સરકારી નોકરીઓમાં અનામત અને મેરિટ અંગે ચાલી રહેલી લાંબી બહેસ પર સુપ્રીમ કોર્ટે પૂર્ણવિરામ લગાવી દીધો છે. એક ઐતિહાસિક અને દૂરગામી નિર્ણયમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કરી દીધું કે અનામત કેટેગરીના (SC, ST, OBC અને EWS)ના ઉમેદવારો પણ સામાન્ય કેટેગરીની બેઠકોમાં નોકરી મેળવવા માટેના હકદાર છે, જો તેઓ સામાન્ય કેટેગરીના કટઓફ માર્ક્સ પૂરા કરે. પરંતુ શરત સાથે કે તેઓ મેરિટમાં જનરલ કેટેગરીના કટઓફ ગુણ હાંસલ કરે. આ નિર્ણય માત્ર અનામત કેટેગરીના મેઘાવી વિદ્યાર્થીઓ માટે મોટી જીત છે, પરંતુ આ સામાન્ય કેટેગરીની બેઠકોની પરિભાષાને પણ ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
આ કેસ રાજસ્થાન હાઈકોર્ટની એક ભરતી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલો છે. રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે કેટલીક જગ્યાઓ માટે ભરતીની જાહેરાત કરી હતી, જેમાં તેમણે એક નિયમ બનાવ્યો હતો કે અનામત કેટેગરીના ઉમેદવારોને સામાન્ય કેટેગરીની બેઠકો પર નિયુક્ત કરવામાં નહીં આવે, ભલે તેમના ગુણ સામાન્ય કેટેગરીના કટઓફ કરતા વધુ કેમ ન હોય. હાઈકોર્ટે તર્ક આપ્યો હતો કે જો અનામત કેટેગરીને જનરલ બેઠક ફાળવી આપવામાં આવી તો તે ડબલ બેનિફિટ જેવું હશે- પ્રથમ અનામતનો લાભ અને બીજું સામાન્ય કેટેગરીની બેઠકનો.
સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલને પૂરી રીતે ફગાવી દીધી. ન્યાયાધીશ દીપાંકર દત્તા અને ઓગસ્ટિન જી. મસીહની બેન્ચે રાજસ્થાન હાઈકોર્ટની અરજી ફગાવી દીધી, જેમાં કહ્યું હતું કે યોગ્યતાનું સન્માન થવું જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટે 1992ના ઐતિહાસિક ઈન્દિરા સાહનીના ચૂકાદાનો સંદર્ભ આપ્યો. ન્યાયાધીશ દત્તાએ કડક ટિપ્પણી કરતા કહ્યું કે, ‘અમારું માનવું છે કે ‘ઓપન’ શબ્દનો અર્થ માત્ર ખુલ્લી થાય છે. એટલે કે, ખુલ્લી કેટેગરી હેઠળ ભરવાની બેઠકો કોઈ ચોક્કસ જાતિ કે વર્ગની જાગીર નથી. તે બધા માટે ખુલ્લી છે.’ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે અનામતની ઉપલબ્ધતા કોઈ મેઘાવી ઉમેદવારને બિનઅનામત બેઠક પર મેરિટના આધારે પસંદ થતા નહીં રોકી શકે.
આ નિયમ કેવી રીતે લાગૂ થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટે ભરતી પ્રક્રિયાને લઈને સ્થિતિ એકદમ સ્પષ્ટ કરી દીધી
લેખિત પરીક્ષા: જો અનામત કેટેગરી (SC/ST/OBC)ના ઉમેદવાર લેખિત પરીક્ષામાં સામાન્ય કેટેગરીના કટઓફ કરતા વધુ ગુણ મેળવે છે, તો તેમને ઇન્ટરવ્યૂના સમયે સામાન્ય કેટેગરીના ઉમેદવાર ગણવામાં આવશે.
ફાઇનલ મેરિટ: જો ફાઇનલ પરિણામમાં તેમના કુલ ગુણ જનરલ કેટેગરીના કટઓફથી નીચે આવે છે, તો તેને પરત તેમની મૂળ અનામત કેટેગરીમાં પાછા ગણવામાં આવશે, જેથી અનામતનો લાભ મળી શકે.
