સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુક છેલ્લા 18 દિવસથી દિલ્હીના જંતર-મંતર પર ભૂખ હડતાળ પર છે. તેમના સ્વાસ્થ્ય અંગે ચિંતાઓ વધી રહી છે.
સોનમ વાંગચુકે ગયા મહિને 28 જૂને તેમની ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી, અને ત્યારથી તેમનું વજન લગભગ સાડા આઠ કિલોગ્રામ ઘટી ગયું છે. ઘણા વિપક્ષી નેતાઓએ તેમને ઉપવાસ સમાપ્ત કરવાની અપીલ કરી છે, પરંતુ વાંગચુકે હજુ સુધી આ અંગે કોઈ સંકેત આપ્યો નથી.
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં અનિયમિતતાઓ સામે જંતર-મંતર પર વિરોધ પ્રદર્શન કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, અને સોનમ વાંગચુક પાછળથી તેમની સાથે જોડાયા હતા.
વાંગચુકની ભૂખ હડતાળની તુલના 2011માં અણ્ણા હજારે અને અરવિંદ કેજરીવાલ દ્વારા કરવામાં આવેલી ભૂખ હડતાળ સાથે પણ થઈ રહી છે. તે સમયે, ઘણી બોલીવુડ હસ્તીઓ અને વિપક્ષી નેતાઓ અણ્ણા સાથે ભૂખ હડતાળ સ્થળે ગયા હતા, પરંતુ આ વખતે, આવું થઈ રહ્યું નથી. તે સમયે, ભારતીય જનતા પાર્ટી વિપક્ષમાં હતી, અને મનમોહન સિંહના નેતૃત્વ હેઠળની કોંગ્રેસ સરકાર કેન્દ્રમાં હતી.
હવે, કેન્દ્રમાં BJP સત્તામાં છે, અને ઘણા લોકો લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીને પ્રશ્ન કરી રહ્યા છે કે તેઓ આ ભૂખ હડતાળથી દૂર કેમ છે.
તાજેતરના અઠવાડિયામાં, રાહુલ ગાંધીએ NEET પરીક્ષામાં ગેરરીતિઓ અંગે BJP સરકારની આકરી ટીકા કરી છે અને દેશના અગ્રણી કોચિંગ સેન્ટર કોટામાં વિદ્યાર્થીઓ સાથે પણ મુલાકાત કરી છે. જો કે, દિલ્હીમાં CJP વિરોધ પ્રદર્શનમાં તેમની તાત્કાલિક ગેરહાજરીથી પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.
ભૂખ હડતાળ પર રહેલા સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુકે કહ્યું કે, જો વિપક્ષી પક્ષો આ યુવા નેતૃત્વ હેઠળના આંદોલનમાં જોડાશે નહીં, તો તેને સંકુચિત માનસિકતા માનવામાં આવશે.
વાંગચુકે મીડિયા સૂત્રો સાથેની મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે, જો કોંગ્રેસ સહિત વિપક્ષ, NEET પરીક્ષામાં ગેરરીતિઓ સામે કોકરોચ જનતા પાર્ટી દ્વારા શરૂ કરાયેલા આંદોલનને સમર્થન નહીં આપે, તો જનતા તેમને નકારી કાઢશે.
રાહુલ ગાંધી 17 જુલાઈના રોજ દેહરાદૂન ખાતે વિદ્યાર્થીઓ સાથે જાહેર સભા કરવાના છે. કોંગ્રેસ પાર્ટી પેપર લીક મુદ્દે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગણી સાથે 'વિદ્યાર્થીઓનો અવાજ' અભિયાન ચલાવી રહી છે. આ જ માંગણી CJPના આંદોલનમાં એક મુખ્ય મુદ્દો છે.
