શ્રીરામની નગરીમાં વિદેશી રાણીની પ્રતિમા...કોરિયન ઉદ્યાન બનાવવાનું કારણ શું છે?

રામચરિતમાનસના ઉત્તરાખંડમાં એક ચોપાઈ આવે છે: ‘અખિલ વિશ્વ યે મોર ઉપાયા, સબ પર મોહી બરાબરી દાયા’ અર્થાત ‘આ આખું વિશ્વ મારી રચના છે, અને તેમાં બધા મારી સમાન દયાને પાત્ર છે.’ આ એક દોહા સાથે, રામાયણનો કેનવાસ એટલો વિશાળ અને વિસ્તૃત બને છે કે દુનિયાભરમાં રામલીલા અને રામકથાઓની પહોંચ બની જાય છે. પછી બાબા તુલસીની એ વાત પણ સિદ્ધ થઈ જાય છે કે, ‘હરિ અનંત હરિ કથા અનંત, કહહિં સુનહિં બહુબિધિ સબ સંતા.’

રામ કહાણીઓ ક્યારેય કોઈ સીમાઓ સુધી મર્યાદિત નહોતી; તેના બદલે, તેઓ દરેક સ્થળની સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત થઈને એક નવા સ્વરૂપમાં ઉભરી આવી. આ કથાઓ અને તેમના મંચનની મુખ્ય ભાવના અનિષ્ટ પર સરાઈનો વિજય જ રહી. ભલે તેના કહેવા અને સાંભળવાની પદ્ધતિઓ અલગ-અલગ હોય, શુદ્ધતાની ભાવના યથાવત રહી. એટલે, ફક્ત ભારત જ નહીં પરંતુ ઘણા અન્ય દેશો પણ રામાયણ અને રામકથાને પોતાનો આદર્શ માને છે અને આજે પણ તેમના શાસકો પાસેથી શ્રી રામ દ્વારા સ્થાપિત કરેલા એજ મર્યાદાવાળા આચરણની અપેક્ષા રાખે છે. આ વાતને ધ્યાનમાં લેતા, દક્ષિણ કોરિયાનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી બની જાય છે, જ્યાં આજે પણ રામ, રામાયણ અને રામના અયોધ્યાને એક સામાન્ય ભારતીયના દિલમાં જેટલું જ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.

ગયા અઠવાડિયે, દક્ષિણ કોરિયાનો અયોધ્યા સાથેનો સંબંધ વધુ મજબૂત બન્યો જ્યારે 24 ડિસેમ્બરે, શ્રી રામના શહેરમાં પ્રાચીન કોરિયન રાણી હિયો હ્વાંગ-ઓકની 10 ફૂટ ઊંચી કાંસાની પ્રતિમાનું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું. આ પ્રતિમા દક્ષિણ કોરિયાથી આયાત કરવામાં આવી હતી. અયોધ્યાના મેયર ગિરીશ પતિ ત્રિપાઠીએ પ્રતિમાનું અનાવરણ કર્યું. આ પ્રતિમાને ભારત-કોરિયા સભ્યતા સંબંધોનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. તેમણે કહ્યું કે, ‘આ એક ખૂબ જ શુભ અવસર છે. ભારત અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચેના સંબંધોમાં આ એક સીમાચિહ્નરૂપ છે. આપણે 2,000 વર્ષ પહેલાં દક્ષિણ કોરિયાની મુલાકાત લેનારા આપના પૂર્વજોને યાદ કરી રહ્યા હતા.’

હકીકતમાં, અયોધ્યામાં એક કોરિયન પાર્ક બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. 1999માં જ યોજનામાં સમાવિષ્ટ આ સ્મારક ઉદ્યાનનું વિસ્તરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેનો હેતુ દક્ષિણ કોરિયાની પરંપરાઓ, ખોરાક અને સાંસ્કૃતિક વારસો પ્રદર્શિત કરવાનો છે. સ્થાનિક વહીવટીતંત્રએ આ પ્રતિમા અને ઉદ્યાનને ભારત-દક્ષિણ કોરિયા સંબંધોમાં એક નવો સીમાચિહ્નરૂપ ગણાવ્યો છે.

ઇતિહાસ દલીલ કરે છે કે 48 ADમાં, આયુથૈયા (જેને અયોધ્યા માનવામાં આવે છે)માં જન્મેલી ભારતીય રાજકુમારી સુરીરત્ના કોરિયા ગયા હતા. ત્યાં, તેમણે ગાયા (કરક) રાજ્યના રાજા કિમ સુરો સાથે લગ્ન કર્યા અને કોરિયાની રાણી ‘હીઓ હ્વાંગ-ઓક’ બની. આ લગ્ને કરક રાજવંશનો પાયો નાખ્યો. આ જ કારણ છે કે, રામ મંદિરના નિર્માણના ઘણા સમય પહેલા, સેંકડો દક્ષિણ કોરિયનો દર વર્ષે અયોધ્યા આવીને રાણી હીઓ હ્વાંગ-ઓકને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા રહ્યા છે. આમ, ભારત અને કોરિયા વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક સંબંધો લગભગ 2000 વર્ષ જૂના છે. અયોધ્યામાં રાણી હીઓ હ્વાંગ-ઓકની કાંસ્ય પ્રતિમાનું અનાવરણ આ જોડાણને યાદ કરે છે.

