'માય લોર્ડ, ન્યૂઝરૂમ બંધ કરી દેવા પડશે'; આ કાયદા સામે મોટા મોટા મીડિયા હાઉસ સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યા

ડિજિટલ ન્યૂઝ પબ્લિશર્સ એસોસિએશન (DNPA)એ ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023ની કેટલીક જોગવાઈઓને પડકારતા સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી છે. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે, પત્રકારત્વ માટે કાયદામાં ચોક્કસ છૂટછાટોનો અભાવ હોવાથી તે પ્રેસ સ્વતંત્રતાને અસર કરી શકે છે. એસોસિએશનનો દાવો છે કે સમાચાર માટે સબંધિત લોકો પાસેથી સંમતિ મેળવવાની જરૂરિયાત પત્રકારત્વના સામાન્ય કાર્યમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે. મંગળવારે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ અરજી અને કાયદાની જોગવાઈઓ પર સ્ટે માંગતી અરજી પર કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ મોકલી હતી. આ કેસની આગામી સુનાવણી 17 નવેમ્બરના રોજ યોજાશે.

અરજદારો તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ માધવી દિવાને મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચને જણાવ્યું હતું કે, કાયદાની આ જોગવાઈઓથી ન્યૂઝરૂમ બંધ કરી દેવા પડે એવી સ્થિતિ ઉત્પન્ન થઇ શકે છે. બેન્ચમાં જસ્ટિસ જોયમલ્યા બાગચી અને V. મોહના પણ સામેલ હતા.

દીવાને જણાવ્યું હતું કે, ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટની પત્રકારત્વ પર અસરને પડકારતી આ પરંપરાગત મીડિયા સંસ્થાઓ દ્વારા દાખલ કરાયેલી આ પહેલી વ્યાપક અરજી છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે વ્યક્તિઓ વિશે સમાચાર પ્રકાશિત કરતા પહેલા તેમની પરવાનગી અને સંમતિ લેવી એ સમાચારના ખ્યાલ સાથે સમાધાન કરશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, સમાચારનું સમયસર બહાર આવવું આવશ્યક છે. પત્રકારોને કોઈ વ્યક્તિ પર રિપોર્ટિંગ કરતા પહેલા તે વ્યક્તિઓ પાસેથી પરવાનગી લેવાની ફરજ પાડવાથી પત્રકારત્વના કાર્ય પર અસર પડી શકે છે.

દીવાને એમ પણ કહ્યું હતું કે, કાયદાના ઉલ્લંઘન માટે મીડિયાએ પરિણામો ભોગવવા જોઈએ, પરંતુ સમાચાર પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં રિપોર્ટિંગ પર પ્રતિબંધ મુકાય એવી સ્થિતિ ન હોવી જોઈએ. તેમણે દલીલ કરી હતી કે આનાથી પ્રી-સેન્સરશિપની સિસ્ટમનું નિર્માણ થવાનું જોખમ રહેલું છે.

સુનાવણી દરમિયાન, મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાન્તે જણાવ્યું હતું કે, નાગરિકોના અધિકારો અને મીડિયાના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવાવું જોઈએ. તેમણે અરજદારોને કહ્યું કે તેઓ આ ક્ષેત્રના નિષ્ણાત છે અને કાયદાના દુરુપયોગને રોકવા માટે કયા સલામતીના પગલાં અપનાવવા જોઈએ તે અંગે કેન્દ્ર સરકાર અને કોર્ટને સલાહ આપી શકે છે.

દીવાને જણાવ્યું હતું કે, અરજી દાખલ થયા પછી, DNPAએ આ બાબતે કેન્દ્ર સરકારને પોતાના મંતવ્યો રજૂ કર્યા હતા. અરજી મુજબ, એસોસિએશને 10 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલયને એક વિગતવાર અહેવાલ સુપરત કર્યો હતો, જેમાં ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ અને તેના સંબંધિત નિયમોના અમલીકરણ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. ત્યારપછી 25 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ એસોસિએશનના પ્રતિનિધિઓ અને મંત્રાલયના અધિકારીઓ વચ્ચે એક બેઠક પણ યોજાઈ હતી.

ડિજિટલ ન્યૂઝ પબ્લિશર્સ એસોસિએશનમાં ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ, ધ હિન્દુ, ઇન્ડિયા ટુડે, ટાઇમ્સ ગ્રુપ, Zee, NDTV અને નેટવર્ક 18 સહિત 21 મુખ્ય મીડિયા સંગઠનોની ડિજિટલ પાંખોનો સમાવેશ થાય છે.

એસોસિએશને બંધારણની કલમ 32 હેઠળ ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટની ઘણી કલમો અને ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન રૂલ્સ, 2025ના કેટલાક નિયમોને પડકારતી અરજી દાખલ કરી છે.

આ અરજીમાં કાયદાની કલમ 7, 17(2), 18, 19, 27, 29, 36, 37 અને 44(3)ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, નિયમો 16, 17 અને 23ને પણ પડકારવામાં આવ્યા છે.

