દિલ્હી હાઈકોર્ટે પર્યાવરણ કાર્યકર્તા સોનમ વાંગચુકને સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં ખસેડવાના સરકારના નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવ્યો છે. કોર્ટે ચુકાદો આપતા કહ્યું છે કે લાંબી ભૂખ હડતાળ બાદ તેમની બગડતી તબિયતને જોતા સરકારનું આ પગલું બિલકુલ મનસ્વી કે અયોગ્ય નહોતું. આ સાથે જ કોર્ટે વાંગચુકને અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હોવાના અથવા તેમની શારીરિક સ્વાયત્તતા (બોડી ઓટોનોમી) નું ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું હોવાના દાવાઓને પણ ફગાવી દીધા છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ એક મુક્ત નાગરિક છે અને હોસ્પિટલના ડૉક્ટરોએ તેમની સંમતિથી જ તેમની સારવાર કરી છે.
હાઈકોર્ટનો આ આદેશ સોનમ વાંગચુકના પત્ની ગીતાંજલિ અંગમો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર આવ્યો છે. તેમણે વાંગચુકને સફદરજંગ હોસ્પિટલમાંથી મેદાંતા હોસ્પિટલમાં ખસેડવાની માંગ કરી હતી અને દલીલ કરી હતી કે તેમને પોતાની પસંદગીની તબીબી સંસ્થામાં સારવાર મેળવવાની મંજૂરી મળવી જોઈએ.
આ મામલે હાઈકોર્ટે સરકાર, પોલીસ અને હોસ્પિટલ પ્રશાસનને નોટિસ પાઠવી છે અને ત્રણ દિવસમાં સ્ટેટસ રિપોર્ટ દાખલ કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે. આ કેસની આગામી સુનાવણી ગુરુવારે હાથ ધરવામાં આવશે. જો કે, કોર્ટે આ તબક્કે કોઈ વચગાળાનો આદેશ પસાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
આ સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે બંને પક્ષોની દલીલો સાંભળી હતી, તેમજ સફદરજંગ હોસ્પિટલ અને એમ્સ (AIIMS) ના ઇમરજન્સી મેડિસિન વિભાગના ડૉક્ટરો સાથે પણ ચર્ચા કરી હતી.
કોર્ટે એ બાબતની નોંધ લીધી હતી કે સોનમ વાંગચુક છેલ્લા 17-18 દિવસથી ભૂખ હડતાળ પર હતા અને તેમની નાજુક તબીબી સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને એક ડિવિઝન બેન્ચે 16 જુલાઈએ આદેશ પસાર કર્યો હતો.
સરકારે કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે પ્રદર્શન સ્થળ પરથી વાંગચુકને સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં ખસેડવાનો નિર્ણય તેમની સતત બગડતી જતી તબિયતને કારણે લેવો પડ્યો હતો. કોર્ટે તબીબી અહેવાલો પણ ધ્યાને લીધા હતા, જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે તેમના બ્લડ શુગર અને પોટેશિયમનું સ્તર ઘણું ઓછું થઈ ગયું હતું. રિપોર્ટમાં તેમના પોટેશિયમ લેવલને 'ખતરનાક રીતે નીચું' ગણાવવામાં આવ્યું હતું.
અદાલતે જણાવ્યું કે, સરકારે વાંગચુકની તબીબી સ્થિતિને કારણે તેમને હોસ્પિટલમાં ખસેડવાનો નિર્ણય લીધો હોવાથી આ કાર્યવાહીને મનસ્વી ગણી શકાય નહીં.
કોર્ટે ટાંક્યું, સરકારે તેમની તબીબી સ્થિતિને કારણે તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાનો નિર્ણય લીધો હોવાથી, આ કોર્ટ તેને કોઈ મનસ્વી કદમ તરીકે જોતી નથી. આ સાથે જ કોર્ટે સરકારની એ રજૂઆતની પણ નોંધ લીધી કે દરેક નાગરિકનું જીવન કિંમતી છે અને તેનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે.
એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ (ASG) એ કોર્ટને જણાવ્યું કે વાંગચુક આશરે 18 દિવસથી ઉપવાસ પર હતા અને ભેજવાળા હવામાનને કારણે તેમની તબિયત અંગેની ચિંતા વધુ વધી ગઈ હતી. સરકારે દલીલ કરી હતી કે લાંબા સમય સુધી ઉપવાસ અને શરીરમાં પાણીની અછતને કારણે 'કેટોસિસ'ની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આ એક એવી તબીબી સ્થિતિ છે જેમાં ઇન્સ્યુલિનનું સ્તર ઘટવાને કારણે કિડની સોડિયમ અને પાણીનો સંગ્રહ કરવાને બદલે તેને શરીરમાંથી બહાર ફેંકવા લાગે છે.
કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે શું વાંગચુકને સરકારી હોસ્પિટલમાં તેમની ઈચ્છા વિરુદ્ધ રાખવામાં આવી રહ્યા છે?
વાંગચુક વતી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબલે દલીલ કરી હતી કે તેમના અસીલ કોઈ કસ્ટડીમાં નથી. તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો કે કોઈ પણ અટકાયતના આદેશ કે ગુનાહિત કેસ વિના સરકાર કોઈ નાગરિકને સરકારી હોસ્પિટલમાં જ રાખવાનો આગ્રહ કેવી રીતે રાખી શકે?
સિબલે પૂછ્યું, અટકાયતના આદેશ કે કોઈ ગુના વિના, શું સરકાર એમ કહી શકે કે હું તેમને સરકારી હોસ્પિટલમાં જ રાખવા માંગુ છું? તેમણે વધુમાં દલીલ કરી કે વાંગચુકને પોતાના ડૉક્ટરો અને સારવારનું વાતાવરણ પસંદ કરવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ. ભારતના કોઈ નાગરિકને તેમની પસંદગીના ડૉક્ટરોથી કેમ વંચિત રાખવામાં આવી રહ્યા છે? જો તેમને મેદાંતામાં ખસેડવામાં આવે તો પણ સરકારી ડૉક્ટરો તેમની સ્થિતિ પર નજર રાખી જ શકે છે.
જો કે, હાઈકોર્ટે વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું કે વાંગચુક કોઈ અટકાયતમાં નથી અને તેઓ એક મુક્ત નાગરિક છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે વાંગચુક પોતાની મરજીથી હોસ્પિટલમાં દાખલ નહોતા થયા, તેથી તેમની ગંભીર તબિયતને જોતા તેમને હોસ્પિટલ ખસેડવાનો સરકારનો નિર્ણય તેના અધિકારક્ષેત્રમાં હતો.
કોર્ટે ભારપૂર્વક કહ્યું, વાંગચુક અટકાયતમાં નથી. અદાલતે એમ પણ કહ્યું કે વાંગચુક પોતે સ્વેચ્છાએ હોસ્પિટલ નહોતા ગયા, તે બાબત તેમને ત્યાં ખસેડવાના સરકારના નિર્ણય માટે સુસંગત હતી.
હાઈકોર્ટે વાંગચુકની શારીરિક સ્વાયત્તતાના ઉલ્લંઘનની દલીલને પણ નકારી કાઢી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે સફદરજંગ હોસ્પિટલના ડૉક્ટરોએ તેમની સંમતિથી જ સારવાર કરી છે. જ્યારે ડૉક્ટરો તેમની તબિયત પર નજર રાખી રહ્યા છે અને સારવાર તેમની મંજૂરીથી જ આપવામાં આવી રહી છે, ત્યારે એમ ન કહી શકાય કે તેમની સામે કોઈ બળપ્રયોગ થઈ રહ્યો છે.
