દેશમાં 20થી 29 વર્ષની વયના 6.3 કરોડ સ્નાતકોમાંથી 1.1 કરોડ બેરોજગાર છે, અને બહુ ઓછા સ્નાતકોને સ્નાતક થયાના એક વર્ષમાં ફિક્સ પગારવાળી નોકરી મળી શકે છે. અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીના અહેવાલ, 'ભારતમાં કામની સ્થિતિ- 2026'માં જાણવા મળ્યું છે કે, બેરોજગાર તરીકે નોંધણી કરાવ્યાના એક વર્ષમાં ફક્ત 7 ટકા સ્નાતકોને સ્થિર પગારવાળી નોકરી મળી શકે છે.
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે, સ્નાતક બેરોજગારીનો દર ઊંચો રહે છે, 15-25 વય જૂથ માટે બેરોજગારીનો દર 40 ટકા અને 25-29 વય જૂથ માટે 20 ટકા આસપાસ રહે છે. તેમાં જણાવાયું છે કે, સ્નાતક થયાના એક વર્ષમાં માત્ર એક નાનો હિસ્સો જ સ્થિર પગારવાળી નોકરી મેળવી શકે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સ્નાતકોની વધતી સંખ્યાને કારણે આ સમસ્યા વધુ વકરી છે. રિપોર્ટ અનુસાર, છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં યુવાનોની વસ્તીમાં ખુબ મોટો વધારો થયો છે, અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં નોંધણી દરમાં પણ વધારો થયો છે, જેનાથી યુવા સ્નાતકોની કુલ સંખ્યામાં વધારો થયો છે.
તેમાં જણાવાયું છે કે, આ પરિસ્થિતિને કારણે બેરોજગારીનો દર ઊંચો થયો છે, સાથે જ બેરોજગાર સ્નાતકોની સંખ્યામાં પણ વધારો થયો છે. 2023 સુધીમાં, 20થી 29 વર્ષની વયના 6.3 કરોડ સ્નાતકોમાંથી 1.1 કરોડ બેરોજગાર હતા. અહેવાલમાં એમ પણ જણાવાયું છે કે, સ્વતંત્રતા પછી, ભારતે શિક્ષણ સંબંધિત ઘણા અંતરને દૂર કરવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. તેમાં જણાવાયું છે કે, ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કુલ નોંધણી ગુણોત્તર ભારતના વિકાસ સ્તરને અનુરૂપ છે. શિક્ષણની પહોંચમાં લિંગ અને જાતિ આધારિત સામાજિક-આર્થિક અવરોધો ઘટ્યા છે (જોકે હજુ ઘણું કામ બાકી છે). જો કે, આની સાથે રોજગારમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો નથી થયા.
યુવા સ્નાતકો માટે બેરોજગારીનો દર ઊંચો રહે છે. શિક્ષણ સુધી પહોંચવું અસમાન છે. જો કે, શાળાથી કામના સ્થળ સુધીની સફર અનિશ્ચિત છે અને ઘણા લોકો માટે, સ્થિર, લાભદાયી રોજગારમાં પરિણમતી નથી. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે, છેલ્લા ચાર દાયકામાં, યુવાનોમાં શિક્ષણના સ્તરમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે, ઉચ્ચ શિક્ષણમાં નોંધણી દર 28 ટકા સુધી પહોંચ્યો છે, જેમાં મહિલાઓની ભાગીદારી ખાસ કરીને વધી રહી છે. જોકે, પુરુષોની નોંધણીમાં ઘટાડો થયો છે, જે 2017માં 38 ટકાથી ઘટીને 2024ના અંત સુધીમાં 34 ટકા થઈ ગયો છે. આ મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા તેમના પરિવારોને ટેકો આપવા માટે કમાણીની તકો શોધતા હોવાને કારણે છે.
ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓનો વ્યાપ પણ વિસ્તર્યો છે. પ્રતિ લાખ યુવાનોમાં કોલેજોની સંખ્યા 2010માં 29થી વધીને 2021માં 45 થઈ ગઈ છે, જેમાં ખાનગી સંસ્થાઓ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહી છે. આમ હોવા છતાં, પ્રાદેશિક અસમાનતાઓ યથાવત રહી છે, અને શિક્ષકોની અછત એક મોટો પડકાર છે. ખાનગી અને સરકારી બંને કોલેજોમાં શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર નિર્ધારિત ધોરણો કરતા ઘણી વધારે છે.
આ અહેવાલમાં એમ પણ જણાવાયું છે કે, 2010થી ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (ITI)ની સંખ્યામાં લગભગ 300 ટકાનો વધારો થયો છે, પરંતુ આની સાથે ખાનગી સંસ્થાઓમાં ગુણવત્તા અંગે ચિંતાઓ પણ ઉભી થઈ છે. ગરીબ પરિવારોના બાળકોની ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ભાગીદારી વધી છે, જે 2007માં 8 ટકાથી વધીને 2017માં 15 ટકા થઈ ગઈ છે, પરંતુ નાણાકીય અવરોધો હજુ પણ છે. પ્રમાણમાં સમૃદ્ધ પૃષ્ઠભૂમિના વિદ્યાર્થીઓ એન્જિનિયરિંગ અને મેડિસિન જેવા મોંઘા વ્યાવસાયિક અભ્યાસક્રમોમાં વધુ ભાગ લેવાનું વલણ ધરાવે છે. અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ ઇન્દુ પ્રસાદે જણાવ્યું હતું કે આજે, વધુ યુવાનો શિક્ષિત, જાગૃત અને કંઈક મેળવવાની ઇચ્છા ધરાવતા છે, જે એક નોંધપાત્ર સિદ્ધિ છે.
દેશમાં (15-29 વર્ષ) યુવાનો માટે ઉચ્ચ શિક્ષણની પહોંચમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. જોકે, રોજગારના પડકારો હજુ પણ યથાવત છે. 15-25 વર્ષની વયના સ્નાતકોમાં બેરોજગારીનો દર આશરે 40 ટકા છે, અને 25-29 વર્ષની વયના લોકોમાં, તે આશરે 20 ટકા છે. અહેવાલ મુજબ, ખૂબ ઓછા યુવાનોને સ્નાતક થયાના એક વર્ષમાં કાયમી રોજગાર મળે છે. જોકે, સ્નાતકો આવકના લાભોનો આનંદ માણે છે, શરૂઆતની કમાણી બિન-સ્નાતકો કરતા લગભગ બમણી છે. આ હોવા છતાં, 2011થી યુવાન પુરુષ સ્નાતકો માટે વેતન વૃદ્ધિની ગતિ ધીમી પડી છે.
તેમાં બહાર આવ્યું છે કે, યુવાનો કૃષિથી દૂર થઈને ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્રો તરફ વધુને વધુ આગળ વધી રહ્યા છે. માહિતી ટેકનોલોજી (IT), ઓટોમોટિવ અને વ્યવસાયિક સેવાઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધી છે, જ્યારે વ્યાવસાયિક ક્ષેત્રમાં જાતિ અને સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેનો લિંગ ભેદભાવ ઘટ્યો છે. રિપોર્ટના મુખ્ય લેખક અને યુનિવર્સિટીમાં અર્થશાસ્ત્રના એસોસિયેટ પ્રોફેસર રોઝા અબ્રાહમે જણાવ્યું હતું કે, આ અભ્યાસ છેલ્લા 40 વર્ષના સત્તાવાર ડેટા પર આધારિત છે અને યુવાનોની શિક્ષણથી રોજગાર સુધીની સફરમાં થયેલા ફેરફારોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