રાણીના જોડાણને કારણે જ 2,000 વર્ષ અગાઉ રામકથા કોરિયા પહોંચી હતી અને તેની સંસ્કૃતિમાં ઢળી ગઈ. ત્યાંના ઘણા સમુદાયો માને છે કે તેમની માતૃભૂમિ અયોધ્યા હતી. આ માન્યતા પ્રાચીન કોરિયન ગ્રંથો અને પછીના સંશોધનો પર આધારિત છે, જેમાં સમુદ્રની પેલે પાર ‘આયુયતા’ નામની દૂરના દેશનો ઉલ્લેખ મળે છે. વિદ્વાનો આ આયુતાને પ્રાચીન અયોધ્યા સાથે જોડે છે.

દંતકથા અનુસાર, રાણી હીઓ હ્વાંગ-ઓક ખરેખર રાજકુમારી સુરીરત્ના હતા, જેમનો જન્મ અયોધ્યામાં થયો હતો. તેમના લગ્નના સમયે તેઓ માત્ર 16 વર્ષના હતા અને રાજા સુરોની પ્રથમ રાણી બન્યા હતા. ઇતિહાસકાર અને વૈદિક સ્થપતિ ઉદય ડોકરાસ દ્વારા લખાયેલ એક સંશોધન પત્રમાં કોરિયન લખાણ ‘સમગુક યુસા’નો સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો છે, જે રાજા સુરોની પત્નીને ‘આયુતા’થી આવેલા રાજકુમારી તરીકે વર્ણવે છે. કેટલાક અહેવાલો તો એવું પણ જણાવે છે કે રાજકુમારી પોતાની સાથે ચાના બીજ લઈને આવ્યા હતા.

BBCના એક અહેવાલમાં ચીની ગ્રંથોના સંદર્ભે જણાવાયું છે કે અયોધ્યાના રાજાને સપનામાં એક આદેશ મળ્યો હતો કે તેઓ પોતાની દીકરીને કોરિયા મોકલે જેથી તેમના લગ્ન રાજા કિમ સુરો સાથે થાય. આ જ દંતકથામાં એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે આ દંપતિને 10 પુત્રો હતા અને તેઓ 150 વર્ષથી વધુ સમય સુધી જીવ્યા. જો કે, આ એવું તથ્ય  છે, જે કહાનીને ઇતિહાસ નહીં, પરંતુ દંતકથાના ક્ષેત્રમાં મૂકે છે. તેમ છતાં દંતકથાઓ એટલી મજબૂત છે કે આજે પણ લોકો તેમના પ્રત્યે શ્રદ્ધાથી માથું ઝુકાવે છે.

2020 માં, ભારતમાં દક્ષિણ કોરિયાના તત્કાલીન રાજદૂત શિન બોંગ-કિલે એક મીડિયા વાતચીતમાં જણાવ્યું હતું કે, કોરિયાના પ્રાચીન ઇતિહાસમાં આ લગ્નનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. રાજા કિમ સુરોની સમાધિ પર મળેલા કેટલાક પુરાતત્વીય અવશેષો પણ અયોધ્યા સાથે જોડાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે. કરક રાજવંશના લગભગ 60 લાખ લોકો અયોધ્યાને પોતાનું વતન માને છે. આ સહિયારી સંસ્કૃતિ અને વારસાને માન્યતા આપતા, ભારત સરકારે 2019માં રાણી હિયો હ્વાંગ-ઓકના સન્માનમાં 25 અને 5 રૂપિયાના સ્મારક ટપાલ ટિકિટ પણ બહાર પાડી હતી.

અયોધ્યામાં રાણી હિયો હ્વાંગ-ઓકની હાજરી ફક્ત પ્રતીકાત્મક નથી. 2001માં સરયુ નદીના કિનારે તેમના માટે એક સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું હતું. 2015માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની દક્ષિણ કોરિયાની મુલાકાત દરમિયાન આ સ્મારકના વિસ્તરણ અને સુંદરીકરણ માટે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ મૂન જે-ઇન સાથે એક સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.

વિસ્તૃત ક્વીન હીઓ મેમોરિયલ પાર્કનું ઉદ્ઘાટન 2022માં કરવામાં આવ્યું હતું. લગભગ 21 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે બનેલ, આ પાર્ક રાજકુમારીની અયોધ્યાથી કોરિયા સુધીની યાત્રા દર્શાવે છે. તેમાં પથ્થરના શિલાલેખ, રાણી હીઓ અને રાજા કિમ સુરોની પ્રતિમાઓ, એક જળાશય અને એક પુલ છે જે પ્રતિકાત્મક રીતે દરિયાઈ સફર દર્શાવે છે.

જો કે, ઘણા ઇતિહાસકારો માનતા નથી કે રાણી હીઓ હ્વાંગ-ઓકનો ઇતિહાસ અયોધ્યા સાથે જોડાયેલો છે, ત્યારે કેટલાક તેના મૂળ ભારતના પ્રાચીન પાંડ્ય કાળ સાથે જોડે છે. પાંડ્ય રાજવંશ દક્ષિણ ભારતના શાસક રાજવંશ હતા. જો કે, એવું કહેવાય છે કે તેમણે આયુતાને બદલે તમિલનાડુના અથિયુથુ બંદરથી સફર કરી હતી.