયોગ થઈ શકે છે. આ પ્રસ્તાવ મુજબ, ટ્રેન જીંદથી શરૂ થઈને સોનીપત, પાણીપત અને સફીદોં થઈને ફરી જીંદ પરત ફરી શકે છે, આમ લગભગ 180 કિલોમીટરનો એક સર્કિટ બની શકે છે.
રેલવે અધિકારીઓનું કહેવું છે કે હાઇડ્રોજન ટ્રેન નવી ટેક્નોલોજી પર આધારિત હોવાથી, તેના સંચાલનના વિસ્તરણમાં કોઈ ઉતાવળ કરવામાં આવશે નહીં. નિષ્ણાતોની એક ટીમ ટ્રેનના વર્તમાન સંચાલન તેમજ દિલ્હી સુધીના સંભવિત વિસ્તરણને લગતા ટ્રાયલ અને તકનીકી પાસાઓ પર દેખરેખ રાખી રહી છે. રેલવેના જણાવ્યા અનુસાર, મુસાફરોની સુરક્ષા સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે. તેથી, રેલવે સમક્ષનો પ્રશ્ન માત્ર એ નથી કે 2600 બેઠકોની ક્ષમતા ધરાવતી ટ્રેનમાં શા માટે માત્ર 40-60 મુસાફરો જ મુસાફરી કરી રહ્યા છે; પરંતુ એ પણ છે કે વધુ મુસાફરો સુધી પહોંચવા માટે તેના રૂટમાં કેવી રીતે ફેરફાર કરવામાં આવે.. તેને દિલ્હી સુધી લંબાવવો એ એક વિકલ્પ છે, જ્યારે પાણીપત-સફીદોં સર્કિટ વાળો સર્કિટ બીજો રૂટ હોઈ શકે છે. આ તમામ પાસાઓની સમીક્ષા કર્યા બાદ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવશે.
16.jpg)
5.jpg)
