ચીન, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ... જેવા દેશોમાં ઈંધણની કિંમતોમાં 50 ટકાનો વધારો, ભારત કેવી રીતે બચ્યું છે?

અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ ન તો સમાપ્ત થઈ રહ્યું છે કે, ન તો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખુલી રહ્યું છે. વૈશ્વિક તેલ આયાતનો 20 ટકા હિસ્સો વહન કરતી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અરાજકતા સર્જાઈ છે. એશિયન દેશો, જે તેમની મોટાભાગની ઉર્જા જરૂરિયાતો આયાત કરે છે, તેઓ સૌથી ગંભીર મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. ક્રૂડ ઓઇલની કિંમત લગભગ બમણી થઈ ગઈ છે. જાન્યુઆરી 2026માં ક્રૂડ ઓઇલ લગભગ 63 ડૉલર પ્રતિ બેરલમાં વેચાતું હતું, તે હવે 125 ડૉલર પર પહોંચી ગયું છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી વૈશ્વિક તેલ બજાર માટે ઘણું મોટું સંકટ બની રહ્યું છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 120-125ની આસપાસ રહ્યું છે અને આગામી દિવસોમાં તે પ્રતિ બેરલ 150-200 ડૉલર સુધી વધી શકે છે. એશિયન દેશો માટે કટોકટી ફક્ત કિંમત વિશે નથી, પરંતુ પુરવઠાની અછત વિશે પણ છે. વિશ્વ તેલનો સ્ટોક દરરોજ 80 લાખ બેરલ સુધી ઘટી રહ્યો છે. બજારમાં તેલના ભાવ તેની કટોકટીને વધુ ગંભીર કરી શકે છે. એશિયન દેશો હાલમાં તેમની વૈકલ્પિક પુરવઠા પ્રણાલીઓ, વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ અનામત (SPRs) અને તેલ ભંડાર પર આધાર રાખી રહ્યા છે, પરંતુ આ ભંડાર પણ ધીમે ધીમે ખતમ થઈ જશે. ભારતના પાડોશી દેશ પાકિસ્તાન પાસે ફક્ત 5 થી 6 દિવસનો તેલ ભંડાર બાકી છે. શ્રીલંકા અને બાંગ્લાદેશની પણ આવી જ સ્થિતિ છે.

2022નું વર્ષ યાદ કરો, જ્યારે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે રશિયન તેલ પર પ્રતિબંધને કારણે તેલના ભાવ પ્રતિ બેરલ 129 ડૉલર સુધી પહોંચી ગયા હતા. વૈશ્વિક તેલ પુરવઠામાં ફક્ત 3 ટકા ફાળો આપનાર રશિયાએ તેલના ભાવમાં આટલો ઉછાળો લાવ્યો હતો. જ્યારે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠામાં 20 ટકા ફાળો આપનાર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરવાની અસર કેટલી ખતરનાક હશે? જો હોર્મુઝ તાત્કાલિક ખુલી જાય તો પણ કટોકટી એટલી ઝડપથી સમાપ્ત નહીં થાય. મધ્ય પૂર્વ યુદ્ધે તેલ ભંડાર અને રિફાઇનરીઓનો નાશ કર્યો છે, જેની અસર તેલ બજાર પર પડી રહી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના પરિણામે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાનો 10 ટકા ભાગ ગાયબ થઈ ગયો છે. એશિયન દેશોમાં તેલની આયાત 13 ટકા ઘટી ગઈ છે.

ભારતના પડોશી દેશોમાં તેલના ભાવમાં વધારો અને પુરવઠામાં ઘટાડો થવાને કારણે તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થયો છે. પાકિસ્તાનમાં પેટ્રોલના ભાવ રૂ. 458ની નજીક પહોંચી ગયા છે. ડીઝલના ભાવ રૂ. 520ને વટાવી ગયા છે.

શ્રીલંકામાં પેટ્રોલના ભાવ 400 શ્રીલંકન રૂપિયા (LKR) પ્રતિ લિટર, નેપાળમાં 137.12 રૂપિયા, બાંગ્લાદેશમાં 135 ટકા પ્રતિ લિટર, મ્યાનમારમાં 146.82 રૂપિયા પ્રતિ લિટર, ભૂટાનમાં 83.52 ngultrum (Nu) પ્રતિ લિટર અને ચીનમાં 9.08 ચીની યુઆન (CNY) પ્રતિ લિટર છે.

ભારતમાં, છેલ્લા ચાર વર્ષથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ યથાવત છે. દિલ્હીમાં, પેટ્રોલ 94.77 રૂપિયા અને ડીઝલ 87.67 રૂપિયા પ્રતિ લિટર રહે છે. સરકારે એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડીને તેલ કંપનીઓના નુકસાનને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો ભારતીય તેલ કંપનીઓને ભારે નુકસાન પહોંચાડી રહ્યો છે. તેમને પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર 14 રૂપિયા અને ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર 18 રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. તેલના ભાવમાં સતત વધારો થવાને કારણે, પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રાખનારી તેલ કંપનીઓ આગામી દિવસોમાં તેમના ભાવમાં વધારો કરી શકે છે.

વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધી રહ્યા છે, પરંતુ જ્યારે તેલના ભાવ ઘટી રહ્યા હતા, ત્યારે ભારતીય તેલ કંપનીઓ રશિયન તેલ કંપની પાસેથી ઘણું વધારે ડિસ્કાઉન્ટ મેળવી રહી હતી. ત્યારે તેમણે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઘટાડ્યા ન હતા, અને કંપનીઓએ ખુબ મોટો નફો કર્યો હતો. 2025-26ના પ્રથમ 9 મહિનામાં, દેશની તેલ કંપનીઓએ કુલ રૂ. 1.37 લાખ કરોડ એટલે કે, લગભગ રૂ. 116 કરોડ પ્રતિ દિવસનો નફો કમાયો હતો. હવે, જ્યારે તેલના ભાવ વધી રહ્યા છે, ત્યારે આ કંપનીઓ આ નફાનો ઉપયોગ તેમના નુકસાનને સરભર કરવા માટે કરી રહી છે. સરકારે એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં રૂ. 10નો ઘટાડો કરીને તેલ કંપનીઓને રાહત આપી છે. આ ઉપરાંત, સરકારે ડીઝલ નિકાસ પર અણધાર્યો કર પણ અપનાવ્યો છે, જે રૂ. 21.50 પ્રતિ લિટરથી વધારીને રૂ. 55.5 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવ્યો છે. અહીં તમને બતાવી દઈએ કે, ભારત દર મહિને 191 કરોડ લિટર ડીઝલની નિકાસ કરે છે, જેનાથી માસિક 10,500 કરોડ રૂપિયાની આવક થાય છે. આનો ઉપયોગ વૈશ્વિક બજારમાં તેલના વધતા ભાવોને સરભર કરવા માટે થાય છે. આ ઉપરાંત, ભારત 40થી વધુ દેશોમાંથી તેલ આયાત કરે છે. પુરવઠામાં વૈવિધ્યીકરણ કરીને, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પરની નિર્ભરતાને ઓછી કરવામાં આવી રહી છે.