રાહુલ ગાંધી નેહા બોરાને આટલું મહત્ત્વ કેમ આપી રહ્યા છે?

નેતાઓમાં નેહા બોરા એકમાત્ર યુવા નેતા હતી, જે પ્રિયંકા ગાંધી સાથે હાથ નાખીને રાહુલ ગાંધી સાથે સોમવારે દિલ્હીની સડકો પર કૂચ કરી રહીં હતી. નેહાએ આ જગ્યા છેલ્લા ચાર મહિનાની સખત મહેનતથી મેળવી છે. કોંગ્રેસની વિદ્યાર્થી અને યુવા માર્ચની અંદર નેતાઓ કદાચ તેમની ઈર્ષ્યા કરતા હશે અને વિચારતા હશે કે તેઓ પોતે આવું કેમ ન કરી શક્યા.

2015-2016ની જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી (JNU) વિદ્યાર્થી સંઘની ચૂંટણી દરમિયાન, 'કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (માર્કસવાદી-લેનિનવાદી) લિબરેશન'ની વિદ્યાર્થી પાંખ ઓલ ઈન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન (AISA)થી શેહલા રાશીદ ઉપાધ્યક્ષ બની હતી.

'કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા'ની વિદ્યાર્થી પાંખ AISFથી કન્હૈયા કુમારે અઘ્યક્ષ પદ જીત્યું હતું. કન્હૈયા સાથે શેહલા પણ ખૂબ લોકપ્રિય હતી અને નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વવાળી કેન્દ્ર સરકાર સામેના આક્રમક રહેતી હતી. બાદમાં શેહલા AISAથી અલગ થઈ ગઇ અને મોદી સરકાર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવા લાગી, બીજી તરફ કન્હૈયા કુમાર કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં જોડાયા.

JNUમાં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીઓના વિદ્યાર્થી સંગઠનોના નેતાઓનું કોંગ્રેસમાં જોડાવું કોઇ નવી વાત નથી, પરંતુ શેહલા રાશિદનું વલણ આશ્ચર્યજનક હતું.એવામાં પ્રશ્ન ય છે કે, નેહા બોરા કયો માર્ગ અપનાવશે? બીજો પ્રશ્ન છે કે, નેહા બોરાને કોંગ્રેસ આટલું મહત્ત્વ કેમ આપી રહી છે? ત્રીજો પ્રશ્ન એ છે કે, કોંગ્રેસની અંદરથી કોઇ નેહા બોરા કે કન્હૈયા કુમાર જેવા નેતાઓ કેમ નીકળી શકતા નથી?

શું નેહા કોંગ્રેસમાં જોડાશે?

CPI(ML)ના પોલિટબ્યૂરો મેમ્બર અને નક્સલ આંદોલનના જનક ચારુ મઝુમદારના પુત્ર અભિજીત મજુમદારનું કહેવું છે કે નેહા એ જ કામ કરી રહી છે, જે પાર્ટીમાં સહમતિ બની રહી છે અથવા જે પાર્ટીના નિર્દેશ છે. નેહાની જે હિંમત છે, તેને પાર્ટી પણ વધારી રહી છે; એવું નથી કે તે પાર્ટીથી બહાર જઈને કામ કરી રહી છે. આમાં નેહા માત્ર એકલી જ નથી. બની શકે કે તેની હિંમત અને તેનો જે જુસ્સો છે, તે અત્યારે સૌથી વધુ બધા સામે આવી રહ્યો છે. મીડિયા કવરેજ પણ મળી રહ્યું છે. નેહાએ ક્યારેય કહ્યું નથી કે તે અલગ છે. અમે એક લોકતાંત્રિક આંદોલનમાં જોડાયેલા છીએ, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અમે કમ્યુનિસ્ટ નથી.

અભિજીત મજુમદાર કહે છે કે, પ્રિયંકા ગાંધી નેહાના ખભા પર હાથ મૂકીને ચાલે છે, તેનો અર્થ એ નથી કે નેહા કાલે કોંગ્રેસમાં જોડાઈ જશે. નેહાને લઇને પાર્ટીની અંદર એવો ડર નથી. જો તમે ભૂતકાળના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઇ રહ્યા હોવ તો વાત કરવાનો આધાર યોગ્ય હોય છે, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિ તદ્દન અલગ છે. અહીં નેહાને સાંભળીને ક્યારેય એવો અહેસાસ થતો નથી કે તે પોતાનો પ્રચાર કરી રહી છે; આ ગુણ તેનામાં બિલકુલ નથી. તે એકદમ કમ્યુનિસ્ટ ધારાનો જે વારસો છે, તે જ વારસાને આગળ વધારી રહી છે.