કોર્ટે એ પણ રેકોર્ડ પર લીધું કે વાંગચુકને તેમના પરિવારને મળવાની અભૂતપૂર્વ છૂટછાટ આપવામાં આવી છે, જેમાં મુલાકાતના સામાન્ય કલાકો સિવાય પણ મળવાની મંજૂરી સામેલ છે. તેમના પરિવારના સભ્યોને તેમની સાથે રોકાવાની પણ પરવાનગી અપાઈ છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે તેમના પત્ની ગીતાંજલિ અંગમો તેમને ગમે ત્યારે મળી શકે છે અને પરિવારના અન્ય સભ્યો પણ તેમની મુલાકાત લઈ શકે છે. કોર્ટે આની સરખામણી સામાન્ય દર્દીઓ સાથે કરી, જેમના માટે મુલાકાતનો સમય મર્યાદિત હોય છે.
સોનમ વાંગચુકના પત્ની ગીતાંજલિ અંગમોએ કોર્ટને જણાવ્યું કે વાંગચુકના પોટેશિયમ લેવલ અંગે પરસ્પર વિરોધાભાસી રિપોર્ટ આવવાને કારણે તેમણે બીજા તબીબી અભિપ્રાયની માંગ કરી હતી.
તેમણે કહ્યું, મેં માત્ર બીજા અભિપ્રાય માટે પૂછ્યું હતું કારણ કે 2.9 નું પોટેશિયમ લેવલ એ કોઈ મજાક નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, સાંજે લેવાયેલા બ્લડ સેમ્પલનો રિપોર્ટ રાત્રે 2 વાગ્યે આવ્યો જેમાં પોટેશિયમ લેવલ 3.5 દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. તેમણે સવાલ કર્યો કે જો 2.9નું લેવલ જીવલેણ ગણાતું હોય, તો અગાઉ બીજા ડૉક્ટરનો અભિપ્રાય કેમ લેવા દેવામાં ન આવ્યો? આ વિરોધાભાસી રિપોર્ટ્સને કારણે તબીબી પ્રક્રિયા પરથી તેમનો ભરોસો ઊઠી ગયો છે.
અંગમોએ કોર્ટને એમ પણ જણાવ્યું કે મેદાંતા હોસ્પિટલ વાંગચુકને દાખલ કરવા માટે તૈયાર છે અને તેઓ ડૉક્ટરોની સલાહ વિરુદ્ધ (LAMA - Left Against Medical Advice) તેમને ત્યાંથી ડિસ્ચાર્જ કરાવીને મેદાંતા લઈ જવા માંગે છે.
તેમણે હોસ્પિટલમાં કડક સુરક્ષા અંગે આક્ષેપ કરતા કહ્યું કે વાંગચુકની આસપાસ પોલીસ કર્મચારીઓ તૈનાત છે અને જ્યારે તેઓ મળવા જાય છે ત્યારે પણ પોલીસ રૂમની અંદર જ ઊભી રહીને તેમની વાતચીત સાંભળે છે. કપિલ સિબલે પણ હોસ્પિટલમાં વાંગચુકની આસપાસ પોલીસની હાજરી હોવાની વાત કોર્ટ સમક્ષ દોહરાવી હતી.
સરકાર પક્ષે એડિશનલ સોલિસિટર જનરલે દલીલ કરી હતી કે વાંગચુકની તબિયત અને ભૂખ હડતાળની આસપાસની પરિસ્થિતિઓને જોતા સરકારે વિશેષ સાવચેતી રાખવી પડે તેમ છે.
ASG એ જણાવ્યું, હાલની પરિસ્થિતિઓમાં સરકારે વધારાની કાળજી રાખવી પડશે. સરકારે સામાન્ય કરતાં વધુ સતર્ક અને અતિ સાવધ રહેવું જરૂરી છે. તેમને (વાંગચુકને) કંઈ પણ થશે તો તેની ગંભીર અસરો થઈ શકે છે. સરકારે કોર્ટને એમ પણ જણાવ્યું કે હોસ્પિટલમાં રોકાણ દરમિયાન વાંગચુક ક્યારેક સહકાર આપતા હતા તો ક્યારેક અસહકારનું વલણ અપનાવતા હતા.
