ઈરાનથી પાકિસ્તાન અને ભારત સુધીની પાઈપલાઈન: શું તે શાંતિની પાઈપલાઈન છે?

(ઉત્કર્ષ પટેલ)

ઈરાન પાકિસ્તાન ભારત (IPI) ગેસ પાઈપલાઈન જેને 'પીસ પાઈપલાઈન' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે એ એક એવો પ્રોજેક્ટ છે જે દક્ષિણ એશિયામાં ઊર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક સહકારની શક્યતાઓ દર્શાવે છે. આ પાઈપલાઈનનો વિચાર સૌપ્રથમ ૧૯૯૫માં ઉદ્દભવ્યો જ્યારે ઈરાન અને પાકિસ્તાને ઈરાનના સાઉથ પાર્સ ગેસ ફીલ્ડથી પાકિસ્તાનના કરાચી સુધી ગેસ પહોંચાડવા માટે પ્રાથમિક કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. પછીથી ઈરાને આ પાઈપલાઈનને ભારત સુધી પહોંચાડવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો અને ૧૯૯૯માં ભારતે આ પ્રોજેક્ટમાં જોડાવા માટે સૈદ્ધાંતિક સંમતિ દર્શાવી. આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ ઈરાનના વિશાળ ગેસ ભંડારોનો ઉપયોગ કરીને પાકિસ્તાન અને ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવાનો હતો જેની સાથે દેશો વચ્ચે આર્થિક સંબંધોને મજબૂત કરવાની અપેક્ષા હતી. પરંતુ શું આ પાઈપલાઈન ખરેખર 'શાંતિની પાઈપલાઈન' બની શકે છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ રાજકીય, આર્થિક અને ભૂમિગત રાજકીય પરિબળો પર નિર્ભર છે.

પાઇપલાઇનનો ઐતિહાસિક હેતુ:

આ પાઈપલાઈનની લંબાઈ આશરે ૨,૭૭૫ કિલોમીટર હોવાની યોજના હતી જે ઈરાનના સાઉથ પાર્સ ગેસ ફીલ્ડથી શરૂ થઈને પાકિસ્તાનના બલૂચિસ્તાન અને સિંધ થઈને ભારત સુધી પહોંચે. આ પ્રોજેક્ટની કિંમત અંદાજે ૭.૫ અબજ ડોલર હોવાનું અનુમાન હતું. ૨૦૦૪માં યુએનડીપીના અહેવાલ 'પીસ એન્ડ પ્રોસ્પેરિટી ગેસ પાઈપલાઈન્સ'એ આ પ્રોજેક્ટના ફાયદાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો જેમાં ઊર્જા પુરવઠો, આર્થિક વિકાસ અને પ્રાદેશિક સ્થિરતાનો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૦૭માં ભારત અને પાકિસ્તાને ઈરાનને ગેસના દરેક એકમ માટે ૪.૯૩ ડોલર ચૂકવવાની સંમતિ દર્શાવી પરંતુ કિંમત નિર્ધારણ અને સુરક્ષા મુદ્દાઓ પર વાટાઘાટો ચાલુ રહી.

શાંતિની પાઈપલાઈનનો વિચાર પ્રસ્તાવ:

'પીસ પાઈપલાઈન' નામનો ઉદ્દેશ એ દર્શાવવાનો હતો કે આ પ્રોજેક્ટ માત્ર ઊર્જા પુરવઠા માટે નથી પરંતુ ભારત અને પાકિસ્તાન જેવા ઐતિહાસિક દુશ્મન દેશો વચ્ચે આર્થિક નિર્ભરતા અને સહકાર વધારીને શાંતિ સ્થાપવા માટે પણ છે. આ પાઈપલાઈન દ્વારા ઈરાન પોતાના ગેસ નિકાસને વિસ્તારી શકે, પાકિસ્તાન ઊર્જા સંકટનો સામનો કરી શકે અને ભારત પોતાની ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા માટે વૈવિધ્યસભર ઊર્જા સ્ત્રોત મેળવી શકે. આ રીતે આ પ્રોજેક્ટ પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક બનવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

અવરોધો અને વિવાદો:

