આ દિવસોમાં, ગુજરાતમાં ચોમાસાએ તેનું ઉગ્ર સ્વરૂપ બતાવ્યું છે. આ સામાન્ય વરસાદ નથી, પરંતુ વિનાશક તબાહી છે. ફક્ત 14 કલાકમાં, ઘણા વિસ્તારોમાં 400 mmથી વધુ વરસાદ પડ્યો છે. ચીખલી (નવસારી)માં 451 mm, ધોળકા (અમદાવાદ)માં 440 mm, ખેરગામ 431 mm, ઉમરપાડા (સુરત) 405 mm અને ઉમરગાંવ (વલસાડ)માં 365 mm વરસાદ નોંધાયો છે.
નદીઓ છલકાઈ ગઈ છે. રસ્તાઓ ડૂબી ગયા છે. ખેતરો પાણીથી ભરાઈ ગયા છે. સામાન્ય જનજીવન ખોરવાઈ ગયું છે. આ વરસાદ સામાન્ય ચોમાસા કરતા વધુ તીવ્ર અને વિનાશક સાબિત થઈ રહ્યો છે. આ વિનાશ વચ્ચે, હવામાનશાસ્ત્રીઓ અને સોશિયલ મીડિયા પર ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ઘણા મહિનાઓ પહેલા, અલ નિનોનો ભય એટલો પ્રબળ હતો કે લોકો દુષ્કાળની શક્યતાથી ડરતા હતા.
ઘરેલુ આગાહી કરનારાઓથી લઈને અમેરિકન વૈજ્ઞાનિકો સુધી, બધાએ મોડેલ ચલાવ્યા અને દુષ્કાળની આગાહી કરી. પરંતુ વાસ્તવિકતા તેનાથી વિપરીત હતી. ચોમાસાએ માત્ર સામાન્ય જ નહીં પણ અતિશય વરસાદ આપી દીધો. પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે, વૈજ્ઞાનિકોએ પેસિફિક ડેકાડલ ઓસિલેશન (PDO)ને કેમ ઓછો અંદાજ આપ્યો?
પેસિફિક ડેકાડલ ઓસિલેશન (PDO)એ પેસિફિક મહાસાગરમાં સમુદ્ર સપાટીના તાપમાનમાં લાંબા ગાળાના ફેરફારોનો એક પેટર્ન છે. તે એક દાયકા ચક્રમાં, એટલે કે 20-30 વર્ષોમાં કાર્ય કરે છે. તે અલ નીનો અને લા નીના (ENSO) જેવું જ છે, પરંતુ તેનો સમયગાળો ઘણો લાંબો હોય છે. ENSO થોડા મહિનાઓથી બે વર્ષ સુધી ચાલે છે, જ્યારે PDO દાયકાઓ સુધી ચાલુ રહે છે.
PDOમાં બે મુખ્ય તબક્કાઓ હોય છે, સકારાત્મક અને નકારાત્મક. સકારાત્મક તબક્કામાં, ઉત્તરપૂર્વીય પેસિફિક મહાસાગરના કિનારાની નજીકના પાણી ગરમ હોય છે અને મધ્ય પેસિફિક ઠંડુ હોય છે. નકારાત્મક તબક્કામાં, બરાબર તેનાથી વિરુદ્ધ પેટર્ન જોવા મળે છે, ઉત્તરપૂર્વીય કિનારો ઠંડુ હોય છે અને મધ્ય ભાગ પ્રમાણમાં ગરમ હોય છે. હાલમાં, 2026માં, PDO ખૂબ જ મજબૂત નકારાત્મક તબક્કામાં છે, જેમાં સૂચક મૂલ્યો -1.3 થી -1.6 સુધી છે.
આ ઓસિલેશન માત્ર સમુદ્રના તાપમાનમાં ફેરફાર કરતું નથી પણ હવાના દબાણ, પવનની દિશા અને સમગ્ર વૈશ્વિક વાતાવરણીય પરિભ્રમણને પણ પ્રભાવિત કરે છે. તેનો ભારતીય ચોમાસા સાથે મજબૂત સંબંધ છે.
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે, નકારાત્મક PDO તબક્કો ભારતીય ઉનાળાના ચોમાસાને મજબૂત બનાવે છે. તે ભારત પર ભેજયુક્ત પવનોના પ્રવાહમાં સુધારો કરે છે. ચોમાસાનો પ્રવાહ મજબૂત બને છે, જે પશ્ચિમ પેસિફિક અને હિંદ મહાસાગરોમાંથી ભેજ ખેંચે છે. પરિણામ એ આવે છે કે, કોઈક જગ્યાએ સામાન્ય કરતા વધારે અને કેટલાક વિસ્તારોમાં અત્યંત ભારે વરસાદ પડે છે.