CPI(M)ની વિદ્યાર્થી પાંખ 'સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા' (SFI)ના નેતા દીપ્સિતા ધર પણ માને છે કે નેહા આ મામલે કન્હૈયા કરતા અલગ છે કારણ કે તે વ્યક્તિવાદી નથી. દીપ્સિતા કહે છે, હું આશા રાખું છું કે નેહા કોંગ્રેસમાં જોડાવાને બદલે કમ્યુનિસ્ટ આંદોલનને મજબૂત કરશે. તે કમ્યુનિસ્ટ આંદોલન પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધ છે અને હું તેને કન્હૈયાની સરખામણીમાં તદ્દન અલગ રીતે જોઉં છું. કમ્યુનિસ્ટ નેતાઓ કોંગ્રેસમાં જોડાય છે કારણ કે તેમને લાગે છે કે કમ્યુનિસ્ટ જૂથમાં રહીને ચૂંટણી જીતવી મુશ્કેલ છે. હું કોંગ્રેસ પાસેથી અપેક્ષા રાખું છું કે ભવિષ્યમાં પણ તેઓ નેહાને તેની કમ્યુનિસ્ટ ભાવનાને કારણે સ્વીકારશે, ન કે કોંગ્રેસીના રૂપમાં

અભિજીત મજુમદાર કહે છે કે નેહાને કન્હૈયાના દૃષ્ટિકોણથી જોઈ શકાય નહીં. જુઓ, કન્હૈયા અને નેહાની ઇકોસિસ્ટમ બિલકુલ અલગ છે. કન્હૈયા કુમાર જ્યારે લોકપ્રિય થયા ત્યારે તેઓ CPIથી દૂર થતા ગયા. બીજી તરફ, નેહા AISAને મજબૂત બનાવી રહી છે. તે પોતાને પાર્ટી કરતા ઉપમ માની રહી નથી. કન્હૈયા કરતા નેહા વધુ પ્રતિબદ્ધ છે. દીપાંકર પોતે કહે છે કે તેમના કરતાં નેહાના ફોલોઅર્સ વધારે છે. પરંતુ આ અમારા માટે ચિંતાનો વિષય નથી; તે અમારી સિદ્ધિ છે. નેહાએ એક યુવા કમ્યુનિસ્ટ નેતા તરીકે પોતાની ઓળખ બનાવી છે. શેહલાના કિસ્સામાં અમે પોતાના પર શંકા કરીએ છીએ કે શું અમે તેનામાં યોગ્ય સ્તરની પ્રતિબદ્ધતા ન કેળવી શક્યા?

આટલું બધું મહત્ત્વ કેમ?

જુલાઈમાં જંતર-મંતર પર વિરોધ પ્રદર્શનો સમાપ્ત થયા પછી, રાહુલ ગાંધીએ વામપંથી સંગઠનોના કાર્યકરો સાથે મુલાકાત કરી હતી; જેમાં નેહા પણ સામેલ હતી. તે સમયે પણ રાહુલે CJPના નેતાઓથી અંતર જાળવી રાખ્યું હતું. રાહુલ ગાંધી નેહાને આટલું બધું મહત્ત્વ કેમ આપી રહ્યા છે?

અભિજીત કહે છે કે, તેમની પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી. શરૂઆતમાં, કોંગ્રેસ CJPને પહેલા એક જોખમ તરીકે જોતી હતી. અન્ના હજારે આંદોલનની યાદ હજુ કોંગ્રેસના મનમાંથી ભૂંસાઈ નથી. અભિજીત અને આશુતોષના AAP સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે. એવામાં કોંગ્રેસને લાગ્યું કે આ બધા પાછળ RSSનો ખેલ હશે.

એવામાં નેહા અને અન્ય યુવા કમ્યુનિસ્ટ યુવાઓઓ સાથે રાખવામાં રાહુલને કોઇ જોખમ ન લાગ્યું. નેહા જે રીતે અવાજ ઉઠાવી રહી છે, તે જોતા, તેમની સાથે હાથ મિલાવવો યોગ્ય લાગ્યો. આપણે રાહુલનું એક અલગ વસ્તુ પણ જોઈ રહ્યા છીએ. ક્યારેક-ક્યારેક તેઓ કહી દે છે, તેમાં લેફ્ટ વિચારધારાની ઝલક જોવા મળે છે. રાહુલનો તેમની પોતાની પાર્ટી સાથે તાલમેળ છે, તેના પર મને શંકા છે.

કોંગ્રેસ પોતાની અંદર નેહા બોરા કે કન્હૈયા કુમાર જેવા યુવા નેતાઓ કેમ પેદા કરી શકતી નથી? દિલ્હી યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર અને રાજકીય વિશ્લેષક અપૂર્વ આનંદ કહે છે કે, કોંગ્રેસ છેલ્લા 60-70 વર્ષમાં આઝાદી પછી સત્તાની પાર્ટી રહી છે. તેથી એ કહેવું યોગ્ય છે કે કોંગ્રેસ સંઘર્ષની પાર્ટી રહી નથી. 60-70 વર્ષાં તેણે સત્તા ભોગવી છે; તેણે ક્યારેય કોઈ બાબત માટે સંઘર્ષ કરવો પડ્યો નથી. તમે ત્યારે જ વિચારો છો, જ્યારે તમે સંઘર્ષ કરો છો; સંઘર્ષમાં જ તમારી બૌદ્ધિકતા વિકસે છે. હંમેશા એવું જોવા વા મળ્યું છે કે જ્યારે કોઈ સત્તામાં હોય છે, ત્યારે તેની બૌદ્ધિકતા ક્ષીણ રહે છે. જ્યારે તમે સંઘર્ષમાં સામેલ થાઓ છો, ત્યારે તમારી બુદ્ધિકતા વધુ તેજ બને છે. આ વાત તમે સોવિયેત સંઘના ઇતિહાસમાં પણ આ જોઈ શકો છો. સોવિયેત સંઘમાં જ્યારે કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી સત્તામાં આવી તે પહેલાંના સમયગાળા પર નજર નાખો. 1905 થી 1917 સુધી, જેટલા લેખક છે, કવિ છે અને કલાકારો છે, તે બધા કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના છે. લેખક, કલાકાર અને બૌદ્ધિજીવી બધા સત્તાધારી પાર્ટીના વિરોધી હોય છે.

