શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમે જે ચમકતી વંદે ભારત ટ્રેનમાં મુસાફરી કરો છો તેનો માલિક કોણ છે? શું તે સીધે સીધી ભારતીય રેલ્વેની છે? કે તેની પાછળ કોઈ બીજી વાર્તા છે? આજે આપણે આ મોટા પ્રશ્નનો જવાબ ખૂબ જ સરળ ભાષામાં શોધવા આવ્યા છીએ જેથી દરેક વ્યક્તિ સમજી શકે. જ્યારે તમે વંદે ભારત એક્સપ્રેસને ઝડપથી દોડતી જુઓ છો, ત્યારે એક વાત ચોક્કસ છે કે આ ટ્રેન ફક્ત ગતિનું પ્રતીક નથી, પરંતુ દેશના ગૌરવ અને આત્મનિર્ભરતાનું પણ પ્રતીક છે. પરંતુ, તેનો 'અસલી માલિક' કોણ છે અને ભારતીય રેલ્વે દર વર્ષે કોઈ કંપનીને 'ભાડા' તરીકે કરોડો રૂપિયા કેમ ચૂકવે છે?
તો ચાલો આ કોયડો ઉકેલીએ
સૌ પ્રથમ, ચાલો સીધા જવાબ પર આવીએ. જો કોઈ તમને પૂછે કે વંદે ભારત ટ્રેન કોની માલિકીની છે, તો તમારો જવાબ હશે - ભારતીય રેલ્વે. હા, બિલકુલ. આ ટ્રેનો આપણા પોતાના ભારતીય રેલ્વેની છે, જે ભારત સરકાર હેઠળ આવે છે. આ ટ્રેનો ભારતમાં જ બનાવવામાં આવે છે, જેમ કે ચેન્નાઈની ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી (ICF) અને અન્ય ફેક્ટરીઓમાં. આ 'મેક ઇન ઇન્ડિયા'નું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
પણ પછી ભાડાનો આ મામલો શું છે?
અહીં વાર્તા એક રસપ્રદ વળાંક લે છે. કલ્પના કરો, દર વર્ષે ભારતીય રેલ્વેને હજારો નવી ટ્રેનો, એન્જિન, કોચ અને ટ્રેક બનાવવા અથવા ખરીદવા પડે છે. આ બધું ખરીદવામાં ઘણા પૈસા, અબજો અને ટ્રિલિયન રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. કોઈપણ મોટી સંસ્થા માટે આટલા પૈસા ભેગા કરવા મુશ્કેલ છે. અહીં એક ખાસ કંપની પ્રવેશ કરે છે, જેનું નામ ઇન્ડિયન રેલ્વે ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન (IRFC) છે.
IRFC કોણ છે અને તે શું કરે છે?
IRFC એક એવી કંપની છે જે ફક્ત ભારતીય રેલ્વે માટે નાણાં એકત્ર કરે છે. તમે તેને ભારતીય રેલ્વેની "બેંક" અથવા "ફાઇનાન્સ પાર્ટનર" કહી શકો છો. તેનું કામ બજારમાંથી નાણાં એકઠા કરવાનું છે. હવે તમે વિચારશો કે બજારમાંથી નાણાં કેવી રીતે એકઠા કરવા? આ કંપની 'બોન્ડ' અને 'ડિબેન્ચર' દ્વારા સામાન્ય લોકો અને મોટી કંપનીઓ પાસેથી પૈસા ઉધાર લે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, IRFC લોકોને કહે છે કે અમને પૈસા આપો, અમે તમને તેના પર વ્યાજ આપીશું.
તો આનો વંદે ભારત સાથે શું સંબંધ?
IRFC જે પૈસા બજારમાંથી એકઠા કરે છે તેનો ઉપયોગ નવી ટ્રેનો (જેમ કે વંદે ભારત), એન્જિન, કોચ, અથવા ભારતીય રેલ્વે માટે નવા ટ્રેક નાખવા જેવા મોટા પ્રોજેક્ટ ખરીદવા અથવા બનાવવા માટે કરે છે. એકવાર IRFC આ વસ્તુઓ ખરીદે છે, તે તેને ભારતીય રેલ્વેને 'ભાડે' આપે છે.
