'બે બાળકોથી વધુ હોય તો ચૂંટણી ન લડી શકાય...' કાયદો સુપ્રીમ કોર્ટને ન ગમ્યો, મોટી બેન્ચ સુનાવણી કરશે

સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું છે કે જો લોકોના બે કરતાં વધુ બાળકો હોય તો સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ મૂકતા કાયદા હવે તેમની સુસંગતતા ગુમાવી ચૂક્યા છે. કોર્ટે આ કાયદાઓની બંધારણીય માન્યતા સાથે સંબંધિત મામલાને મોટી બેંચને મોકલી આપ્યો છે. કોર્ટનું કહેવું છે કે દેશમાં જન્મ દર સતત ઘટી રહ્યો છે અને વસ્તી સંબંધિત સ્થિતિ પણ બદલાઈ ગઈ છે.

જસ્ટિસ PS નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની ખંડપીઠે કહ્યું કે, બેથી વધુ બાળકો રાખવા પર સજા આપતા કાયદાનો આધાર હવે નબળો પડી ગયો છે. અગાઉ, આ કાયદાઓ પાછળ વસ્તી વધવાનો ડર હતો, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં વસ્તી સંબંધિત ફેરફારોએ આ વિચાર બદલી નાખ્યો છે.

બેન્ચે 2003ના કેસ 'જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય'માં આપેલા સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવા મામલો મોટી બેંચને મોકલી આપ્યો છે. તે નિર્ણયમાં કોર્ટે હરિયાણા પંચાયતી રાજ અધિનિયમ, 1994 હેઠળ 2 બાળકોની સ્થિતિને બંધારણીય ગણાવી હતી.

કોર્ટે કહ્યું કે 2003માં ભારતનો કુલ પ્રજનન દર 3 હતો, જે હવે ઘટીને 1.9 થઈ ગયો છે. જ્યારે વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે પ્રજનન દર 2.1 હોવો જરૂરી માનવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ થયો કે આવનારા સમયમાં દેશમાં વૃદ્ધોની વસ્તી વધી શકે છે અને કામ કરતા લોકોનો હિસ્સો ઘટી શકે છે.

આ મામલો મહારાષ્ટ્રની કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના પૂર્વ સરપંચ મંગળા ભીમરાવ ઈંગલેની અરજી સાથે સંબંધિત છે. તેણે ત્રીજું બાળક હોવાના આધાર પર તેની સદસ્યતા રદ કરવાને પડકારી હતી.

મંગળા ઈંગલેને મહારાષ્ટ્ર ગ્રામ પંચાયત અધિનિયમ, 1959ની કલમ 14(1)(j-1) હેઠળ ગેરલાયક ઠેરવવામાં આવી હતી. આ કાયદા અનુસાર, જો કોઈ વ્યક્તિ 2 કરતાં વધુ બાળકો હોય તો તે પંચાયત સભ્ય અથવા સરપંચનું પદ સંભાળી શકે નહીં. આ જોગવાઈ સપ્ટેમ્બર 2000માં અમલમાં આવી હતી. ઓગસ્ટ 2025માં, બોમ્બે હાઈકોર્ટે પણ તેમની ગેરલાયકાતને સમર્થન આપ્યું હતું.

સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે, આવા કાયદા લોકોના મૂળભૂત અધિકારો અને ચૂંટણીમાં ભાગ લેવાની સ્વતંત્રતા પર અસર કરે છે. કોર્ટના મતે, આ નિયમોના પરિણામે નાગરિકોના સમગ્ર વર્ગને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વમાંથી બાકાત રાખવામાં આવે છે, તેમ છતાં તેની જાહેર હોદ્દા રાખવાની વ્યક્તિની ક્ષમતા પર કોઈ અસર નથી.

ખંડપીઠે એમ પણ કહ્યું હતું કે આવા નિયંત્રણો લોકોને બાળકો પેદા કરવા અને લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાની વચ્ચે પસંદગી કરવા દબાણ કરે છે. આ બંધારણની કલમ 21 હેઠળ પ્રજનન સંબંધી નિર્ણયો લેવાના અધિકારને અસર કરે છે.

એમિકસ ક્યૂરી રુક્મિણી બોબડે દ્વારા કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, 7 રાજ્યોએ 2 બાળકોની શરતોવાળી જોગવાઈ દૂર કરી છે, જ્યારે 15 રાજ્યોમાં આવો કોઈ પ્રતિબંધ નથી. આસામ, ગોવા, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા અને ઉત્તરાખંડ એવા રાજ્યોમાં સામેલ છે જ્યાં બે બાળકની શરત હજુ પણ લાગુ છે.

જાપાન વિશ્વનું ચોથું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે. આશરે 12.25 કરોડની વસ્તી ધરાવતો આ દેશ ઝડપથી વૃદ્ધ થઈ રહ્યો છે અને હાલમાં વિશ્વનો સૌથી વૃદ્ધ દેશ છે. અહીં જન્મ દર સતત ઘટી રહ્યો છે, અને વૃદ્ધોની વસ્તી ઝડપથી વધી રહી છે. આજે, જાપાનની વસ્તીના આશરે 30 ટકા લોકો 65 વર્ષથી વધુ ઉંમરના છે. એટલે કે દર 10 જાપાનીમાંથી એક જાપાની વૃદ્ધ છે.