'વન નેશન, વન ટાઇમ...' દેશની ઘડિયાળોનો સુમેળ સાધવાની જરૂર કેમ પડી? સરકારે જાહેરનામું બહાર પાડ્યું

કેન્દ્ર સરકારે દેશભરમાં સમયને લઇને એક સમાન અને ચોક્કસ જાળવણી વ્યવસ્થા લાગૂ કરવા તરફ એક મોટું પગલું ભર્યું છે. ગ્રાહક બાબતોના વિભાગે લીગલ મેટ્રોલોજી (ભારતીય માનક સમય) નિયમો, 2026ને નોટિફાઇ કર્યા છે. આ નવા નિયમો હેઠળ, ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ ટાઇમ (IST) દેશભરમાં કાનૂની, વહીવટી, વાણિજ્યિક અને અન્ય સત્તાવાર પ્રવૃત્તિઓ માટે સામાન્ય સમય સંદર્ભ હશે. આ નિયમો સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયાના 180 દિવસ પછી અમલમાં આવશે.

કેન્દ્રીય ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રી પ્રહલાદ જોશીએ આને 'Setting One Standard Time for India' ગણાવતા કહ્યું કે, ડિજિટલ ચૂકવણીથી લઈને ટ્રેન મુસાફરી સુધી ભારતને ચલાવવામાં ચોક્કસ સમયની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે એકવાર નવા નિયમો લાગૂ થઈ ગયા પછી, IST સમગ્ર ભારતમાં સામાન્ય સમય સંદર્ભ બની જશે, જે રોજિંદા સિસ્ટમોમાં વધુ ચોકસાઈ અને વધુ સારી સુમેળ લાવશે.

ગ્રાહક બાબતોના વિભાગે ગયા ગુરુવારે લીગલ મેટ્રોલોજી (ભારતીય માનક સમય) નિયમો, 2026ને નોટિફાઇ કર્યા હતા. નિયમો લાગૂ કરતા પહેલા 180 દિવસોનો સમય એટલે આપવામાં આવ્યો છે, જેથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના વિભાગો, વ્યવસાયિક સંસ્થાઓ, વિવિધ સંસ્થાઓ અને અન્ય સંસ્થાઓને તેમની હાલની સિસ્ટમોમાં જરૂરી તકનીકી ફેરફાર કરી શકે.

આખરે નવા નિયમોની જરૂર કેમ પડી?

ડિજિટલ અને ટેકનોલોજી-આધારિત સિસ્ટમોના વધતા ઉપયોગ સાથે, ચોક્કસ સમયની જરૂરિયાત ખૂબ રીતે વધી છે. બેંકિંગ, ડિજિટલ ચૂકવણીઓ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ, રેલવે, પાવર ગ્રીડ, કમ્પ્યુટર નેટવર્ક અને સરકારી રેકોર્ડ જેવી મહત્ત્વપૂર્ણ સિસ્ટમો ચોક્કસ સમય અને ટાઇમ-સ્ટેમ્પ પર ખૂબ આધાર રાખે છે.

જ્યારે વિવિધ સમય સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવાની સ્થિતિમાં સમયમાં સામાન્ય અંતર પણ લેવડ-દેવડની રેકોર્ડિંગ અને વિવિધ સિસ્ટમ વચ્ચે તાલમેળ પ્રભાવિત કરી શકે છે. સરકાર જણાવે છે કે નવા નિયમોનો ઉદ્દેશ્ય દેશની મહત્ત્વપૂર્ણ સિસ્ટમોમાં ચોક્કસ અને એક સમાન ભારતીય માનક સમયનો ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