સફદરજંગ હોસ્પિટલના એક ડૉક્ટરે કોર્ટને જણાવ્યું કે વાંગચુક ડૉક્ટરો પર અવિશ્વાસ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. ડૉક્ટરે કહ્યું, તેમણે પોતે કહ્યું છે કે 'મને તમારા પર ભરોસો નથી', એટલે અહીં વિશ્વાસનો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે. હોસ્પિટલના મેડિકલ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટે જણાવ્યું કે ડૉક્ટરો વધુ તબીબી સારવાર આપવા માંગતા હતા, પરંતુ વાંગચુક પર્યાપ્ત વિશ્વાસ ન હોવાનું કહીને કેટલીક સારવાર લેવાનો ઇનકાર કરી રહ્યા છે. સરકારે દલીલ કરી કે જ્યારે પરિસ્થિતિ અસાધારણ હોય ત્યારે ડૉક્ટરોને એમ ન કહી શકાય કે તેમનામાં કોઈ વિશ્વાસ નથી.
સરકારી વકીલે કોર્ટને વિનંતી કરી હતી કે તેઓ વાંગચુકને ડૉક્ટરો સાથે સહકાર આપવાનો નિર્દેશ આપે. કોર્ટે કહ્યું કે વાંગચુકની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને જે પણ તબીબી સારવાર જરૂરી હોય, તેમાં તેમણે સહકાર આપવો જોઈએ.
કપિલ સિબલે કોર્ટના આ શબ્દોની ગોઠવણી સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. ત્યારબાદ કોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેઓ વાંગચુક પર કોઈ ચોક્કસ સારવાર પરાણે થોપવાનો આદેશ નથી આપી રહ્યા. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો વાંગચુક સારવાર લેવાનું પસંદ કરે, તો તેમણે ડૉક્ટરોને સહકાર આપવો પડશે અને તબીબી પ્રક્રિયા કરવા દેવી પડશે.
કોર્ટે એમ પણ ઉમેર્યું કે વાંગચુકની તબીબી સ્થિતિ અંગેના અંતિમ નિર્ણયો મેડિકલ ટીમ દ્વારા તબીબી પ્રોટોકોલ અનુસાર જ લેવામાં આવશે. કોર્ટે સરકારની એ રજૂઆતની પણ નોંધ લીધી કે તમામ મેડિકલ રિપોર્ટ્સ વાંગચુકના પરિવાર સાથે શેર કરવામાં આવશે.
હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલના તબક્કે કોઈ વચગાળાનો આદેશ જારી કરવાની જરૂર જણાતી નથી. કોર્ટે સરકાર, પોલીસ અને હોસ્પિટલ સત્તાવાળાઓ સહિતના પ્રતિવાદીઓને નોટિસ પાઠવી ત્રણ દિવસમાં તેમનો જવાબ આપવા જણાવ્યું છે. હવે આ મામલે ગુરુવારે ફરી સુનાવણી થશે. કોર્ટે અંતમાં ઉમેર્યું કે શરીરના માપદંડો ક્યારેય સ્થિર નથી હોતા અને અદાલતે એક વ્યાપક ચિત્રને ધ્યાનમાં લેવું પડે છે. દરેક જીવન અમૂલ્ય છે અને તેની સંભાળ લેવી જ જોઈએ.
હાઈકોર્ટનો આ આદેશ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે વાંગચુકને સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં જ રાખવા કે પરિવારની પસંદગીની ખાનગી હોસ્પિટલમાં ખસેડવા તે અંગે વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. એક તરફ પરિવાર અને વકીલ મનપસંદ ડૉક્ટરો પાસે સારવારની માંગ કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ સરકાર તેમની બગડતી તબિયતને કારણે કડક તબીબી દેખરેખ હેઠળ રાખવા મક્કમ છે. જો કે, કોર્ટે હાલ પૂરતો સરકારના નિર્ણયને યોગ્ય માન્યો છે.
