ઓઈલ કંપનીઓએ નફો કમાય છે તો પેટ્રોલ અને ડીઝલના વધતા ભાવનું કારણ શું છે?

મે મહિનામાં, ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ચાર વખત વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. તેની શરૂઆત 15 મેના રોજ થઇ હતી, જ્યારે પ્રતિ લિટર આશરે ₹3 નો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ, 19 મેના રોજ, ભાવમાં લગભગ 87 થી 91 પૈસા પ્રતિ લિટરનો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. ત્રીજો વધારો 23 મેના રોજ થયો હતો, જેમાં ફરી એકવાર લગભગ 87 થી 91 પૈસા પ્રતિ લિટરનો વધારો જોવા મળ્યો હતો. ચોથો અને સૌથી તાજેતરનો વધારો 25 મેના રોજ થયો હતો, જેમાં પેટ્રોલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર ₹2.61 અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર ₹2.71નો વધારો થયો હતો. એટલે કે, 15 મે અને 25 મે વચ્ચે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં કુલ ₹7 થી ₹7.50 પ્રતિ લિટરનો વધારો થયો.

સરકાર આ ભાવ વધારા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં તીવ્ર વધારાને જવાબદાર માને છે. સરકારના મતે, મધ્ય-પૂર્વમાં વધતા તણાવને કારણે તેલના ભાવમાં વધારો થયો છે, અને ભારત જેવા આયાત-આધારિત દેશને આની અસર સહેવી પડે છે. સરકારનો દાવો છે કે સરકારી તેલ કંપનીઓ લાંબા સમય સુધી કિંમત કરતા ઓછી કિંમતે ઇંધણ વેચી રહી હતી, જેના કારણે તેમને દૈનિક નુકસાન થઈ રહ્યું હતું. તેથી, આ નુકસાનને ઘટાડવા માટે આ ભાવ વધારો જરૂરી બન્યો હતો.

સરકારે એમ પણ કહ્યું છે કે, ગ્રાહકોને રાહત આપવાના માટે તેમણે ભાવ વધારો કરવાનું ઘણા સમય સુધી ટાળ્યું હતું અને અગાઉ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી ઘટાડીને બોજ હળવો કર્યો હતો. સરકારના મતે, જો આ પગલાં લેવામાં ન આવ્યા હોત, તો ભાવ વધુ હજી વધારે થયો હોત. વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને વર્તમાન ભાવ વધારો મર્યાદિત અને નિયંત્રિત છે.

તો, વિપક્ષે બળતણના ભાવ વધારવાના નિર્ણય પર સરકારની નિંદા કરી છે. 15 મેના રોજ પહેલી વાર ભાવવધારો કરવામાં આવ્યા પછી, કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધીએ X પર લખ્યું હતું કે, ભૂલ મોદી સરકારની, પરંતુ કિંમત જનતા ચૂકવશે. ₹3ના વધારાનો ઝટકો પહેલેથી જ લાગી ચૂક્યો છે; બાકીની વસૂલાત હપ્તામાં કરવામાં આવશે.

કોંગ્રેસના મહાસચિવ જયરામ રમેશે જણાવ્યું હતું કે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારતા મોંઘવારી વધશે, જે સંભવિત રીતે આર્થિક વિકાસની ગતિ ધીમી કરશે.

સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર લખતા રમેશે કહ્યું કે, વર્ષોથી  જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલના ભાવ ઓછા હતા અથવા ઘટી રહ્યા હતા ત્યારે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ સતત માંગ કરતી હતી કે તેનો લાભ ભારતીય ગ્રાહકોને આપવામાં આવે અને ગેસ, પેટ્રોલ અને ડીઝલના સ્થાનિક ભાવ ઘટાડવામાં આવે. જોકે, આવું થયું નહીં, અને ગ્રાહકોને લૂંટવામાં આવ્યા.

નફો કે નુકસાન

ભાવવધારા પહેલાં, કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ જણાવ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારાથી ગ્રાહકોને બચાવવા માટે સરકારી તેલ કંપનીઓ દરરોજ ₹1000 કરોડનું નુકસાન ઉઠાવી રહી છે. પરંતુ, 13 મે થી 19 મે દરમિયાન ત્રણ મુખ્ય તેલ કંપનીઓ- ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમે જાન્યુઆરીથી માર્ચ 2026ના સમયગાળા માટે તેમના ત્રિમાસિક પરિણામો જાહેર કર્યા. આ પરિણામો દર્શાવે છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન ત્રણેય કંપનીઓએ મજબૂત પ્રદર્શન કર્યું, સારો એવો નફો નોંધાવ્યો. ત્રણેય કંપનીઓએ મળીને ₹19,000 કરોડથી વધુનો નફો મેળવ્યો.

