IPO અને GMP ની અસલી રમત: શું તમે રોકાણ કરો છો કે જુગાર રમો છો?

શેરબજારનો નવો ટ્રેન્ડ અને આપણી લાલચ:

આજકાલ ઓફિસની કેન્ટીન હોય, સોસાયટીનો બાંકડો હોય કે મિત્રોનું વોટ્સએપ ગ્રૂપ, બધે બસ એક જ ચર્ચા ચાલે છે: "પેલા IPO માં કેટલું પ્રીમિયમ ચાલે છે?" લોકો શેરબજારને જાણે રાતોરાત પૈસા ડબલ કરવાનું મશીન માની બેઠા છે. કોઈ પણ નવી કંપની બજારમાં આવવાની હોય, ત્યારે લોકો એ કંપની શું કામ કરે છે તે જોવાને બદલે સીધા જ તેના ગ્રે માર્કેટ પ્રીમિયમ પાછળ દોડવા માંડે છે. આ ડર અને લાલચના ચક્કરમાં લોકો પોતાની મહેનતની કમાણી કોઈ પણ અજાણી કંપનીમાં ઝીંકી દે છે. પણ દોસ્ત, આ બજારની વાસ્તવિકતા સોશિયલ મીડિયા પર દેખાતી ચમક કરતાં સાવ અલગ છે. આંધળી દોડમાં કૂદતા પહેલા સૌથી પહેલાં આ  GMPની અસલી રમત સમજવી પડશે અને ત્યારબાદ નવા આવનારા IPO ને કેવી રીતે જોવા તે શીખવું પડશે.

IPO GMP (Grey Market Premium) નો અસલી ખેલ શું છે?

જ્યારે પણ કોઈ કંપનીનો IPO જાહેર થાય, ત્યારે લોકો સૌથી પહેલા ગુગલ પર IPO GMP સર્ચ કરવા માંડે છે. જો IPO GMP 40% કે 50% ચાલતો હોય, તો લોકો આંખો બંધ કરીને માની લે છે કે લિસ્ટિંગના દિવસે સીધો એટલો નફો ખિસ્સામાં આવી જશે. પણ અહીં જ સામાન્ય માણસ સૌથી મોટી થાપ ખાઈ જાય છે.IPO GMP
સૌથી પહેલાં એ સમજો કે આ ગ્રે માર્કેટ કોઈ કાયદેસરનું કે સરકારી માર્કેટ નથી. આ એક સાવ બિનસત્તાવાર (Unofficial) બજાર છે, જ્યાં કંપની માર્કેટમાં લિસ્ટ થાય એ પહેલાં જ એની અરજીઓના સોદા થાય છે. આ બજાર પર સેબી (SEBI) કે કોઈ પણ સ્ટોક એક્સચેન્જનું કોઈ જ નિયંત્રણ હોતું નથી. હવે તમે જ વિચારો, જ્યાં કોઈ કાયદો જ નથી અને કોઈ હિસાબ નથી, ત્યાં કેટલી મોટી હેરાફેરી થઈ શકે!

બજારના મોટા ઓપરેટરો અને અમુક પાવરફુલ લોકો ઘણીવાર સાવ નબળી કંપનીનો GMP જાણીજોઈને કૃત્રિમ રીતે (Artificially) ઊંચો લઈ જાય છે. તેઓ પોતાના જ માણસો વચ્ચે અંદરોઅંદર નાના-નાના ડમી સોદા કરીને પ્રીમિયમ મોટું બતાવે છે. સામાન્ય રીટેલ રોકાણકારો આ ઊંચો GMP જોઈને ભોળવાઈ જાય છે અને એવું માની લે છે કે આ કંપનીમાં તો પબ્લિક તૂટી પડી છે, એટલે પૈસા નાખવા જ જોઈએ. પણ જે દિવસે શેર સત્તાવાર રીતે માર્કેટમાં લિસ્ટ થાય છે, એ જ દિવસે ઓપરેટરો પોતાનો નફો લઈને ગાયબ થઈ જાય છે. છેલ્લે પેલું 100% દેખાતું પ્રીમિયમ પરપોટાની જેમ ફૂટી જાય છે, અને સામાન્ય માણસ ઊંચા ભાવે શેર ખરીદીને ફસાઈ જાય છે.

