ભારતમાં સીમાંકન અંગે ઉત્તર વિરુદ્ધ દક્ષિણનો વિવાદ ફરી એક વખત ચર્ચામાં આવી ગયો છે. તમિલનાડુના CMએ સીમાંકનનો આક્રમક વિરોધ કર્યો છે અને દરેક ઘરમાં કાળા ઝંડા ફરકાવવાનું આહ્વાન કર્યું છે. દક્ષિણના રાજ્યોને ડર છે કે સીમાંકનથી લોકસભામાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ ઘટી જશે.
આ સમગ્ર વિવાદ મહિલા અનામત બિલ પર ચર્ચાઓથી શરૂ થયો છે. PM નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું છે કે, તેઓ 2029ની ચૂંટણીમાં મહિલાઓને 33 ટકા અનામતનો લાભ આપવા માંગે છે. આ હાંસલ કરવા માટે, સરકાર લોકસભા બેઠકોનો વિસ્તાર કરી રહી છે. સરકાર ઇચ્છે છે કે 2029ની લોકસભા ચૂંટણીમાં 850 બેઠકો હોય, જેમાં રાજ્યો માટે 815 અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે 35 બેઠકો હોય.
14 એપ્રિલ, 2026ના રોજ, કેન્દ્ર સરકારે 3 મહત્વપૂર્ણ બિલોના ડ્રાફ્ટ સાંસદો સાથે શેર કર્યા. આ બિલોમાં બંધારણ (131મો સુધારો) બિલ-2026, સીમાંકન બિલ-2026 અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બિલનો સમાવેશ થાય છે.
આ 3 બિલ 16-18 એપ્રિલના રોજ સંસદના ખાસ સત્રમાં રજૂ કરવામાં આવશે. તે લોકસભાની કુલ બેઠકોની સંખ્યા 543થી વધારીને 850 કરશે. આ સીમાંકન 2011ની વસ્તી ગણતરી પર આધારિત હશે, જેથી 2029ની લોકસભા ચૂંટણીથી 33 ટકા મહિલા અનામત લાગુ કરી શકાય.
આ 307 બેઠકો (543માંથી 850) કેવી રીતે વધશે, દરેક રાજ્યમાં કેટલી બેઠકો હશે? આ વધારાનો આધાર શું હશે? એક રાજ્યની બેઠકો વધુ કેમ વધશે, જ્યારે બીજા રાજ્યની બેઠકો ઘટી જશે, આ સમગ્ર વિવાદનું કેન્દ્રબિંદુ છે.
તમિલનાડુ, તેલંગાણા, કેરળ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ વગેરે જેવા દક્ષિણી રાજ્યો આ પ્રસ્તાવનો સખત વિરોધ કરી રહ્યા છે.
એક વીડિયો સંદેશમાં, તમિલનાડુના CM સ્ટાલિને મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો કરવાની ચેતવણી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, જો રાજ્યને નુકસાન પહોંચાડે તેવા કોઈપણ પગલાં લેવામાં આવશે, અથવા જો સીમાંકનથી ઉત્તરીય રાજ્યોની રાજકીય શક્તિમાં અપ્રમાણસર વધારો થશે, તો તમિલનાડુ સંપૂર્ણપણે સ્થગિત થઈ જશે અને 'પુરી તાકાતથી વિરોધ' કરવામાં આવશે.
અન્ય એક રાજ્ય તેલંગાણાના CM રેવંત રેડ્ડીએ PM નરેન્દ્ર મોદીને એક ખુલ્લો પત્ર લખ્યો હતો. તેમાં, તેમણે પ્રસ્તાવિત સીમાંકન પર ચર્ચા કરવા માટે સર્વપક્ષીય બેઠક બોલાવવાની વિનંતી કરી હતી. તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે, આર્થિક યોગદાનને ધ્યાનમાં લીધા વિના પ્રમાણસર ધોરણે લોકસભા બેઠકો વધારવાથી દેશના સંઘીય સંતુલનને વિકૃત થશે.
CM રેડ્ડીએ જણાવ્યું હતું કે, પ્રમાણસર મોડેલ દક્ષિણ રાજ્યોના લોકો અને સરકારોને સ્વીકાર્ય રહેશે નહીં, અને તેમની ચિંતાઓનું સમાધાન કર્યા વિના આગળ વધવાનો કોઈપણ પ્રયાસ અનિવાર્યપણે વ્યાપક વિરોધ અને પ્રતિકાર તરફ દોરી જશે, કારણ કે તે વાજબી પ્રતિનિધિત્વના મૂળભૂત સિદ્ધાંતને અસર કરે છે.
તેથી, તેમણે જણાવ્યું હતું કે, એક સામૂહિક ઉકેલ શોધવો જોઈએ જે સમાન અને ટકાઉ બંને હોય.
ભારતમાં અત્યાર સુધીમાં 3 સીમાંકન થયા છે, અને લોકસભા બેઠકોમાં વધારો થયો છે. 1973માં, 1971ની વસ્તી ગણતરીના આધારે કરવામાં આવેલા ત્રીજા સીમાંકનના પરિણામે લોકસભાની બેઠકો 522થી વધીને 543 થઈ ગઈ. આ છેલ્લી વખત હતું જ્યારે લોકસભાની કુલ બેઠકોમાં વધારો થયો હતો.
આ પછી, 1976માં, 42મા બંધારણીય સુધારાએ 1971ની વસ્તી ગણતરીના આધારે લોકસભા અને વિધાનસભાની બેઠકો પર પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવ્યો. તેનો પ્રાથમિક હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો કે, વસ્તી નિયંત્રણ લાગુ કરનારા રાજ્યો, ખાસ કરીને દક્ષિણ રાજ્યોને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વમાં નુકસાન ન થાય.