અજય શ્રીવાસ્તવ દિલ્હી સ્થિત થિંક ટેન્ક, ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવના ડિરેક્ટર છે. તેઓ તેલ કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા નુકસાન અંગેના દાવાઓ પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે. તેઓ કહે છે કે,"તેલ કંપનીઓના પરિણામો તાજેતરમાં જ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા, અને બધાએ જંગી નફો દર્શાવ્યો છે. બીજી બાજુ, અહેવાલો સતત ચાલતા રહે છે જેમાં દાવો કરવામાં આવે છે કે આ કંપનીઓ દરરોજ કરોડોનું નુકસાન સહન કરી રહી છે કારણ કે સરકાર તેમને પૂરતા પ્રમાણમાં ભાવ વધારવાની મંજૂરી આપી રહી નથી. તો, આ શું છે?"

ઓઇલ કંપનીઓ કેટલી ટકાવારી આવક જાળવી રાખશે અને સરકાર કેટલી ટકાવારી કર તરીકે વસૂલશે તે સ્પષ્ટ રીતે સ્થાપિત કરવા માટે સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા હોવી જરૂરી છે. જો આ પારદર્શક પ્રક્રિયા  આપણી સામે હશે તો તો બધું જ બરાબર થઈ જશે. જ્યારે 2020-21માં, જ્યારે તેલના ભાવ $25 થી $30 પ્રતિ બેરલ વચ્ચે હતા ત્યારે આપણા સ્થાનિક ભાવ લગભગ આટલા જ હતા. પરિણામે નોંધપાત્ર નફો મેળવવામાં આવ્યો હતો; તે નફો એક નિયુક્ત પૂલમાં નાખવો જોઈતો હતો. અથવા તો, તમે પેટ્રોલના ભાવ ઘટાડી શક્યા હોત, જે સરકારે ન કર્યા.

તો જેટલો નફો થો, તેને જો પૂલમાં જમા કરવામાં આવ્યો હોત, તો અસાધારણ ભાવ વધારા દરમિયાન તે ભંડોળનો ઉપયોગ ગ્રાહકોને અસરથી બચાવવા માટે કરી શકાતો હતો, જેનાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ભારે વધારાની જરૂરિયાત ટાળી શકાતી હતી.

તેઓ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે સમગ્ર ક્ષેત્ર પારદર્શિતાના અભાવ પર આધારિત છે, અને પારદર્શિતા લાવવાથી અસંખ્ય સમસ્યાઓનો ઉકેલા આવી જશે. તેલ કંપનીઓ માટે ત્રિમાસિક નાણાકીય પરિણામો માર્ચ સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે. તો, એવી વ્યાપક અપેક્ષા છે કે આગામી ક્વાર્ટરમાં આ કંપનીઓની નફાકારકતા પર પ્રતિકૂળ અસર દેખાવા લાગશે. 2022માં યુક્રેન યુદ્ધ પછી, ભારતની તેલ આયાત નીતિમાં મોટું પરિવર્તન આવ્યું. પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા પર પ્રતિબંધો લાદ્યા, જેના કારણે રશિયન તેલ ડિસ્કાઉન્ટેડ દરે ઉપલબ્ધ થયું; આ તકનો લાભ લઈને ભારતે ઝડપથી તેની આયાત વધારી.

અગાઉ, ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો નહિવત હતો. જો કે, 2022માં થોડા જ મહિનામાં, ભારતે મોટા પાયે રશિયન ક્રૂડ તેલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું, અને રશિયા ઝડપથી ભારતના પ્રાથમિક સપ્લાયર તરીકે ઉભરી આવ્યું. 2022-2023 નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન આ વૃદ્ધિ વધુ ઝડપી બની. ભારતની કુલ ક્રૂડ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો આશરે 2 ટકાથી વધીને 19 ટકા થયો, અને 2023-2024 દરમિયાન તે ઘણીવાર 35 થી 40 ટકાની વચ્ચે પણ પહોંચ્યો. સસ્તા તેલની ઉપલબ્ધતાએ ભારતને તેના આયાત ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરી; પરિણામે, રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર બન્યો, જે મોટાભાગે મધ્- પૂર્વના પરંપરાગત સપ્લાયર્સને વિસ્થાપિત કરી રહ્યો હતો. જોકે, પ્રશ્ન એ પણ છે કે, શું ભારત જે સમયે રશિયન તેલનું શુદ્ધિકરણ કરી રહ્યું હતું અને તેને અન્ય રાષ્ટ્રોને ફરીથી વેચી રહ્યું હતું, તેને ઈરાન સંઘર્ષ ફાટી નીકળ્યા પછી તરત જ આવી નિકાસ પર પ્રતિબંધ લાદીને બચાવવું જોઇતું હતું?

