જો અમેરિકા નાટો છોડી દે તો શું થશે? શું ટ્રમ્પની આ ચેતવણીની પાછળ 'ડર અને સોદા'ની રણનીતિ તો નથી ને?

US પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ફરી એકવાર ખુલ્લેઆમ નાટોની ટીકા કરી રહ્યા છે. ગ્રીનલેન્ડ પર કબ્જાની ચર્ચાઓ વચ્ચે, ટ્રમ્પે કહ્યું કે કોઈ પણ વ્યક્તિ કે રાષ્ટ્રપતિએ નાટો લશ્કરી જોડાણ માટે એટલું બધું કર્યું નથી જેટલું તેમણે કર્યું છે. સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં, ટ્રમ્પે લખ્યું, 'જો હું ન હોત, તો આજે નાટો અસ્તિત્વમાં ન હોત! તે ઇતિહાસની કચરાપેટીમાં હોત. તે દુઃખદ છે, પરંતુ આ જ સત્ય છે.' આ નિવેદન ગ્રીનલેન્ડ માટેની તેમની યોજનાઓનો વિરોધ કરનારા સાથી દેશો પર ટેરિફ લાદવાની તેમની ધમકી પછી આવ્યું છે.

ટ્રમ્પના વક્તવ્ય સૂચવે છે કે, તેઓ ટૂંક સમયમાં નાટોમાંથી ખસી શકે છે. જો આવું થાય, તો શું નાટો પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી શકશે, અને જો નાટોનું અસ્તિત્વ રહ્યું તો તે કેવું દેખાશે? ચાલો આપણે તે જાણી લઈએ.

નાટો, ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન, એક લશ્કરી જોડાણ છે. તેનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત 'એક પર હુમલો એ બધા પર હુમલો' છે. તે બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી 1949માં સ્થાપિત થયું હતું. જ્યારે યુરોપને ડર હતો કે સોવિયેત યુનિયનનો વિસ્તરણ ફક્ત રાજકીય જ નહીં પણ લશ્કરી સ્વરૂપ પણ લઈ શકે છે, ત્યારે પશ્ચિમી દેશોએ એકબીજાના રક્ષણ માટે તેની સ્થાપના કરી. અને તેમાં કોઈપણ એક સભ્ય પર હુમલો બધા પર હુમલો માનવામાં આવતો હતો.

તેની સ્થાપના સમયે, જૂથમાં 12 દેશોનો સમાવેશ થતો હતો- યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, ઇટાલી, બેલ્જિયમ, નેધરલેન્ડ, લક્ઝમબર્ગ, ડેનમાર્ક, નોર્વે, પોર્ટુગલ અને આઇસલેન્ડ. તે સમયે, નાટો સંપૂર્ણપણે પશ્ચિમ વિરુદ્ધ સોવિયેત બ્લોકના દ્રષ્ટિકોણ પર આધારિત હતો. જો કે, હવે નાટોમાં 32 દેશોનો સમાવેશ થાય છે. ચાલો નાટોના વિવિધ દેશો અને આ દેશો ક્યારે જૂથનો ભાગ બન્યા તે શોધી કાઢીએ.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ-1949, કેનેડા-1949, યુનાઇટેડ કિંગડમ-1949, ફ્રાન્સ-1949, ઇટાલી-1949, બેલ્જિયમ-1949, નેધરલેન્ડ્સ-1949, લક્ઝમબર્ગ-1949, ડેનમાર્ક-1949, નોર્વે-1949, પોર્ટુગલ-1949, આઇસલેન્ડ-1949, ગ્રીસ-1952, તુર્કી-1952, જર્મની-1955, સ્પેન-1982, પોલેન્ડ-1999, હંગેરી-1999, ચેક રિપબ્લિક-1999, એસ્ટોનિયા-2004, લાતવિયા-2004, લિથુઆનિયા-2004, સ્લોવેકિયા-2004, સ્લોવેનિયા-2004, બલ્ગેરિયા-2004, રોમાનિયા-2004, અલ્બેનિયા-2009, ક્રોએશિયા-2009, મોન્ટેનેગ્રો-2017, ઉત્તર મેસેડોનિયા-2020, ફિનલેન્ડ-2023, સ્વીડન-2024.

