મધ્ય પ્રદેશની મ્યુનિસિપલ ઓફિસોમાં '5ની કિંમતનું ફિનાઇલ રૂ. 33,500માં, 306ની કિંમતની લાઈટ રૂ. 11,800માં ખરીદાઈ

મધ્યપ્રદેશના શહેરી સંસ્થાઓમાં સરકારી ખરીદીના આંકડાઓએ બધાને ચોંકાવી દીધા છે. કેટલીક જગ્યાએ, ફેનોલિક જંતુનાશક અથવા ફિનાઇલના લીટરની કિંમત રૂ. 5 નોંધાઈ હતી, જ્યારે અન્ય જગ્યાએ, તે જ ઉત્પાદનની કિંમત રૂ. 33,500 હતી. 60 વોટની LED લાઇટ રૂ. 306માં ખરીદવામાં આવી હતી, જ્યારે ભોપાલમાં, તે જ ક્ષમતાની કિંમત રૂ. 11,800 નોંધાઈ હતી. કચરાના વાહનોની ખરીદીમાં પણ રૂ. 200,000 અને રૂ. 600,000 વચ્ચેનો તફાવત બહાર આવ્યો છે. આ આંકડાઓ એ પ્રશ્ન ઉભા કરે છે કે સરકારી ભંડોળથી માલ ખરીદતી વખતે કિંમતની તુલના અને દેખરેખ કેટલી ગંભીરતાથી કરવામાં આવી હતી.

શહેરી વહીવટ વિભાગના અધિક મુખ્ય સચિવ સંજય દુબેનો એક જૂનો વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ રહ્યો છે. તેમાં, તેઓ શહેરી સંસ્થાઓની ખરીદી પ્રક્રિયા પર સવાલ ઉઠાવતા અને અધિકારીઓને ચેતવણી આપતા જોવા મળે છે. MPSEDCના એડિશનલ MD અંશુમન રાજ દ્વારા રજૂ કરાયેલા વિશ્લેષણના આધારે, બેઠકમાં ખરીદી દરોમાં ખુબ મોટી વિસંગતતાઓ અંગે માહિતી આપવામાં આવી હતી. અધિકારીઓને સ્પષ્ટ સંદેશ આપવામાં આવ્યો હતો કે અસામાન્ય કિંમત અને ખરીદી અનિયમિતતાઓને હવે અવગણવામાં આવશે નહીં.

બેઠકમાં રજૂ કરાયેલા ડેટા અનુસાર, મધ્યપ્રદેશમાં 374 શહેરી સંસ્થાઓએ છેલ્લા 3 વર્ષમાં સરકારી E-માર્કેટપ્લેસ, GeM દ્વારા આશરે રૂ. 1134 કરોડની ખરીદી કરી છે. આ ખરીદીઓનું વિશ્લેષણ કરતા, એવો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે જો માલ સરેરાશ દરે ખરીદવામાં આવ્યો હોત, તો આશરે રૂ. 250 કરોડની બચત થઈ શકી હોત.

આ ડેટા સરકારી ખરીદી પ્રક્રિયાઓ, કિંમત મૂલ્યાંકન અને અધિકારીઓની જવાબદારી વિશે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જ્યારે એક જ ઉત્પાદન વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા ખૂબ જ અલગ ભાવે ખરીદવામાં આવે છે, ત્યારે તેની પાછળના કારણોને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે, શું ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અલગ છે, શું તકનીકી સ્પષ્ટીકરણો અલગ છે, અથવા ખરીદીની શરતો અલગ છે.

જો કે, સરેરાશ દરે ખરીદી કરવાથી થતી સંભવિત બચત પોતે ભ્રષ્ટાચારનો નિર્ણાયક પુરાવો નથી. આ માટે પ્રશ્નમાં રહેલા ઉત્પાદનોના સ્પષ્ટીકરણો, ગુણવત્તા, જથ્થો, પુરવઠો, સ્થાપન અને ચુકવણી રેકોર્ડની તપાસ કરવાની જરૂર છે. તેમ છતાં, રજૂ કરાયેલ ડેટા સરકારી ખરીદીમાં કિંમત સરખામણી સિસ્ટમ કેટલી અસરકારક રહી છે તે અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

પ્રસ્તુતિમાં ફિનોલિક જંતુનાશકની ખરીદીના ઉદાહરણ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. માહિતી અનુસાર, એક મ્યુનિસિપલ સંસ્થામાં એક લીટર ઉત્પાદનનો ભાવ રૂ. 5 નોંધવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે બીજી મ્યુનિસિપલ સંસ્થામાં તે જ ઉત્પાદનનો ભાવ રૂ. 33,500 હતો.

એક જ શ્રેણીમાં ઉત્પાદનના ભાવમાં આટલો મોટો તફાવત આશ્ચર્યજનક છે. સામાન્ય રીતે, ખરીદી ગુણવત્તા, જથ્થો, બ્રાન્ડ, તકનીકી ધોરણો અને બજાર દરોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. તેથી, બંને સ્થળોએ ખરીદેલા ઉત્પાદનો ખરેખર સમાન હતા કે કેમ તે ચકાસવું મહત્વપૂર્ણ છે. જો તેમની લાક્ષણિકતાઓ અલગ હોય, તો તફાવત સ્પષ્ટ રીતે રેકોર્ડમાં લખવો જોઈએ.

આ કિસ્સામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન કિંમતો નક્કી કરવા માટેનો આધાર છે. શું ખરીદી પહેલાં અલગ અલગ દરોની તુલના કરવામાં આવી હતી? શું સંબંધિત અધિકારીઓએ ઉત્પાદનની વાસ્તવિક કિંમત અને ઉપયોગિતાનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું? ખરીદી દસ્તાવેજો અને તકનીકી સ્પષ્ટીકરણોની તપાસ કર્યા પછી જ આ પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકાય છે.