અજય શ્રીવાસ્તવ કહે છે કે, જ્યારે ઈરાન સાથે સંઘર્ષ શરૂ થયો, ત્યારે ચીન, સિંગાપોર અને કેટલાક અન્ય દેશો સહિત ઘણા દેશોએ રિફાઇન્ડ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ પર પ્રતિબંધો લાદ્યા. તેમણે સંઘર્ષને પગલે ઊભી થઈ શકે તેવી સંભવિત અછતને ઘટાડવા માટે આ પગલું ભર્યું. ભારતે પણ આવું જ કરવું જોઈતું હતું. પોતાની વાત ચાલુ રાખતા, શ્રીવાસ્તવ ઉમેરે છે કે, જો આપણે સરખામણી કરીએ અને વર્તમાન ડેટાની તપાસ કરીએ, તો ચીન પાસે છ મહિનાથી વધુ સમય સુધી ચાલે તેટલો ભંડાર હતો, જ્યારે ભારતના ભંડાર ખૂબ જ ટૂંકા ગાળા માટે હતા. તેથી, ભારતે તાત્કાલિક તેલ નિકાસ પર પ્રતિબંધ લાદવો જોઈતો હતો.

ચીન પાસે નોંધપાત્ર તેલ ભંડાર હતો, છતા તેઓએ નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનું પસંદ કર્યું. ભારતે આમ ન કર્યું; તો, મારું માનવું છે કે આપણે આવો પ્રતિબંધ લાગુ કરવો જોઈતો હતો. આજે પણ, પેટ્રોલ અને ડીઝલની આપણી નિકાસ સતત ચાલુ છે. ભારતના તેલ નિકાસકારો જાહેર અને ખાનગી બંને ક્ષેત્રોના છે. જો કે, રાષ્ટ્રીય હિતમાં, બધી સંસ્થાઓને પ્રતિબંધોનું પાલન કરવાની ફરજ પાડી શકાય છે. નિકાસ કરતી કંપનીઓ દલીલ કરે છે કે તેમના તેલ ખરીદદારો સાથે પહેલાથી જ કરાર છે, અને જો તેઓ આ કરારોનો ભંગ કરે છે, તો તેઓ નુકસાન ચૂકવવા માટે જવાબદાર રહેશે.

તે મુદ્દો માન્ય હોઈ શકે છે. છતા આ પ્રકારની રાષ્ટ્રીય કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં, ભારત સરકારે અન્ય તમામ વિચારણાઓને બાજુ પર રાખીને પેટ્રોલ અને ડીઝલની નિકાસ અટકાવવી જોઈતી હતી. ICRA ભારતમાં એક અગ્રણી સ્વતંત્ર ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સી છે. પ્રશાંત વશિષ્ઠ ICRAમાં સીનિયર વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ છે. તેઓ પર્યાપ્ત તેલ સંગ્રહ સુવિધાઓના અભાવ તરફ ધ્યાન દોરે છે. તેઓ કહે છે કે, હું માનતો નથી કે રશિયન ક્રૂડ તેલ 'સ્ટોક' કરવાનું વલણ યોગ્ય તર્ક છે. પરંતુ, આપણે કદાચ વધુ સંગ્રહ ક્ષમતાની જરૂર હતી. એવું નથી કે ભારતે તેલ નિકાસ ફક્ત એટલા માટે કર્યું કારણ કે તે સમયે ઓછી કિંમતે ઉપલબ્ધ હતું; તેના બદલે, ભારતે તેની હાલની સંગ્રહ ક્ષમતા જેટલું તેલ રાખી શકે તેટલું જ રાખ્યું.

વશિષ્ઠ કહે છે કે, ઘણા દેશોએ પહેલાથી જ 'ઓડ-ઈવન' યોજનાઓ લાગુ કરી દીધી છે અથવા પેટ્રોલ અને ડીઝલની ખરીદી પર મર્યાદા લાદી દીધી છે. જોકે, ભારતમાં હજુ સુધી રાષ્ટ્રીય ઉર્જા કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી નથી. આનું કારણ એ છે કે આપણે આપણી ક્રૂડ ઓઈલ સોર્સિંગ ક્ષમતાઓ જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યા છીએ. વધુમાં, એ કહેવું યોગ્ય છે કે જો ક્રૂડ ઓઈલ અથવા રિફાઈન્ડ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો વૈશ્વિક પુરવઠો 20 ટકા ઘટશે, તો આયાત કરનારા દેશો અનિવાર્યપણે તેની અસર અનુભવશે."