તેનાથી વિપરીત, સકારાત્મક PDO ઘણીવાર ભારતમાં નબળા ચોમાસા અને દુષ્કાળની સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓના રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે ભારતમાં નકારાત્મક PDO સમયગાળા દરમિયાન વધુ વરસાદ જોવા મળ્યો છે. આ અસર પશ્ચિમ ભારતના ભાગોમાં વધુ મજબૂત છે, જેમ કે ગુજરાત, જ્યાં અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજ PDO પેટર્નથી સીધી પ્રભાવિત થાય છે.
આ વર્ષે, વૈજ્ઞાનિકોએ મુખ્યત્વે ENSO (અલ નીનો) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. અલ નીનો નબળો પડવા અને લા નીનાની શક્યતા હોવા છતાં, ઘણા મોડેલોએ વરસાદની ખાધનો અંદાજ લગાવ્યો હતો. જો કે, PDOનો નકારાત્મક તબક્કો એટલો મજબૂત હતો કે તેણે ENSOના પ્રભાવને વટાવી દીધો. આ જ કારણ છે કે ઘણી આગાહીઓ ખોટી સાબિત થઈ.
PDOને ઓછો અંદાજવાના ઘણા કારણો છે. સૌથી મહત્વપૂર્ણ કારણ એ છે કે, PDO એક દશક ચક્ર છે, જ્યારે હવામાન આગાહી મુખ્યત્વે મોસમી સ્કેલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ENSO જેવા ટૂંકા ગાળાના ડ્રાઇવરો સરળતાથી મોડેલોમાં કેદ થાય છે, પરંતુ PDO જેવા લાંબા ગાળાના ડ્રાઇવરો મોડેલોમાં સંપૂર્ણપણે સમજવા અને સમાવિષ્ટ કરવા પડકારજનક છે.
બીજું, ઘણા મોડેલો PDOની પરિવર્તનશીલતાને ઓછો અંદાજ આપે છે. આબોહવા મોડેલો હજુ પણ દશક પરિવર્તનશીલતાને સંપૂર્ણ રીતે અનુકરણ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. પરિણામે, આગાહી કરનારાઓ PDOની શક્તિને ઓછો અંદાજ આપે છે.
ત્રીજું કારણ આબોહવા પરિવર્તનનું ઓવરલેપ છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ સમુદ્રના તાપમાનમાં વધારો કરી રહ્યું છે, જે PDO પેટર્નમાં કેટલાક ફેરફારોનું કારણ બની રહ્યું છે. કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે, વોર્મિંગ PDOના નકારાત્મક તબક્કાને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે, પરંતુ મોડેલો આ ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને સંપૂર્ણપણે સમજી શકતા નથી.
ગુજરાતમાં ભારે વરસાદ કોઈ એક સિસ્ટમનું પરિણામ નથી પરંતુ મોટી આબોહવા પેટર્નનો એક ભાગ છે. નકારાત્મક PDOએ ચોમાસાના પ્રવાહને દક્ષિણ તરફ ખસેડવામાં મદદ કરી. અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજ સતત આવી રહ્યો છે. ભૂગોળ અને શહેરી પૂર જેવા સ્થાનિક પરિબળોએ પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ કરી.
ચીખલી અને ઉમરગાંવ જેવા વિસ્તારો ભૌગોલિક રીતે એ સ્થિતિમાં છે જ્યાં પર્વતીય ભૂપ્રદેશ અને સમુદ્રની નિકટતા ભારે વરસાદને પ્રોત્સાહન આપે છે. 24 કલાકમાં 400 mmથી વધુ વરસાદ સામાન્ય નથી, તે એક અતિ ભારે ઘટના છે, જે આબોહવા પરિવર્તનના યુગમાં સામાન્ય બની રહી છે.
આ ઘટના આપણને યાદ અપાવે છે કે, હવામાન આગાહી ફક્ત ENSO પર આધારિત ન હોવી જોઈએ. PDO, ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ (IOD), અને એટલાન્ટિક મલ્ટિડેકેડલ ઓસિલેશન (AMO) જેવા અન્ય ડ્રાઇવરોને પણ એ જ પ્રકારનું મહત્વ આપવું જરૂરી છે. મલ્ટી-ડિકેડલ આગાહી પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે.
ખેડૂતો, વહીવટ અને સામાન્ય જનતાને પણ આ મોટા પેટર્નની જાણ હોવી જરૂરી છે. જો PDO નકારાત્મક તબક્કામાં રહેશે, તો આગામી કેટલાક વર્ષોમાં ભારતના ઘણા ભાગોમાં ભારે વરસાદ અને પૂર આવવાની સંભાવના છે. આ ઉપરાંત, આબોહવા પરિવર્તન આત્યંતિક ઘટનાઓની તીવ્રતામાં વધારો કરી રહ્યું છે. ગુજરાતમાં પાણીના આ વિનાશે ફરી એકવાર સાબિત કરી દીધું છે કે, પ્રકૃતિને ફક્ત એક જ દ્રષ્ટિકોણથી જોઈ શકાતી નથી.
