'SIRમાં 13 કરોડ નામો કપાયા, પણ 70 લાખનું કારણ સ્પષ્ટ નથી' અર્થશાસ્ત્રી સુરજીત ભલ્લાએ આખું ગણિત સમજાવ્યું

SIR હેઠળ ચૂંટણી પંચની મતદાર યાદીમાંથી 13 કરોડથી વધુ નામો કાઢી નાખવાથી દેશવ્યાપી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. પરંતુ આ ડેટાની આસપાસનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આટલી મોટી સંખ્યામાં લાયક મતદારો ખરેખર દૂર કરવામાં આવ્યા છે.

પ્રખ્યાત અર્થશાસ્ત્રી સુરજીત ભલ્લાએ શનિવારે પ્રકાશિત થયેલા એક વિશ્લેષણમાં આ મુદ્દાની વિગતવાર તપાસ કરી. તેમના મતે, જે રાજ્યોમાં સુધારણા પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, ત્યાં લગભગ 70 લાખ એવા લાયક મતદારો હોઈ શકે છે, જેમના નામ કોઈ માન્ય કારણ વિના દૂર કરવામાં આવ્યા છે.

સુરજીત ભલ્લા જણાવે છે કે, SIRના ત્રણેય તબક્કાના ડ્રાફ્ટ તબક્કામાં કાઢી નાખવામાં આવેલા નામો ઉમેરીને 13 કરોડનો આંકડો દર્શાવવામાં આવી રહ્યો છે. આમાં મૃત વ્યક્તિઓને દૂર કરવા, અન્યત્ર સ્થળાંતર થઇ ગયેલા લોકો અને ડુપ્લિકેટ નામો જેવી કાયદેસર પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, તેમાં એવા રાજ્યોનો પણ સમાવેશ થાય છે જ્યાં અંતિમ મતદાર યાદી હજુ સુધી બહાર પાડવામાં આવી નથી.

ચૂંટણી પંચના અહેવાલ મુજબ, SIRના 3 તબક્કા હેઠળ 13.37 કરોડ નામો ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. આમાંથી, બીજા તબક્કામાં બિહાર અને 12 અન્ય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી 7.22 કરોડ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે ત્રીજા તબક્કામાં 17 રાજ્યોમાંથી 6.15 કરોડ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

ભલ્લાના વિશ્લેષણ અને ડેટા અનુસાર, આ કાઢી નાખવામાં આવેલા નામોમાં આશરે 2.8 કરોડ મૃત મતદારો, 6.3 કરોડ સ્થાનાંતરિત લોકો, 1 કરોડ ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રીઓ અને 3 કરોડ શોધી ન શકાય તેવા લોકોનો સમાવેશ થાય છે. ભલ્લા દલીલ કરે છે કે આ શ્રેણીઓને 'ખોટી કાઢી નાખવા' ગણી શકાય નહીં.

પરંતુ મુદ્દો એ છે કે મતદાર યાદીમાં ન હોવા જોઈએ તેવા લોકોને દૂર કર્યા પછી કેટલા લાયક મતદારો બાકાત રહે છે.

ભલ્લાનો અંદાજ છે કે, 2026ના મધ્ય સુધીમાં ભારતની પુખ્ત વસ્તી આશરે 100.08 કરોડ હશે. તેમની દલીલ છે કે, ભારતમાં મતદાર નોંધણી સ્વૈચ્છિક છે, તેથી મતદાર યાદીમાં 100 ટકા પુખ્ત વયના લોકો હોવા વ્યવહારુ નથી.

18-29 વય જૂથના ડેટાના આધારે, તેમનો અંદાજ છે કે, દેશમાં આશરે 8.5 ટકા પુખ્ત વયના લોકો નોંધણી વગરના છે. તે મુજબ, પારદર્શક અને સ્વચ્છ મતદાર યાદી માટેનો માપદંડ આશરે 92.2 કરોડ હોવો જોઈએ.

https://twitter.com/surjitbhalla/status/2111498661259858187

9 મુખ્ય રાજ્યોમાં જ્યાં અંતિમ SIR યાદી બહાર પાડવામાં આવી છે, ત્યાં સ્વચ્છ યાદીમાં 53.51 કરોડ  નામો શામેલ હોવા જોઈએ, પરંતુ અંતિમ યાદીમાં 52.78 કરોડ નામો હતા. આના પરિણામે આશરે 73 લાખ નામોની અછત સર્જાઈ છે.