SME IPO ના પ્રીમિયમથી ખાસ ચેતતા રહેજો

અત્યારે માર્કેટમાં SME (Small and Medium Enterprise) IPO નો ભારે ક્રેઝ છે. આ કંપનીઓ સાવ નાની હોય છે. સામાન્ય IPO માં 15 હજાર રૂપિયા લાગે, જ્યારે આમાં અરજી કરવા માટે સીધા ₹1,20,000 કે તેથી વધુ રકમની જરૂર પડે છે. આ કંપનીઓ કદમાં નાની હોવાથી ઓપરેટરો માટે આખો ખેલ કંટ્રોલ કરવો સાવ સહેલો બની જાય છે. તેઓ ગ્રે માર્કેટમાં 150% પ્રીમિયમ બતાવે છે, જેને જોઈને લોકો વ્યાજે પૈસા લાવીને પણ રોકી દે છે. લિસ્ટિંગ પછી જો આમાં 'લોઅર સર્કિટ' (Lower Circuit) લાગવાનું શરૂ થઈ જાય, તો તમે તમારા શેર કોઈને વેચી પણ નથી શકતા કારણ કે સામે કોઈ ખરીદવાવાળું જ હોતું નથી. જોતજોતામાં તમારા લાખો રૂપિયા બ્લોક થઈ જાય છે. એટલે માત્ર GMP જોઈને SME IPO માં પડતા પહેલા સો વાર વિચારવું.

Upcoming IPO માં સાચું રોકાણ કેવી રીતે કરવું?
હવે જ્યારે આપણે સમજી ગયા છીએ કે GMP પર 100% ભરોસો ન કરી શકાય, તો સવાલ એ થાય કે માર્કેટમાં આવતા નવા Upcoming IPO માં પૈસા ક્યાં રોકવા? માર્કેટમાં પૈસા કમાવા એ કોઈ ખરાબ વાત નથી, પણ માત્ર હવામાં ઉડતા આંકડા જોઈને પૈસા રોકવા એ રોકાણ નહીં, જુગાર છે. જ્યારે પણ માર્કેટમાં કોઈ નવો Upcoming IPO આવે, ત્યારે પ્રીમિયમ ભૂલીને કંપનીની અસલી તાકાત ચેક કરો.

એક સ્માર્ટ રોકાણકાર તરીકે તમારે આ ચાર બાબતો પર ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ:

1. કંપનીનો અસલી ધંધો (Business Model) શું છે? શું કંપની કોઈ એવી પ્રોડક્ટ કે સર્વિસ બનાવે છે જેની ડિમાન્ડ આવનારા 5 કે 10 વર્ષમાં સતત વધવાની છે? શું કંપનીનો બિઝનેસ તમને સરળતાથી સમજાય છે? જો કંપનીનો બિઝનેસ મોડલ જ અટપટો હોય અને માત્ર ટ્રેન્ડના નામે ચાલતો હોય, તો મિત્રોના કહેવાથી પૈસા ક્યારેય ન રોકો.
2. કંપનીનો ફાઇનાન્શિયલ ટ્રેક રેકોર્ડ જુઓ કોઈ પણ Upcoming IPO આવે ત્યારે તેની ઓફિશિયલ ફાઈલ (DRHP) પબ્લિક માટે મુકવામાં આવે છે. તેમાં જુઓ કે છેલ્લા 3 થી 4 વર્ષમાં કંપનીનું વેચાણ અને ખાસ કરીને એનો ચોખ્ખો નફો (Net Profit) સતત વધે છે કે નહીં. અમુક કંપનીઓ વર્ષોથી નુકસાન કરતી હોય અને માત્ર બજારની તેજીનો ફાયદો ઉઠાવીને પોતાનું દેવું ચૂકવવા પબ્લિક પાસેથી પૈસા ઉઘરાવવા આવતી હોય છે. આવી કંપનીઓથી દૂર રહેવું.
3. કંપની પૈસા કેમ માંગે છે? (Fresh Issue vs OFS) કંપની પબ્લિક પાસેથી જે કરોડો રૂપિયા લેવાની છે, એનું એ શું કરવાની છે? જો કંપની એ પૈસાથી નવો પ્લાન્ટ નાખીને ધંધો વધારવાની હોય, તો એ બહુ સારી નિશાની છે (આને Fresh Issue કહેવાય). પણ જો કંપનીના જૂના માલિકો કે રોકાણકારો પોતાના શેર વેચીને પૈસા ખિસ્સામાં નાખીને કંપનીમાંથી બહાર નીકળવા માંગતા હોય (આને Offer for Sale - OFS કહેવાય), તો તમારે સાવધ થઈ જવું જોઈએ.
4. મોટા માથાઓનું રોકાણ (QIB Subscription) Upcoming IPO ઓપન થાય ત્યારે પહેલા બે દિવસ માત્ર માર્કેટને ઓબ્ઝર્વ કરો. છેલ્લા દિવસે એ જુઓ કે Qualified Institutional Buyers (જેમ કે મોટા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ, વિદેશી રોકાણકારો અને બેંકો) એ આ કંપનીમાં કેટલો રસ દાખવ્યો છે. આ લોકો પાસે કંપનીનું એનાલિસિસ કરવા માટે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સની મોટી ટીમ હોય છે. જો મોટા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ એ IPO થી દૂર રહેતા હોય અને માત્ર સામાન્ય જનતા જ પ્રીમિયમ જોઈને તૂટી પડી હોય, તો સમજી જવાનું કે ત્યાં ફસાવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.