સામાન્ય સમય સંદર્ભના અમલીકરણથી બેંકિંગ અને ડિજિટલ ચૂકવણી વ્યવહારો માટે ચોક્કસ ટાઇમ-સ્ટેમ્પિંગમાં મદદ મળશે. આ ઉપરાંત, રેલવે, એરપોર્ટ અને અન્ય પરિવહન પ્રણાલીઓ વચ્ચે વધુ સારું સંકલન સ્થાપિત કરી શકાય છે. ટેલિકોમ્યુનિકેશન અને ઇન્ટરનેટ નેટવર્કના વિશ્વસનીય સંચાલન, પાવર સિસ્ટમ્સમાં ચોક્કસ સમય-પાલન અને સરકારી અને કાનૂની રેકોર્ડની જાળવણી માટે પણ IST એક સામાન્ય સંદર્ભ તરીકે ઉપયોગ થશે. આ ઉપરાંત, આ સિસ્ટમ કટોકટી સેવાઓ અને અન્ય સમય-સંવેદનશીલ કામગીરીમાં સંકલન સુધારવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.

સરકાર સમગ્ર દેશમાં સચોટ IST ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે ભારતીય સંસ્થાઓ અને કાનૂની મેટ્રોલોજી પ્રયોગશાળાઓ દ્વારા જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓ વિકસાવી રહી છે. નવા નિયમોમાં ભારતની પોતાની સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ, 'NavIC' અને અન્ય માન્ય ભારતીય સમય સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવાની જોગવાઈઓ પણ શામેલ છે. આનો ઉપયોગ સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય રીતે સચોટ સમય પ્રદાન કરવા માટે કરવામાં આવશે.

હાલમાં, દેશમાં ઘણી સિસ્ટમો સમય નિર્ધારણ માટે વિદેશી ઉપગ્રહ-આધારિત સ્ત્રોતો પર આધાર રાખે છે. સરકારનું માનવું છે કે સ્વદેશી સમય પ્રસારણ માળખાકીય સુવિધાઓ વિકસાવવાથી મહત્ત્વપૂર્ણ સિસ્ટમો માટે નવા સ્થાનિક વિકલ્પો પૂરા પડશે અને બાહ્ય સમય સ્ત્રોતો પર નિર્ભરતા ઓછી થશે.

શું છે 'એક રાષ્ટ્ર, એક સમય' પહેલ શું છે?

સરકાર 'એક રાષ્ટ્ર, એક સમય' પહેલ હેઠળ આ સિસ્ટમને આગળ વધારી રહી છે. આ પહેલના ભાગ રૂપે જુલાઈ 2026માં બેંગલુરુ સ્થિત Regional Reference Standard Laboratory (RRSL)માં 'વ્હાઇટ રેબિટ ટેકનોલોજી પર આધારિત ભારતીય માનક સમય પ્રસારણ પ્રદર્શન નેટવર્ક' શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

આ સિસ્ટમ દ્વારા બેંકિંગ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, પાવર, ટ્રાન્સપોર્ટ અને ડિજિટલ ગવર્નન્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારતીય માનક સમય પહોંચાડવાનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. ગ્રાહક બાબતેના વિભાગે CSIR-NPL, ISRO, SEBI, NSE, BSNL અને અન્ય સંબંધિત સંસ્થાઓ સાથે સહયોગથી RRSL બેંગલુરુ અને NSE ચેન્નાઈ વચ્ચે સુરક્ષિત રીતે IST ઉપલબ્ધ કરાવવાનું પ્રદર્શન પણ કર્યું છે.

વ્હાઇટ રેબિટ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ ખૂબ જ ચોક્કસ સમયના સુમેળ (ટાઇમ સિંક્રોનાઇઝેશન) માટે થાય છે. આ ટેકનોલોજી દ્વારા, સરકારે દર્શાવ્યું છે કે એક સમાન અને સચોટ IST વિવિધ મહત્ત્વપૂર્ણ સિસ્ટમો અને સંસ્થાઓ સુધી પહોંચાડી શકાય છે. આ સિસ્ટમ ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે જ્યાં થોડી સમયની વિસંગતતા પણ રેકોર્ડ-કીપિંગ અને સિસ્ટમ કામગીરીને અસર કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ડિજિટલ નાણાકીય વ્યવહારોમાં કોઇ ટ્રાન્ઝેક્શનના ચોક્કસ સમયનું રેકોર્ડિંગ જરૂરી છે.