આશરે 5 લાખ ગેરકાયદેસર નાગરિકોના નામ કાયદેસર રીતે કાઢી નાખવા માટે સમાયોજિત કર્યા પછી, ભલ્લાનો અંદાજ છે કે, આશરે 70 લાખ મતદારોને કોઈપણ દેખીતા કારણ વિના કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે. ભલ્લા લખે છે કે અંતિમ યાદીવાળા રાજ્યોમાં કુલ 5.8 કરોડ કાઢી નાખવામાં આવેલા મતદારોમાંથી, આશરે 5.1 કરોડ સંપૂર્ણપણે જરૂરી અને વાજબી હતા, જ્યારે 70 લાખ કાઢી નાખવામાં આવેલા મતદારો હજુ પણ અસ્પષ્ટ છે.

ભલ્લાએ જણાવ્યું હતું કે, 'અનએક્સપ્લેન્ડ'નો અર્થ એ નથી કે 70 લાખ લોકોને ખોટી રીતે દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તે અસર પામેલા લોકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. તેમ છતાં, આ આંકડો દર 100 પુખ્ત વયના લોકોમાંથી એક કરતાં ઓછો છે, જેમ કે હેડલાઈનમાં બતાવવામાં આવે છે કે, દર 7 પુખ્ત વયના લોકોમાંથી એક વ્યક્તિ અસર પામેલો છે.'

ભલ્લા આ સમગ્ર વિવાદની તુલના ભારતમાં મતદાર યાદીઓના ઐતિહાસિક ઇતિહાસ સાથે કરે છે. તેઓ નિર્દેશ કરે છે કે, છેલ્લા સંપૂર્ણ રાષ્ટ્રવ્યાપી સુધારા પછી, 2004ની મતદાર યાદીમાં અંદાજિત પુખ્ત વસ્તી કરતાં 2.8 કરોડ નામો વધુ (4.4 ટકા) હતા. જ્યારે, 2014ની મતદાર યાદીમાં પણ પુખ્ત મતદારો કરતાં 3.1 ટકા નામો વધુ હતા.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે, તે સમયે તો કોઈ વિવાદ ઉભો થયો ન હતો, કે ચૂંટણી પંચ પર યાદી સાથે ચેડા કરવાનો આરોપ પણ મૂકવામાં આવ્યો ન હતો. લગભગ એક અબજ લોકોના દેશમાં ઘરે ઘરે જઈને ચકાસણી કરવી મુશ્કેલ કાર્ય છે, ખાસ કરીને સ્થળાંતરિત કામદારો અને ગરીબોની સંખ્યા વધુ હોવાથી. જો કે, તેમણે SIRની ઝડપી ગતિ, ગરીબો પાસેથી માંગવામાં આવતા દસ્તાવેજો અને 'તાર્કિક વિસંગતતાઓ'નો ઉલ્લેખ કરીને મોકલવામાં આવેલી નોટિસો અંગે ઉઠાવવામાં આવતા પ્રશ્નો તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું.

ભલે રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ આંકડો ઓછો દેખાઈ શકે છે, પરંતુ રાજ્ય સ્તરે પશ્ચિમ બંગાળ એક મુખ્ય અપવાદ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

પશ્ચિમ બંગાળ: ભલ્લાનો અંદાજ છે કે, પશ્ચિમ બંગાળમાં આશરે 50 લાખ લાયક મતદારોને કોઈપણ સ્પષ્ટ કારણ વગર દૂર કરવામાં આવ્યા છે, જે રાજ્યની પુખ્ત વસ્તીના આશરે 6થી 7 ટકા છે. રાજ્યની મતદાર યાદી 7.66 કરોડથી ઘટીને 6.77 કરોડ (11.6 ટકાનો ઘટાડો) થઈ ગઈ છે.

ભલ્લાના મતે, એપ્રિલ 2026માં 'તાર્કિક વિસંગતતાઓ'ના આધારે 27 લાખ નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી લગભગ બે તૃતીયાંશ મુસ્લિમ મતદારો હતા.

બિહાર: બિહારની અંતિમ યાદીમાં હજુ પણ આશરે 60 લાખ નામો એવા છે, જે વાસ્તવિક સંખ્યા કરતા વધારે છે. આ રાજ્યના સ્થળાંતરિત મજૂરોને કારણે છે, જેઓ અન્ય રાજ્યોમાં રહે છે, પરંતુ હજુ પણ તેમના નામો બિહારની યાદીમાં નોંધાયેલા છે.

સુરજીત ભલ્લા દ્વારા કરવામાં આવેલ આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે, મતદાર યાદીને શુદ્ધ કરવાની આ પ્રક્રિયા ભલે જરૂરી હતી, પરંતુ તેને જે રીતે લાગુ કરવામાં આવી અને 70 લાખ નામોને અસ્પષ્ટ રીતે દૂર કરવામાં આવ્યા હોવાથી ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.