LED લાઇટની ખરીદીમાં પણ ખુબ મોટો ભાવ તફાવત જોવા મળ્યો હતો. પ્રેઝન્ટેશન અનુસાર, એક સ્થળે 60-વોટની LED લાઇટ રૂ. 306માં ખરીદવામાં આવી હતી, જ્યારે ભોપાલમાં એ જ પ્રકારની ક્ષમતાવાળા લાઇટની કિંમત રૂ. 11,800 નોંધાઈ હતી. ભોપાલમાં આની કુલ ખરીદી કિંમત રૂ. 3.78 લાખ હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.

આ જ પ્રકારની લાઇટ માટે આટલા અલગ અલગ ભાવો સ્વાભાવિક રીતે ખરીદી પ્રક્રિયા પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જો કે, ફક્ત વોલ્ટજના આધારે બે લાઇટ સંપૂર્ણપણે એક જ પ્રકારની હતી કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે કરી શકાતો નથી. તેમની ગુણવત્તા, તકનીકી ધોરણો, વધારાના સાધનો, ઇન્સ્ટોલેશન અને અન્ય શરતો વિશેની માહિતી પણ આવશ્યક છે.

પરંતુ, જો બંને ઉત્પાદનોની સુવિધાઓ અને ખરીદીની શરતો સમાન હોય, તો પણ આટલો મોટો ભાવ તફાવત ગંભીર તપાસની માંગ કરે છે. સરકારી ખરીદીમાં, ફક્ત માલ ખરીદવો પૂરતો નથી. વાજબી દરે ચૂકવણી કરવામાં આવે અને સરકારી ભંડોળનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

મીટિંગમાં, સંજય દુબેએ કચરા ગાડીની ખરીદીનું ઉદાહરણ પણ આપ્યું. તેમના મતે, એક મ્યુનિસિપલ સંસ્થાએ 2 લાખ રૂપિયામાં કચરાની ગાડીઓ ખરીદી હતી, જ્યારે બીજાએ 4 ડસ્ટબિનવાળા એ જ પ્રકારના વાહન માટે 6 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા.

આ કિસ્સામાં, કિંમતના તફાવત અંગે પ્રશ્નો ઉભા થયા. શું બે વાહનો સમાન કદ, બાંધકામ, ગુણવત્તા અને હેતુના હતા? શું 6 લાખ રૂપિયાની ખરીદીમાં વધારાની સુવિધાઓ અથવા અન્ય ખર્ચનો સમાવેશ થતો હતો? આ બાબતોની તપાસ જ વાસ્તવિક તફાવત જાહેર કરી શકે છે.

સંજય દુબેએ ખરીદીમાં કિંમત વધારવા માટે વધારાની સામગ્રી ઉમેરવાની શક્યતા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને ખરીદી વ્યક્તિગત પ્રભાવ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ ટિપ્પણી ખરીદી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને ન્યાયીપણા અંગે ચિંતા ઉભી કરે છે. જો કોઈ ખરીદી અયોગ્ય રીતે વધારી દેવામાં આવી હોય, તો જવાબદારી નક્કી કરવા માટે દસ્તાવેજો અને ચુકવણી રેકોર્ડની તપાસ કરવી જરૂરી રહેશે.

પ્રેઝન્ટેશનમાં છેલ્લા 3 વર્ષમાં વિવિધ હેડ હેઠળ થયેલા ખર્ચની પણ વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી હતી. તેમાં બહાર આવ્યું છે કે કચરાના ટીપર અને ડમ્પરની ખરીદી પર આશરે રૂ. 65 કરોડ, સ્ટ્રીટલાઇટ પર રૂ. 49 કરોડ, અષ્ટકોણના થાંભલા પર રૂ. 27 કરોડ અને જંતુનાશકો પર આશરે રૂ. 18 કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા હતા.

આ બધી વસ્તુઓ મ્યુનિસિપલ સંસ્થાઓના દૈનિક કામગીરીમાં શામેલ છે. કચરો એકત્ર કરવાના વાહનોથી લઈને સ્ટ્રીટ લાઇટિંગ અને સફાઈ ઉત્પાદનો સુધી, તેમની ખરીદી પર ખુબ મોટી રકમ ખર્ચવામાં આવે છે. તેથી, દરોની તુલના કરવી, ગુણવત્તા તપાસવી અને ચૂકવણીનું નિરીક્ષણ કરવું મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

જો વાજબી દરે માલ ખરીદ્યો હોય તો સરકારી નાણાંને બચાવી શકાય છે. તેનાથી વિપરીત, જો એ જ પ્રકારના ઉત્પાદન માટે કોઈ પણ કારણ વગર વધુ પડતી ચુકવણી સરકારી તિજોરી પર વધારાનો બોજ મૂકે છે. તેથી, વિવિધ મ્યુનિસિપલ સંસ્થાઓમાં ખરીદીના ડેટાનું નિયમિત વિશ્લેષણ અને દરોની સરખામણી કરવી જરૂરી છે.

આ બાબત અંગે, શહેરી વહીવટ રાજ્યમંત્રી પ્રતિમા બાગરીએ જણાવ્યું હતું કે, સંજય દુબેના વાયરલ વીડિયોની ચકાસણી કરવામાં આવશે અને આ બાબતની તપાસ પણ કરવામાં આવશે. જો અનિયમિતતાઓ જણાશે, તો તેમાં સામેલ લોકો સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.