હવે ચાલો વિચાર કરીએ કે, જો અમેરિકા તેનો ભાગ ન હોત તો નાટો ટકી રહેત કે નહીં. સૈદ્ધાંતિક રીતે, નાટોનું અસ્તિત્વ અમેરિકા વિના પણ શક્ય છે, કારણ કે તેના અન્ય સભ્ય દેશો આર્થિક રીતે સક્ષમ છે અને તેમની પાસે તાલીમ પામેલી સેના છે. વર્તમાન પરિસ્થિતિ અને થોડી વધુ વ્યવહારિક રીતે ધ્યાનમાં લેતા, આજનું નાટો અમેરિકાની શક્તિ પર ખૂબ નિર્ભર છે. અમેરિકા નાટોના કુલ લશ્કરી ખર્ચનો મોટો હિસ્સો ભોગવે છે, અને પરમાણુ સુરક્ષાથી લઈને ઉપગ્રહો, ગુપ્તચર માહિતી અને આધુનિક શસ્ત્રો પ્રણાલીઓ સુધીની દરેક બાબતમાં તેની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે.

જો અમેરિકા નાટોનો ભાગ ન હોત, તો તેનું સ્વરૂપ સ્વાભાવિક રીતે બદલાઈ ગયું હોત. કદાચ પછી, સંગઠન વૈશ્વિક લશ્કરી શક્તિમાંથી યુરોપ-કેન્દ્રિત સુરક્ષા માળખામાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં, ફ્રાન્સ, જર્મની અને બ્રિટન જેવા દેશો નેતા તરીકે ઉભરી શકે છે. અમેરિકા માટે, નાટો માત્ર એક સંરક્ષણ સંગઠન નથી, પરંતુ તેના વૈશ્વિક નેતૃત્વનું પ્રતીક પણ છે. નાટો દ્વારા, અમેરિકા યુરોપમાં તેની રાજકીય અને લશ્કરી હાજરી જાળવી રાખે છે અને રશિયા જેવી શક્તિઓને નિયંત્રણમાં રાખે છે. આ કારણોસર, નાટો ચોક્કસપણે અમેરિકન રાજકારણમાં ટીકાનો સામનો કરે છે, પરંતુ તેનાથી સંપૂર્ણ રીતે અલગ થવાની શક્યતા ખૂબ ઓછી છે. ઘણીવાર, નાટો પર સવાલ ઉઠાવીને, અમેરિકા તેના સાથી દેશો પર સંરક્ષણ ખર્ચ વધારવા માટે દબાણ કરે છે.

ટ્રમ્પનો આક્રોશ અચાનક થયેલો વિકાસ નથી, પરંતુ એક સુવિચારિત રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક વ્યૂહરચનાનો ભાગ છે. તેને સ્થાનિક રાજકારણ સાથે જોડીને, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અમેરિકન મતદારોને સંદેશ આપે છે કે અમેરિકા 'બીજાઓની સુરક્ષા માટે ફ્રીલાન્સ કોન્ટ્રાક્ટર' નહીં બને. ટ્રમ્પ એ દર્શાવવા માંગે છે કે અમેરિકન કરના પૈસા યુરોપિયન સુરક્ષા પર બિનજરૂરી રીતે ખર્ચવામાં આવશે નહીં.

વધુમાં, નાટો પર સવાલ ઉઠાવીને, ટ્રમ્પ પોતાને એક કઠોર, અલગ અને વાટાઘાટ કરનાર નેતા તરીકે રજૂ કરે છે. તેમનો ગૌણ ઉદ્દેશ્ય યુરોપિયન દેશો પર GDPના 2 ટકા સંરક્ષણ પર ખર્ચ કરવાની તેમની જવાબદારી પૂર્ણ કરવા દબાણ કરવાનો છે.

આ ઉપરાંત, ટ્રમ્પનો અભિગમ તેમની જૂની વાટાઘાટો શૈલી 'પહેલા ડરાવો, પછી સોદો કરો' સાથે પણ જોડાયેલો છે. તે કઠોર નિવેદનો આપે છે, જેનાથી બીજા પક્ષને અસ્વસ્થતા થાય છે અને પછી તેમને સોદાબાજીના સાધનમાં ફેરવી નાખે છે.

એક માનસિક સંદેશ પણ છે કે, નાટો અમેરિકા વિના અધૂરો છે. આ સંદેશ ફક્ત યુરોપ માટે જ નહીં, પરંતુ રશિયા, ચીન અને સમગ્ર વિશ્વ માટે છે કે અંતિમ શક્તિ હજુ પણ વોશિંગ્ટનના હાથમાં છે.