જોકે આ પાઈપલાઈનનો માર્ગ સરળ નથી રહ્યો. ૨૦૦૯માં ભારતે કિંમત અને સુરક્ષા મુદ્દાઓને ટાંકીને આ પ્રોજેક્ટમાંથી ખસી જવાનો નિર્ણય લીધો. આ નિર્ણયની પાછળ અમેરિકા સાથેનો ૨૦૦૮નો નાગરિક પરમાણુ કરાર અને ઈરાન પરના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોનું દબાણ પણ હતું. ભારતના બહાર નીકળવા બાદ પાકિસ્તાન અને ઈરાને ૨૦૧૦માં બાયલેટરલ ઈરાન પાકિસ્તાન (IP) પાઈપલાઈન પર કામ ચાલુ રાખવાનો નિર્ણય લીધો. ઈરાને પોતાનો ૧,૧૦૦ કિલોમીટરનો હિસ્સો પૂર્ણ કર્યો પરંતુ પાકિસ્તાને અમેરિકી પ્રતિબંધો અને નાણાકીય સમસ્યાઓને કારણે પોતાનો ૭૮૦ કિલોમીટરનો હિસ્સો બાંધવામાં વિલંબ કર્યો. ૨૦૨૪માં પાકિસ્તાને ૮૦ કિલોમીટરના નાના ભાગનું બાંધકામ શરૂ કરવાની મંજૂરી આપી પરંતુ આ પ્રોજેક્ટ હજુ પણ અટકેલો છે.

ભૂરાજકીય પડકારો:

આ પાઈપલાઈનની સફળતા માટે સૌથી મોટો પડકાર ભૂરાજકીય અસ્થિરતા છે. ઈરાન પર અમેરિકી પ્રતિબંધો અને ભારત પાકિસ્તાન વચ્ચેના તણાવપૂર્ણ સંબંધો આ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં મુખ્ય અવરોધો છે. વધુમાં બલૂચિસ્તાનમાં સુરક્ષા ચિંતાઓ અને આતંકવાદનો ખતરો પણ પાઈપલાઈનના નિર્માણને જોખમમાં મૂકે છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટપણે આ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કર્યો છે અને પાકિસ્તાનને ચેતવણી આપી છે કે ઈરાન સાથે વ્યવસાય કરવાથી પ્રતિબંધોનું જોખમ છે. આ ઉપરાંત પાકિસ્તાનની આર્થિક અસ્થિરતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ પરની નિર્ભરતા આ પ્રોજેક્ટના ભવિષ્યને અનિશ્ચિત બનાવે છે.

હાલની પરિસ્થિતિ:

૨૦૨૫ની શરૂઆતમાં ઈરાન પાકિસ્તાન ગેસ પાઈપલાઈન હજુ પણ અટકેલી છે અને ભારતની ફરીથી સંડોવણીની શક્યતા નહિવત છે. ઈરાને પાકિસ્તાનને ૧૮ અબજ ડોલરની દંડની ધમકી આપી છે જો તે પોતાનો હિસ્સો પૂર્ણ નહીં કરે. પાકિસ્તાન આ દંડ ટાળવા માટે ૮૦ કિલોમીટરના નાના ભાગનું બાંધકામ શરૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધોના ડરથી આગળ વધવામાં અચકાય છે. ભારતે બીજી બાજુ ટર્કમેનિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન-પાકિસ્તાન-ભારત (TAPI) પાઈપલાઈન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે જેને અમેરિકાનું સમર્થન છે. TAPI પાઈપલાઈન ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે વધુ સુરક્ષિત અને રાજકીય રીતે સ્વીકાર્ય વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે.

આ પરિસ્થિતિમાં 'પીસ પાઈપલાઈન'નો વિચાર હાલ માત્ર સૈદ્ધાંતિક રહ્યો છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો અવિશ્વાસ, ઈરાન પરના પ્રતિબંધો અને પ્રાદેશિક અસ્થિરતા આ પ્રોજેક્ટને શાંતિનું પ્રતીક બનવા દેતા નથી. જો ભવિષ્યમાં ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિ બદલાય અને ત્રણેય દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થાય તો આ પાઈપલાઈન પ્રાદેશિક સહકાર અને આર્થિક વિકાસનું માધ્યમ બની શકે.

(લેખક એક પ્રતિષ્ઠિત ઉદ્યોગપતિ અને સમાજસેવક છે. લેખમાં વ્યક્ત કરેલા વિચારો તેમના અંગત વિચારો છે.)