અરજીમાં જણાવાયું છે કે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ પત્રકારત્વ પ્રવૃત્તિઓ માટે કોઈ સ્પષ્ટ છૂટ આપતો નથી. અરજદારોના મતે, આ કાયદા હેઠળ, પ્રકાશકો, સંપાદકો, પત્રકારો અને સંવાદદાતાઓને વ્યક્તિગત ડેટાનો ઉપયોગ કરતા પહેલા વ્યક્તિઓને માહિતી પૂરી પાડવા, તેમની સંમતિ મેળવવા અને ડેટા ભૂંસી નાખવા જેવી આવશ્યકતાઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. તેઓ દલીલ કરે છે કે આ આવશ્યકતાઓ પ્રેસના સામાન્ય કાર્ય સાથે અનુકૂળ બેસતી નથી.

અરજીમાં ખાસ કરીને 'તપાસ પત્રકારત્વ'નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં જણાવાયું છે કે જાહેર કાર્યાલયમાં રહેલા લોકો દ્વારા ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરવર્તણૂક જેવા કેસોની તપાસ કરતી વખતે, પત્રકારોને વ્યાપક જાહેર હિતની વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર કરવાની જરૂર પડી શકે છે. અરજદારોનો દલીલ છે કે પત્રકારોને જે વ્યક્તિઓના વર્તનની તપાસ કરી રહ્યા છે તેમની પૂર્વ સંમતિ મેળવવાની જરૂર પાડવાથી આવા સમાચારની તપાસ અને પ્રકાશનમાં અવરોધ આવી શકે છે.

અગાઉના બિલોમાં પત્રકારત્વ માટે છૂટ આપવામાં આવી હતી: અરજીમાં ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદાના અગાઉના ડ્રાફ્ટનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

વ્યક્તિગત ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2018: બિલની કલમ 47 પત્રકારત્વ હેતુઓ માટે છૂટ આપવાની જોગવાઈ હતી.

પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2019: આમાં પણ પત્રકારત્વ પ્રવૃત્તિઓ માટે છૂટછાટ આપવા માટેની જોગવાઈ શામેલ હતી.

ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2021: આમાં પણ પત્રકારત્વ માટે છૂટ આપવામાં આવી હતી.

ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2022: અરજી અનુસાર, આ બિલમાં પત્રકારત્વ માટે સ્પષ્ટ મુક્તિ જાળવી રાખવામાં આવી ન હતી. તેના બદલે, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સૂચિત કરાયેલી મુક્તિ માટેની સિસ્ટમ પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો.

અરજદારો દલીલ કરે છે કે અંતિમ કાયદામાં પત્રકારત્વ માટે સ્પષ્ટ મુક્તિનો અભાવ હોવાથી સમાચાર પ્રકાશકો અને પત્રકારોને પ્રતિબંધોના જોખમમાં મૂકે છે, જે તેમના અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના બંધારણીય અધિકારને અસર કરી શકે છે. અરજીમાં એ હકીકત પર પણ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે, જ્યારે સંશોધન, આર્કાઇવિંગ અને આંકડાકીય પ્રક્રિયા જેવી પ્રવૃત્તિઓને ચોક્કસ મુક્તિ આપવામાં આવે છે, ત્યારે જાહેર હિતમાં હાથ ધરવામાં આવતી પત્રકારત્વને એ જ પ્રકારની મુક્તિ આપવામાં આવતી નથી. અરજદારોએ આને મનસ્વીપણું બતાવ્યું છે.

અરજી ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટની કલમ 36ને પણ પડકારે છે. ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન નિયમોના નિયમ 23 અને સાતમી અનુસૂચિ સાથે વાંચવામાં આવે ત્યારે, અરજદારો કેન્દ્ર સરકારની સત્તાઓ વિશે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે.

તેઓ આરોપ લગાવે છે કે, આ જોગવાઈઓ હેઠળ, કેન્દ્ર સરકાર ડેટા વિશ્વાસુઓ અને મધ્યસ્થીઓ પાસેથી માહિતી માંગી શકે છે, પરંતુ કોઈ પર્યાપ્ત સુરક્ષા નથી. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે, આ સત્તાઓના ઉપયોગમાં ન્યાયિક દેખરેખ, આવશ્યકતા અને પ્રમાણસરતાને લગતી પૂરતી શરતો અથવા અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિઓને સૂચના આપવી જરૂરી નથી.

અરજદારોને ડર છે કે, આ સત્તાઓનો ઉપયોગ પત્રકારોના ગુપ્ત સ્ત્રોતોને ઓળખવા અને તેમને લક્ષ્ય બનાવવા માટે થઈ શકે છે. આનાથી વ્હિસલબ્લોઅર્સ, એટલે કે, જે લોકો અનિયમિતતાઓનો પર્દાફાશ કરે છે, તેઓ પત્રકારોને જાહેર મહત્વની માહિતી પૂરી પાડવાથી અચકાય છે.

અરજીમાં CrPCની કલમ 37(1)ને પણ પડકારવામાં આવી છે. આ કલમ ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં માહિતી સુધી જાહેર પહોંચને પ્રતિબંધિત કરવાની કેન્દ્ર સરકારની સત્તા સાથે સંબંધિત છે. અરજદારોની દલીલ છે કે જાહેર હિતના આધારે માહિતી સુધી પહોંચને પ્રતિબંધિત કરવાની આ સત્તા અતિશય વ્યાપક છે અને તેનો ઉપયોગ સમાચારના પ્રસારને મર્યાદિત કરવા માટે થઈ શકે છે.