પરંતુ કન્હૈયા કુમાર, ઉમર ખાલિદ અને નેહા બોરા જેવા વ્યક્તિત્વોનો ઉદય છેલ્લા 12-12 વર્ષોમાં આ જ સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન થયો છે. કોંગ્રેસમાં આવું કેમ ન થયું?

પ્રોફેસર અપૂર્વાનંદ કહે છે કે, લાંબા સમય સુધી સત્તામાં રહેવાને કારણે, કોંગ્રેસનો સ્વભાવ એવો બની ગયો હતો કે તે અત્યારે પણ વિપક્ષવાળા નથી થઇ શક્યો. રાહુલ ગાંધીને કોંગ્રેસને સંઘર્ષ કરનાર પાર્ટી બનાવવામાં લગભગ 13-14 વર્ષ લાગ્યા. તાજેતરના સમય સુધી, જો તમે કોંગ્રેસનો સંપૂર્ણ વ્યવહાર પર નજર નાખો, તો તે હજુ પણ સત્તા ભોગવનારા પાર્ટી જ લાગે.

કોંગ્રેસને લાગે રે છે કે જો ભાજપ જશે, તો કોણ આવશે? અમે આવીશું. તો, અમે સત્તા ભોગવનારી પાર્ટી છીએ. તમારું કામ સંઘર્ષ કરવાનું છે, સત્તામાં રહેવાનું નથી, આ વિશ્વાસ અપાવવામાં રાહુલ ગાંધીને ખૂબ મહેનત કરવી પડી હતી. જે યુવા કમ્યુનિસ્ટ નેતાઓ કોંગ્રેસમાં જોડાય છે ત્યારે તેમનો લડાયક મિજાજ કેમ નરમ પડી જાય છે?

પ્રોફેસર અપૂર્વાનંદ કહે છે કે, જ્યારે કન્હૈયા કોંગ્રેસમાં જોડાય છે, ત્યારે તેમના અવાજના સૂર બદલાશે, સ્વભાવ બદલાશે. હું કન્હૈયા પર કોઈ આરોપ લગાવી રહ્યો નથી; હું માત્ર એક અવલોકન રજૂ કરી રહ્યો છું. પ્રશ્ન એ છે કે, શું કન્હૈયાએ કોઈ સમાધાન કર્યું છે? શું તેમણે બિનસાંપ્રદાયિક સિદ્ધાંતો સાથે સમાધાન કર્યું છે? શું તેમણે લોકશાહી મૂલ્યો સાથે સમાધાન કર્યું છે? આ પ્રશ્ન છે. લોકો કદાચ એવું કહેશે કે તેઓ ધાર્મિક દેખાવા લાગ્યા છે. પરંતુ ધાર્મિક દેખાવાની વાત કરીએ તો, રાહુલ ગાંધી પણ પોતાને શિવભક્ત કહે છે.

રસ્તા પરની ઓળખ નબળી પડી ગઈ છે કારણ કે તેમણે અન્ય જવાબદારીઓ મળી ગઇ છે. કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીઓનો પાયો અત્યારે પણ ક્લાસ પોલિટિક્સ છે, ક્લાસ પોલિટિક્સનો અર્થ એક ક્લાસને સંબોધવા જેવો થઈ ગયો છે. જોકે, લોકશાહી રાજકીય પરિદૃશ્યમાં, જ્યારે તમે છો તો તમારું એક લાર્જર નેગોશિએસન સ્પેસ બનાવવું પડશે. જો તમારા વક્તવ્ય ફક્ત એક ચોક્કસ વર્ગને સંબોધવાથી આગળ નહીં વધી શકે, તો કમનસીબે તો તે કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી નહીં પરંતુ સોશિયલ જસ્ટિસ પોલિટિકલની પાર્ટીઓનું પણ છે.

જેમ લાલુ યાદવ અને મુલાયમ સિંહ યાદવ થઇ ગયા; મુલાયમ સિંહ યાદવ કોન્ફિડેનટ થઇ ગયા અને આખરે ડગમગી ગયા. આ કારણે, કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીઓમાંથી ઉભરી આવતા લોકો ત્યાં સંકુચિત અનુભવે છે, કારણ કે ડેમોક્રેટિક પોલિટિક્સની ત્યાં કોઈ જગ્યા નથી.