2014ની લોકસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ પાર્ટીની હારમાં અન્ના આંદોલને પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. તે સમયે, BJPએ અન્ના આંદોલનને ટેકો આપ્યો હતો. આનો દિલ્હીમાં અરવિંદ કેજરીવાલને ફાયદો થયો, કારણ કે 2013માં, 15 વર્ષથી સત્તામાં રહેલી કોંગ્રેસ પાર્ટીનો પરાજય થયો અને BJP પહેલીવાર સંપૂર્ણ બહુમતી સાથે કેન્દ્રમાં સત્તામાં આવી.
એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે, કોંગ્રેસ પાર્ટીને ડર છે કે BJP વિરોધી વાતાવરણ CJPની તરફેણમાં ફેરવાઈ ન જાય.
એક વરિષ્ઠ પત્રકારે X પર પૂછ્યું છે કે, કોંગ્રેસ પાર્ટી CJPના આંદોલનથી કેમ દૂર રહી છે.
વરિષ્ઠ પત્રકારે લખ્યું, 'ડાબેરી મોરચા, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ, સમાજવાદી પાર્ટી, શિવસેના અને NCP જેવા પક્ષો જંતર-મંતર આંદોલન અંગે સમજદારી કેમ બતાવી રહ્યા છે, પરંતુ રાહુલ ગાંધી અને કોંગ્રેસ કેમ નથી બતાવી રહ્યા?'
ગુજરાતના વડગામના કોંગ્રેસના ધારાસભ્ય જિગ્નેશ મેવાણીએ વરિષ્ઠ પત્રકારની પોસ્ટ પર પ્રતિક્રિયા આપી. જિગ્નેશ મેવાણીએ લખ્યું, 'હું તમારી પોસ્ટમાં વ્યક્ત કરેલી ચિંતાનો આદર કરું છું. જ્યારે શિક્ષણ ક્ષેત્રે વાસ્તવિક નવીનતા માટે જાણીતા સોનમ વાંગચુક જેવા વ્યક્તિ લાખો બાળકો અને તેમના માતાપિતાના ભવિષ્યને બરબાદ કરતી અનિયમિતતાઓ સામે ભૂખ હડતાળ પર ઉતરે છે, ત્યારે તે ચોક્કસપણે સમગ્ર રાષ્ટ્રનું ધ્યાન ખેંચે છે. તેમનું બગડતું સ્વાસ્થ્ય આપણા બધા માટે ચિંતાનો વિષય છે. કોંગ્રેસ તેમની સાથે ઉભી છે અને આ મુદ્દાઓ પર સંઘર્ષ કરી રહેલા દરેક નાગરિક સાથે ઉભી છે.'
જિજ્ઞેશે લખ્યું, 'પરંતુ આપણે વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણથી પણ જોવું જોઈએ. એવું કહેવું યોગ્ય રહેશે નહીં કે, કોંગ્રેસે આ મુદ્દાને અવગણ્યો છે. કોંગ્રેસ પાર્ટી કે તેના કોઈપણ નેતાએ ક્યારેય આ યુવાનો કે સોનમ વાંગચુકજીને પ્રશ્ન કર્યો નથી, કે તેઓ NSUI અને ભારતીય યુવા કોંગ્રેસના આંદોલનોને કેમ સમર્થન નથી આપી રહ્યા તે પૂછ્યું નથી. તેના બદલે, અમે આ જ મુદ્દાઓ પર તેમની સાથે સમાંતર લડાઈ લડી રહ્યા છીએ.'
જિજ્ઞેશને જવાબ આપતા, નિખિલ વાગલે લખ્યું, 'હું જાણું છું કે રાહુલ ગાંધી અને NSUI પહેલાથી જ આ મુદ્દા પર પ્રચાર કરી રહ્યા છે. પરંતુ સોનમ વાંગચુકને સમર્થન આપવામાં શું ખોટું છે? આનાથી ચોક્કસપણે રાહુલ ગાંધીની વિશ્વસનીયતા અને જાહેર સ્વીકૃતિ વધશે.'
