ચૂંટણી પછી રચાતા રાજકીય ગઠબંધન અને સરકાર બનાવવાની પ્રક્રિયાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે ભૂતકાળમાં આપેલા ચુકાદાઓ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ રહ્યા છે. સર્વોચ્ચ અદાલતની બંધારણીય બેન્ચોએ 1994ના ઐતિહાસિક એસ. આર. બોમ્મઈ કેસથી લઈને 2006ના રામેશ્વર પ્રસાદ કેસ સુધી સતત એવું ઠેરવ્યું છે કે, રાજ્યપાલ પાસે ચૂંટણી પછી સૌથી મોટા પક્ષ અથવા ગઠબંધનને સરકાર બનાવવા માટે આમંત્રિત કરવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી.
રાજ્યપાલ એ બાબતની તપાસ કરી શકતા નથી કે સૌથી મોટા પક્ષ અથવા ગઠબંધન દ્વારા બહુમતી સમર્થન કેવી રીતે મેળવવામાં આવ્યું છે.
બિહાર વિધાનસભાના વિસર્જન પર કોર્ટની ફટકાર
રામેશ્વર પ્રસાદ કેસના ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે તત્કાલીન યુપીએ (UPA) સરકારની આકરી ટીકા કરી હતી. તે સમયે બિહારના રાજ્યપાલ બુટા સિંઘના અહેવાલના આધારે બિહાર વિધાનસભાનું વિસર્જન કરી રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવામાં આવ્યું હતું. રાજ્યપાલનો તર્ક હતો કે જેડીયુ (JDU) અને ભાજપ વચ્ચે ચૂંટણી પૂર્વે કોઈ ગઠબંધન નહોતું અને તેમનું સાથે આવવું એ ધારાસભ્યોના 'હોર્સ-ટ્રેડિંગ' (ખરીદ-વેચાણ) સમાન છે.
લોકશાહીના માળખાનું રક્ષણ
2006ના ચુકાદામાં બોમ્મઈ કેસનો ઉલ્લેખ કરતા બહુમતી ન્યાયાધીશોએ જણાવ્યું હતું કે માત્ર કાલ્પનિક ધારણાઓના આધારે કોઈ રાજકીય પક્ષને સરકાર બનાવવાનો દાવો કરતા અટકાવવો એ લોકશાહીના માળખા માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.
અદાલતે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો હોર્સ-ટ્રેડિંગના માત્ર અનુમાનિત દાવાઓને આધારે બહુમતી ધરાવતા પક્ષને નકારવામાં આવે, તો તે ચૂંટણી પછીના જોડાણોને 'અનૈતિક' ગણાવીને ફગાવી દેવાનું સાધન બની જશે. આનાથી દેશ અથવા રાજ્ય પર વારંવાર ચૂંટણીઓ લાદવાનું જોખમ ઉભું થાય છે.
નિર્ણય કોણ લેશે? પક્ષો અને જનતા
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે જો ચૂંટણી પછી બે કે તેથી વધુ પક્ષો સાથે આવે, તો ગેરકાયદેસરતાના આધારે તેમની બહુમતીના દાવાને નકારી શકાય નહીં. રાજકીય પક્ષોએ પોતે તંદુરસ્ત અને નૈતિક ધોરણો નક્કી કરવા જોઈએ. અંતિમ નિર્ણય તો મતદારો (જનતા) અને વિધાનસભા (જેમાં વિરોધ પક્ષના સભ્યો પણ સામેલ છે) પર જ છોડવો જોઈએ.
ફ્લોર ટેસ્ટ અનિવાર્ય
સરકાર બનાવવાનો દાવો કરનાર પક્ષ કે ગઠબંધન માટે 'ફ્લોર ટેસ્ટ' (ગૃહમાં બહુમતી સાબિત કરવી) પર ભાર મૂકતા કોર્ટે બિહારમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન રદ કર્યું હતું અને કહ્યું હતું કે, અંતે તો ગૃહના ફ્લોર પર જ બહુમતી સાબિત કરવી પડશે.
સત્તાના દુરુપયોગ સામે ચેતવણી
બોમ્મઈ કેસમાં નવ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે ચૂંટાયેલી સરકારોને બરતરફ કરવા અથવા વિધાનસભાનું વિસર્જન કરવા માટે રાજ્યપાલની સત્તાના દુરુપયોગ સામે ચેતવણી આપી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે રાજ્યની જનતાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ ચૂંટાયેલી સરકારને બરતરફ કરવાની સત્તા એટલી વિશાળ છે કે તેનો ઉપયોગ કરવામાં અત્યંત સાવધાની રાખવી જોઈએ. આ સત્તાનો દરેક દુરુપયોગ તેના ગંભીર પરિણામો લાવે છે, જે કદાચ તરત ન દેખાય પરંતુ થોડા વર્ષો પછી વિકરાળ સ્વરૂપે સામે આવે છે.