આને એક ઉદાહરણથી સમજીએ:
ધારો કે તમે ખૂબ મોંઘી કાર ખરીદવા માંગો છો. તમારી પાસે એક જ સાથે પૂરા પૈસા નથી. તો તમે શું કરો છો? તમે બેંકમાં જાઓ છો અને બેંકમાંથી લોન લઈને કાર ખરીદો છો. પછી તમે દર મહિને બેંકને EMI (હપ્તા) ચૂકવો છો. તેવી જ રીતે, ભારતીય રેલ્વે વંદે ભારત જેવી મોંઘી ટ્રેનો ખરીદવા માંગે છે. તેની પાસે એક સાથે પૂરા પૈસા નથી. તેથી તે IRFC ને અમારા માટે આ ટ્રેનો ખરીદવાનું કહે છે. IRFC બજારમાંથી પૈસા એકઠા કરે છે, તે પૈસાથી વંદે ભારત ટ્રેનો ખરીદે છે અથવા બનાવે છે, અને પછી તે ટ્રેનો ભારતીય રેલ્વેને 'ભાડે' આપે છે. ભારતીય રેલ્વે દર વર્ષે આ ટ્રેનોના ઉપયોગના બદલામાં IRFCને 'ભાડું' ચૂકવે છે. આ ભાડાને 'લીઝ રેન્ટલ' કહેવામાં આવે છે.
આ સમગ્ર સિસ્ટમનો ફાયદો શું છે?
ભારતીય રેલ્વે પરનો બોજ ઓછો થાય:
જો ભારતીય રેલ્વેને બધું જ જાતે ખરીદવું પડે, તો તેને એક જ સમયે મોટો નાણાકીય બોજ સહન કરવો પડશે. લીઝ પર લઈને, આ બોજ વહેંચવામાં આવે છે.
ઝડપી વિકાસ
આ સિસ્ટમ સાથે રેલ્વેને નવી ટ્રેનો અને માળખાગત સુવિધાઓ ઝડપથી મળે છે, કારણ કે IRFC પાસે પૈસા એકત્ર કરવાની એક નિશ્ચિત રીત છે. આનાથી રેલ્વેનું આધુનિકીકરણ અને વિકાસ ઝડપી બને છે.
સામાન્ય માણસને ફાયદો:
જ્યારે રેલ્વેનો વિકાસ ઝડપથી થાય છે, ત્યારે આપણને અને તમને નવી અને સારી ટ્રેનો મળે છે, મુસાફરી આરામદાયક અને ઝડપી બને છે. વંદે ભારત આનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે.
બજારમાંથી પૈસા એકત્ર કરવાનું સરળ:
IRFC એક સરકારી કંપની છે, તેથી લોકો તેના પર વધુ વિશ્વાસ કરે છે. આને કારણે, તે ઓછા વ્યાજ દરે બજારમાંથી સરળતાથી પૈસા મેળવે છે, જેનો આખરે ભારતીય રેલ્વેને ફાયદો થાય છે.
કરોડોનું ભાડું કેમ? અને કેટલા કરોડ?
તમે વિચારતા હશો કે કરોડોનું આ ભાડું ખૂબ ઊંચું લાગે છે અને આ આંકડો કેટલો મોટો છે? વાસ્તવમાં, IRFC એ બજારમાંથી એકઠા કરેલા પૈસા પર વ્યાજ ચૂકવવું પડે છે. ઉપરાંત, તેણે પોતાનો ખર્ચ પણ ચલાવવો પડે છે. ભારતીય રેલ્વે IRFC ને જે ભાડું ચૂકવે છે, તે જ પૈસાથી IRFC બજારમાંથી લીધેલી લોન પર વ્યાજ ચૂકવે છે અને તેના હપ્તા ચૂકવે છે. આ એક બિઝનેસ મોડેલ છે જે બંને માટે ફાયદાકારક છે.
જો આપણે તાજેતરના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, નાણાકીય વર્ષ 2023-24 માં, ભારતીય રેલ્વેએ IRFC ને કુલ ₹ 30,154 કરોડનું લીઝ ભાડું ચૂકવ્યું છે. આ નાની રકમ નથી! આ વિશાળ રકમમાં બે મુખ્ય ભાગો છે: ₹ 17,078.54 કરોડ મૂડી ઘટક તરીકે અને ₹ 13,075.46 કરોડ વ્યાજ ઘટક તરીકે.
આ લીઝ ભાડા ફક્ત વંદે ભારત ટ્રેનો માટે જ નહીં, પરંતુ IRFC પાસેથી લીઝ પર લેવામાં આવેલા તમામ રોલિંગ સ્ટોક (જેમ કે એન્જિન, કોચ, વેગન) અને ચોક્કસ માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સ માટે પણ છે. નાણાકીય વર્ષ 2023-24 ના અંત સુધીમાં, IRFC પાસેથી લીઝ પર લેવામાં આવેલા રોલિંગ સ્ટોકનું કુલ મૂલ્ય ₹2,94,921.61 કરોડ હતું. આમાં 12,731 એન્જિન (ઇલેક્ટ્રિક અને ડીઝલ બંને), 2,13,866 વેગન, 72,329 કોચ (વંદે ભારત કોચ સહિત) અને અન્ય મશીનરીનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય રેલ્વે આ બધા માટે IRFC ને લીઝ ભાડું ચૂકવે છે.