ભારતમાં, સીમાંકનના આધારે લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારવા માટેનો પ્રાથમિક માપદંડ વસ્તી છે. એનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે, દરેક મતવિસ્તારમાં લગભગ સમાન સંખ્યામાં મતદારો હોય જેથી 'એક વ્યક્તિ, એક મત, એક મૂલ્ય'ના સિદ્ધાંતનો અમલ થાય. સીમાંકન દરમિયાન, દરેક રાજ્યને તેની કુલ વસ્તીના પ્રમાણમાં બેઠકો મળે છે. સંસદ કુલ બેઠકોની સંખ્યા નક્કી કરે છે, પરંતુ તેમનું વિતરણ વસ્તી ગુણોત્તરના આધારે થાય છે.
દક્ષિણના રાજ્યો દલીલ કરે છે કે, સરકાર વસ્તી નિયંત્રણ લાગુ કરવા બદલ દક્ષિણના રાજ્યોને સજા કરી રહી છે. તેઓ આને સંઘીય માળખા પર હુમલો માને છે.
https://twitter.com/_YogendraYadav/status/2044104790763024555
કેન્દ્ર સરકારે 1970ના દાયકામાં પરિવાર નિયોજનને પ્રોત્સાહન આપ્યું. દક્ષિણના રાજ્યોએ તેનો સફળતાપૂર્વક અમલ કર્યો. તેમનો પ્રજનન દર 2.1ના રિપ્લેસમેન્ટ સ્તરથી નીચે છે. આના કારણે દક્ષિણના રાજ્યોમાં વસ્તી સ્થિર થઈ છે. 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં તેમની વસ્તી વૃદ્ધિ પણ ઓછી હતી. જો 2011કે પછીની વસ્તી ગણતરીના આધારે બેઠકો ફાળવવામાં આવે, તો ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશ જેવા ઉત્તરી રાજ્યોને વધુ બેઠકો મળશે, કારણ કે તેમની વસ્તી વધારે વધી છે. દક્ષિણના રાજ્યો દલીલ કરે છે કે, તેમને તેમના સારું કામ કરવાની 'સજા' આપવામાં આવી રહી છે.
હાલમાં, દક્ષિણના રાજ્યોમાં તેમની વસ્તીની તુલનામાં અપ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ છે. નવા સીમાંકનથી તેમનો સંબંધિત હિસ્સો ઘટશે.
ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તર પ્રદેશ, જેમાં હાલમાં 80 લોકસભા બેઠકો છે, ત્યાં બેઠકોમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે. કેટલાક અંદાજો તેને 120 કહે છે. ચિદમ્બરમે કહ્યું કે સીમાંકન પછી, આ સંખ્યા વધીને 140 થઈ શકે છે.
તામિલનાડુમાં હાલમાં 39 લોકસભા બેઠકો છે. સીમાંકન પછી, તમિલનાડુની બેઠકો 50-51 સુધી પહોંચી શકે છે. પરંતુ તમિલનાડુનો એકંદર હિસ્સો ઘટશે. ચૂંટણી વિશ્લેષક યોગેન્દ્ર યાદવે X પર દાવો કર્યો છે કે, સીમાંકનને કારણે તમિલનાડુને 11 અને કેરળને 8 બેઠકોનું નુકસાન થશે.
દક્ષિણના રાજ્યો કહે છે કે, 5 દક્ષિણના રાજ્યોની કુલ બેઠકો ઉત્તર કરતા ઓછી હશે, જેના કારણે સરકારી નીતિઓ, ભંડોળ, ભાષા અને વિકાસ યોજનાઓ વધુ ઉત્તર-કેન્દ્રિત બની શકે છે.
કેન્દ્રીય મંત્રી કિરેન રિજિજુએ કહ્યું છે કે, કેટલાક લોકો ખોટા સીમાંકન ડેટા રજૂ કરીને મહિલા અનામતના મુદ્દા પર દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યોને ગેરમાર્ગે દોરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં મહિલા અનામતની આસપાસ કોઈ રાજકારણ ન હોવું જોઈએ. બધા રાજકીય પક્ષો 'મહિલા સશક્તિકરણ' માટે એક થયા છે.
કિરેન રિજિજુએ મંગળવારે કહ્યું હતું કે, જ્યારે બંધારણીય સુધારા બિલ હેઠળ લોકસભાની સભ્યપદ મહત્તમ 850 બેઠકો સુધી વધારવામાં આવશે, ત્યારે દક્ષિણ રાજ્યોને તેનો ફાયદો થશે, કારણ કે મતવિસ્તારોની સંખ્યા પણ પ્રમાણસર વધશે. રિજિજુએ ભાર મૂક્યો હતો કે, બંધારણીય સુધારા બિલનો મુસદ્દો સંપૂર્ણપણે સંતુલિત અને વિચારશીલ રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં દરેક સમુદાય, પ્રદેશ અને રાજ્યની આકાંક્ષાઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે. તેથી, ટીકા માટે કોઈ અવકાશ નથી.
જો કોઈ નીતિઓ અને કાર્યક્રમો પર આધારિત તેની ટીકા કરે છે તો તે રાજકીય ક્ષેત્રમાં સંપૂર્ણપણે સમજી શકાય તેવી છે. જુદા જુદા રાજકીય પક્ષોના અલગ અલગ મંતવ્યો હોઈ શકે છે, પરંતુ કોઈ પણ પક્ષ વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે 33 ટકા અનામતનો વિરોધ કરી રહ્યો નથી.