'રાહુલ ગાંધીએ એ સમજવું જોઈએ કે તેઓ ફક્ત એક રાજકીય પક્ષના નેતા નથી, પરંતુ લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા પણ છે. તેથી, તેમણે બંધારણમાં વિશ્વાસ રાખતા દરેક નાગરિક આંદોલન સાથે ઊભા રહેવું જોઈએ.'
'રાહુલ ગાંધીએ ભારત જોડો યાત્રા પછીના તેમના અભિયાનો દ્વારા લોકોની અપેક્ષાઓમાં ખુબ મોટો વધારો કર્યો છે. મેં ભારત જોડો યાત્રા દરમિયાન તેમના જુસ્સા અને પ્રતિબદ્ધતાને નજીકથી જોયું છે. પરંતુ જો તેમણે સમગ્ર દેશનું નેતૃત્વ કરવું હોય, તો તેમણે લોકોના મુદ્દાઓ અને ચળવળો પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ રહેવું પડશે.'
આ દરમિયાન, સોમવારે, શિવસેના (UBT)ના વડા ઉદ્ધવ ઠાકરેએ રાહુલ ગાંધીને દિલ્હીના જંતર મંતર પર જવા અને ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શનોને ટેકો આપવા અપીલ કરી. ઠાકરેએ કોકરોચ જનતા પાર્ટી અને સોનમ વાંગચુક માટે પોતાનો ટેકો વ્યક્ત કર્યો અને આંદોલનના સમર્થનમાં વધુ લોકોને આગળ આવવા અપીલ કરી.
તેમણે કહ્યું, 'હું પણ જઈશ. રાહુલ ગાંધીએ પણ જવું જોઈએ. જે લોકો દેશના યુવાનોમાં વિશ્વાસ રાખે છે તેઓએ ત્યાં જવું જોઈએ. દેશભરના લોકોએ રસ્તાઓ પર આવીને તેમને ટેકો આપવો જોઈએ.'
ઉદ્ધવ ઠાકરે 20 જુલાઈએ દિલ્હી પહોંચવાના છે અને જંતર મંતર પર જઈને વિરોધ પ્રદર્શનમાં જોડાવાના છે.
કોકરોચ જનતા પાર્ટીને અનેક વિપક્ષી પક્ષોના નેતાઓનો ટેકો મળ્યો છે, પરંતુ કોંગ્રેસે ઘણા મહિનાઓથી આ મુદ્દો ઉઠાવવા છતાં હજુ સુધી જાહેરમાં પોતાનો ટેકો જાહેર કર્યો નથી.
આમ આદમી પાર્ટી, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને ભારતીય કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (CPI) સહિત અનેક વિપક્ષી પક્ષોના નેતાઓએ કાં તો આંદોલન સાથે એકતા વ્યક્ત કરી છે અથવા પ્રદર્શનકારીઓ સાથે મુલાકાત કરવા માટે જંતર-મંતરની મુલાકાત લીધી છે.
આમ આદમી પાર્ટીના સાંસદ સંજય સિંહ અને દિલ્હીના ભૂતપૂર્વ CM આતિશી, તૃણમૂલ કોંગ્રેસના સાંસદો મહુઆ મોઇત્રા અને કીર્તિ આઝાદ, CPI(M)ના મહાસચિવ M.A. બેબી, બ્રિન્દા કરાત અને કેરળના વરિષ્ઠ નેતા K.K. શૈલજા આ ઓનલાઈન સંગઠનને ટેકો આપનારા અગ્રણી નેતાઓમાં સામેલ છે.
આ અગાઉ, ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં, સોનમ વાંગચુકે લદ્દાખને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો આપવાની માંગણી સાથે ભૂખ હડતાળ કરી હતી. આ વિરોધ અચાનક હિંસક બન્યો હતો, જેના પરિણામે 4 લોકોના મોત થયા હતા. ભારતીય ગૃહ મંત્રાલયે આ ઘટના માટે સોનમ વાંગચુકને જવાબદાર ઠેરવ્યા હતા. આ કેસમાં તેમની ધરપકડ પણ કરવામાં આવી હતી.
