ભારત અને રશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગને મજબૂત બનાવતો એક મહત્વપૂર્ણ કરાર હવે અમલમાં આવ્યો છે. ફેબ્રુઆરી 2025માં નવી દિલ્હી અને મોસ્કો વચ્ચે હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, આ કરાર, જેને ઈન્ડો-રશિયન રેસિપ્રોકલ એક્સચેન્જ ઓફ લોજિસ્ટિક્સ એગ્રીમેન્ટ (RELOS) કહેવામાં આવે છે, તે આ વર્ષની 12 જાન્યુઆરીથી અમલમાં આવી ગયો છે, રશિયાના સત્તાવાર કાનૂની માહિતી પોર્ટલે શુક્રવારે અહેવાલ આપ્યો. આ કરાર હેઠળ, ભારત અને રશિયા હવે એકબીજાના પ્રદેશમાં મર્યાદિત લશ્કરી હાજરી જાળવી શકે છે. આમાં મહત્તમ 3,000 સૈનિકો, 5 યુદ્ધ જહાજો અને 10 વિમાનોનો સમાવેશ થાય છે, જે એકસાથે તૈનાત કરી શકાય છે.
આ તૈનાતી શરૂઆતમાં પાંચ વર્ષ માટે હશે, જેને બંને દેશોની સંમતિથી બીજા પાંચ વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય છે. રશિયન સંસદ (ડુમા)એ ડિસેમ્બર 2025માં આ કરારને મંજૂરી આપી હતી. ત્યારપછી, આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો સમિતિના પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ, વ્યાચેસ્લાવ નિકોનોવે સંસદમાં કરારને સમર્થન આપતા કહ્યું કે તે બંને દેશો વચ્ચે લશ્કરી સહયોગ અને લોજિસ્ટિક સપોર્ટને વધુ મજબૂત બનાવશે. નિષ્ણાતોના મતે, આ કરાર ભારત અને રશિયા વચ્ચે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધારવામાં એક પગલું માનવામાં આવે છે, જેનાથી બંને દેશો જરૂરિયાતના સમયે એકબીજાના લશ્કરી સંસાધનો અને થાણાઓનો વધુ સારી રીતે ઉપયોગ કરી શકશે.
ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો પારસ્પરિક લોજિસ્ટિક્સ એક્સચેન્જ કરાર (RELOS) ફક્ત એક સરળ સંરક્ષણ કરાર નથી, પરંતુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, જે લશ્કરી સહયોગને એક નવા સ્તરે લઈ જાય છે. આ કરારમાં સંયુક્ત લશ્કરી કવાયતો, તાલીમ કાર્યક્રમો અને માનવતાવાદી સહાય મિશનનો સમાવેશ થાય છે, જે બંને સૈન્ય વચ્ચે સંકલનને વધુ મજબૂત બનાવે છે. વધતા વૈશ્વિક તણાવ, ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષો અને યુક્રેનમાં યુદ્ધ વચ્ચે આ કરાર વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. RELOS માત્ર લશ્કરી કર્મચારીઓ અને સાધનોની હિલચાલનું આયોજન કરતું નથી, પરંતુ તેમના માટે જરૂરી લોજિસ્ટિક્સ અને સપોર્ટ સિસ્ટમ્સને પણ સુવ્યવસ્થિત કરે છે.
આ કરાર હેઠળ, જ્યારે કોઈ એક દેશની સેના બીજા દેશમાં તૈનાત કરવામાં આવે છે, ત્યારે યજમાન દેશ અનેક આવશ્યક સેવાઓ પૂરી પાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુદ્ધ જહાજો માટે બંદર સેવાઓ, સમારકામ સુવિધાઓ, પાણી અને ખાદ્ય પુરવઠો અને તકનીકી સંસાધનો પૂરા પાડવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે, લશ્કરી વિમાનો માટેની સેવાઓમાં હવાઈ ટ્રાફિક નિયંત્રણ, ફ્લાઇટ ડેટા, ફ્લાઇટ વિનંતીઓની પ્રક્રિયા, નેવિગેશન સિસ્ટમનો ઉપયોગ અને વિમાન પાર્કિંગ અને સુરક્ષાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, ઉડ્ડયન બળતણ, લુબ્રિકન્ટ્સ અને અન્ય વિશિષ્ટ પ્રવાહી પણ જરૂરિયાત મુજબ પૂરા પાડવામાં આવે છે. સાધનોના ખરાબ થઇ જવાના કિસ્સામાં, સમારકામની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે, જેનું મહેનતાણું નક્કી કરવામાં આવેલા નિયમો અનુસાર ચૂકવવામાં આવે છે. એકંદરે, RELOS કરાર ભારત અને રશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગને વધુ વ્યવહારુ, ઝડપી અને અસરકારક બનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે, જે બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં વ્યૂહાત્મક સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
આ કરાર બંને દેશો વચ્ચે લશ્કરી ભાગીદારીમાં એક નવું પરિમાણ ઉમેરવા માટે તૈયાર છે. આ કરાર હેઠળ, ભારત અને રશિયા એકબીજાની લશ્કરી સુવિધાઓ, જેમ કે એરપોર્ટ અને બંદરોનો ઉપયોગ કરી શકશે, જેનાથી જરૂર પડ્યે જહાજો, વિમાનો અને લશ્કરી કર્મચારીઓને સરળતાથી પ્રવેશ મળશે. ભારત માટે એક મુખ્ય ફાયદો એ રશિયન નૌકાદળના થાણા અને એરબેઝની ઍક્સેસ છે, જેમાં આર્કટિક જેવા વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. રશિયાને ભારતીય લશ્કરી સુવિધાઓ સુધી વ્યાપક પ્રવેશ આપવામાં આવશે, જેનાથી બંને દેશો વચ્ચે ઓપરેશનલ કોઓર્ડિનેશન વધુ મજબૂત બનશે. આ કરાર ફક્ત પ્રવેશ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ લશ્કરી સૈનિકોની તૈનાતીનો પણ સમાવેશ થાય છે. આનાથી બંને દેશો સંયુક્ત લશ્કરી કવાયતો, આપત્તિ રાહત કામગીરી અને જરૂર પડ્યે સંયુક્ત કામગીરી વધુ અસરકારક રીતે કરી શકશે.
