મહારાષ્ટ્ર સરકારની લોકપ્રિય 'મુખ્યમંત્રી મારી લાડલી બહેન યોજના'અંગે એક મહત્વની જાણકારી બહાર આવી છે. આ યોજના હેઠળ નોંધાયેલી દર 10માંથી લગભગ 4 મહિલાઓને વેરિફિકેશન પછી યોજનામાંથી નીકાળી દેવામાં આવી છે. આંકડામાં દર્શાવ્યા અનુસાર આવી અયોગ્ય મહિલાઓની સંખ્યા આશરે 92 લાખ સુધી પહોંચે છે. જોકે, રાજ્ય સરકારે સત્તાવાર રીતે અત્યાર સુધીમાં માત્ર 80 લાખ લાભાર્થીઓના નામ દૂર કર્યા હોવાનું સ્વીકાર્યું છે.
એક અંગ્રેજી અખબારમાં છપાયેલા અહેવાલ મુજબ, આશરે 92 લાખ દૂર કરાયેલા લાભાર્થીઓમાંથી, આશરે 62 લાખ eKYC (ઇલેક્ટ્રોનિક 'તમારા ગ્રાહકને જાણો') પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં અસમર્થ હતા. બાકીની મહિલાઓને એટલા માટે અયોગ્ય ગણવામાં આવી કારણ કે, આશરે 16 લાખ (17 ટકા) મહિલાઓની વાર્ષિક કૌટુંબિક આવક યોજના માટે નિર્ધારિત રૂ. અઢી લાખની મર્યાદા કરતાં વધુ હતી.
લગભગ 4.42 લાખ (4.8 ટકા) લાભાર્થીઓએ ચકાસણી દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે તેઓ અથવા પરિવારનો કોઈ સભ્ય સરકારી કર્મચારી હતા. આશરે 3.6 લાખ (3.9 ટકા) લાભાર્થીઓ પહેલાથી જ 'સંજય ગાંધી નિરાધાર યોજના' હેઠળ લાભ મેળવી રહ્યા હતા. આશરે 2.5 લાખ (2.7 ટકા) કેસોમાં, એક જ પરિવારના બે થી વધુ સભ્યો લાભ મેળવી રહ્યા હતા. આશરે 1.8 લાખ (2 ટકા) લોકો 65 વર્ષની મહત્તમ વય મર્યાદા કરતાં વધુ ઉંમરના હતા. જિલ્લા સ્તરીય ચકાસણી દરમિયાન, આશરે 1.7 લાખ (1.8 ટકા) કેસોમાં ગડબડી મળી આવી હતી. આશરે 29,000 પુરુષો અને આશરે 8,000 સરકારી કર્મચારીઓ પણ એવા મળી આવ્યા હતા કે જેઓ અયોગ્ય હોવા છતાં લાભ મેળવતા હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.
આ કાર્યમાં સામેલ અધિકારીઓનો અંદાજ છે કે, ચકાસણી પછી દૂર કરાયેલા લાભાર્થીઓને તેમની ચૂકવણી બંધ થાય તે પહેલાં કુલ આશરે રૂ. 14,000 કરોડ મળતા હતા. અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે, જેમની ચૂકવણી બંધ કરવામાં આવી હતી તેમને સરેરાશ 10 મહિના માટે સહાય મળી હતી.
આ યોજના 2.5 લાખથી ઓછી વાર્ષિક આવક ધરાવતા પરિવારોની 21થી 65 વર્ષની મહિલાઓને દર મહિને રૂ. 1,500 પ્રદાન કરે છે. સરકારી કર્મચારીઓ, આવકવેરા ભરનારાઓ અને કેટલીક અન્ય કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભાર્થીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી. આ યોજના હાલમાં 1.5 કરોડથી વધુ મહિલાઓને આવરી લે છે. સપ્ટેમ્બર 2025માં ચકાસણી પ્રક્રિયા શરૂ થાય તે પહેલાં, લાભાર્થીઓની સંખ્યા આશરે 2.43 કરોડ હતી.
અહેવાલો અનુસાર, સરકારે શરૂઆતમાં યોજના માટે ઓછી ભંડોળ રકમનો અંદાજ લગાવ્યો હતો, પરંતુ જ્યારે મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ તેના કવરેજમાં જોડાઈ, તેથી મૂળ બજેટ ઓછું પડી ગયું. આના કારણે સરકારે વચ્ચેથી જ તેમાં વધારાનું ભંડોળ ઉમેરવાની ફરજ પડી, જેના કારણે કુલ ખર્ચ રૂ. 60,000 કરોડથી વધુ થઈ ગયો.
કમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ (CAG)એ યોજનાના નાણાકીય વ્યવસ્થાપન અંગે પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. અહેવાલ મુજબ, 2024-25 માટે મહારાષ્ટ્રના નાણાકીય બાબતોના ઓડિટમાં, CAGએ બજેટ અંદાજ, ખર્ચ નિયંત્રણ અને નાણાકીય વ્યવસ્થાપનમાં મોટી ખામીઓ દર્શાવી હતી. આમાં આશરે રૂ. 3,541 કરોડનો કોઈ પણ કારણ વગરનો વધારાનો ખર્ચ, તાત્કાલિક ઉપયોગની જરૂર ન હોવા છતાં સરકારી થાપણ ખાતાઓમાં રૂ. 15,586 કરોડનો સંગ્રહ અને નબળા નાણાકીય નિયંત્રણોનો સમાવેશ થાય છે.
CAGએ ભલામણ કરી હતી કે, મોટી ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર યોજનાઓ માટે બજેટ બનાવતી વખતે લાભાર્થીઓની સંખ્યા અને ભંડોળની જરૂરિયાતોનું વધુ સચોટ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે.
એક અંગ્રેજી અખબારમાં છપાયેલા અહેવાલનો જવાબ આપતા, મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રી અદિતિ તટકરેએ જણાવ્યું હતું કે, વિધાનસભા ચૂંટણીના સમયપત્રક અને આચારસંહિતાના કારણે યોજના શરૂ થયા પછી તરત જ ફરજિયાત eKYC પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકાતી નથી. તેમણે કહ્યું કે ચુકવણી બંધ થાય તે પહેલાં લાભાર્થીઓને ફરજિયાત eKYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાની વારંવાર તકો આપવામાં આવી હતી. મંત્રીએ કહ્યું, 'એવું નથી કે સરકારે તેમને દૂર કર્યા. જેમણે નોંધણી કરાવી હતી અને જે યોગ્ય હતા તેમને eKYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી લાભ મળ્યા.'
રાજ્ય સરકારે આ યોજના માટે બજેટ ફાળવણી પણ 2025-26માં રૂ. 36,000 કરોડથી ઘટાડીને ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં રૂ. 26,500 કરોડ કરી છે, જે લગભગ રૂ. 9,500 કરોડનો ઘટાડો છે. જો કે, માસિક સહાય રકમ રૂ. 1,500થી વધારીને રૂ. 2,100 કરવાનું મહાયુતિ સરકારનું ચૂંટણી વચન હજુ પૂરું જ નથી થયું.