આ દરમિયાન, સોશિયલ મીડિયા પર લોકોએ સોનમ વાંગચુકને પાકિસ્તાનની મુલાકાત કેમ લીધી તે અંગે પ્રશ્નો પૂછવાનું શરૂ કર્યું. મેં તેમને સપ્ટેમ્બર 2025માં આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો, અને તેમણે જવાબ આપ્યો, 'મેં જાન્યુઆરી 2025માં પાકિસ્તાનની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો પર્યાવરણીય કાર્યક્રમ હતો. મેં PM મોદીના ઉત્તમ પર્યાવરણીય કાર્યક્રમોની પ્રશંસા પણ કરી હતી. તે ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત કાર્યક્રમ હતો, અને ફક્ત હું જ નહીં, પરંતુ ભારતના 6 અન્ય નિષ્ણાતો પણ હાજર હતા. આ કોઈ ગુપ્ત મુલાકાત નહોતી.'
ફિલ્મ 'થ્રી ઇડિયટ્સ' 59 વર્ષીય સોનમ વાંગચુકથી પ્રેરિત હતી. વાંગચુક માને છે કે, શિક્ષણ પ્રણાલીમાં મોટા ફેરફારોની જરૂર છે. તેઓ કહે છે કે બાળકોને એવું શિક્ષણ આપવું જોઈએ જે તેમને વાસ્તવિક જીવનની સમસ્યાઓના ઉકેલો શોધવા સક્ષમ બનાવે.
તેમના મતે, આ શાળાના પ્રાથમિક સ્તરેથી શરૂ થવું જોઈએ, કારણ કે બાળકો તેમના જીવનના લગભગ 16 વર્ષ શાળામાં વિતાવે છે.
તેમણે કહ્યું, 'તેના બદલે, આપણે અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે તેઓ મોટા થયા પછી થોડા સમયમાં સમસ્યાઓના ઉકેલો શોધી કાઢે, જ્યારે આ માટેની તૈયારી શાળા સ્તરેથી જ શરૂ થવી જોઈએ.'
સોનમ વાંગચુકના પિતા ઇચ્છતા હતા કે તેઓ સિવિલ એન્જિનિયર બને, પરંતુ તેમને મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગમાં રસ હતો. તેમનું સ્વપ્ન પૂર્ણ કરવા માટે તેમને ઘર છોડવું પડ્યું. આ યાત્રા દરમિયાન, તેમણે લદ્દાખના વિદ્યાર્થી શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક ચળવળની સ્થાપના કરી, જેથી એવા બાળકોને તક મળી શકે જેમની ક્ષમતાઓ અને વિચારસરણી બાળપણમાં તેમના જેવી જ હતી.
સોનમ વાંગચુકને ઓક્ટોબર 2025માં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા કાયદા (NSA) હેઠળ અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ આ તેમની સામે આ પ્રકારનો પહેલો કેસ નહોતો.
દિલ્હી પોલીસ કસ્ટડીમાં 5 દિવસ વિતાવ્યા પછી તેમને 10 ઓક્ટોબર, 2024ના રોજ મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. 1 સપ્ટેમ્બર, 2024ના રોજ લેહથી શરૂ થયેલી તેમની લદ્દાખ-દિલ્હી પગપાળા કૂચ દરમિયાન તેમની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. દિલ્હી પહોંચ્યા પછી કૂચ અટકાવી દેવામાં આવી હતી.
તેમની અટકાયત દરમિયાન, તેમણે ભૂખ હડતાળ પણ શરૂ કરી હતી. ત્યાર પછી, કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે તેમને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓ સાથે વાતચીત ફરી શરૂ કરવાની ખાતરી આપ્યા પછી તેમણે ઉપવાસ સમાપ્ત કર્યા.