છેલ્લી વાત: ધીરજના ફળ મીઠા છે

શેરબજારમાં નવો Upcoming IPO એ સંપત્તિ બનાવવાની એક સારી તક ચોક્કસ છે, પણ એની પાછળ આંધળી દોડ ન મૂકો. બજાર હંમેશા એવા લોકોના ખિસ્સામાંથી પૈસા ખેંચી લે છે જેઓ રાતોરાત અમીર બનવા માંગે છે, અને એવા લોકોના ખિસ્સામાં નાખે છે જેઓ ધીરજ રાખે છે.
માત્ર અનઓફિશિયલ ગ્રે માર્કેટના આંકડાઓ પાછળ દોડવાનું બંધ કરો. આવનારા નવા IPO ની અસલી તાકાત જુઓ, એના બિઝનેસને સમજો અને સમજી-વિચારીને જ તમારી પરસેવાની કમાણી રોકો. જો તમે સારા ફંડામેન્ટલવાળી કંપની પકડશો, તો લિસ્ટિંગના દિવસે ભલે સામાન્ય નફો થાય, પણ લાંબા ગાળે એ કંપની તમને મોટું રિટર્ન ચોક્કસ આપશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

શું 100% GMP ધરાવતો IPO હંમેશા ડબલ જ થાય? ના, બિલકુલ નહીં. અગાઉ એવા ઘણા કિસ્સા બન્યા છે જ્યાં લિસ્ટિંગ પહેલા ગ્રે માર્કેટમાં 80% કે 90% નું પ્રીમિયમ બતાવતા IPO લિસ્ટિંગના દિવસે ખોટમાં (ડિસ્કાઉન્ટમાં) ખુલ્યા હોય. જીએમપી માત્ર એક અંદાજ છે અને ઘણીવાર તેમાં મોટા ખેલાડીઓનું મેન્યુપ્યુલેશન (રમત) હોય છે.

મારે સાચા Upcoming IPO ની માહિતી અને તારીખો ક્યાં જોવી જોઈએ? તમે બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (BSE) અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) ની ઓફિશિયલ વેબસાઈટ પર જઈને આવનારા તમામ સત્તાવાર IPO ની યાદી, તેમની ખુલવાની તારીખો, પ્રાઈસ બેન્ડ અને ઓફિશિયલ DRHP ડોક્યુમેન્ટ્સ સુરક્ષિત રીતે જોઈ શકો છો.

જો મને IPO ના લાગે તો મારા બ્લોક થયેલા પૈસા ક્યારે પાછા આવે? જો તમને ડ્રો (Lottery) માં શેર ફાળવવામાં ન આવે, તો ASBA સિસ્ટમ દ્વારા તમારા બેંક એકાઉન્ટમાં બ્લોક થયેલી રકમ રિઝલ્ટના 1 કે 2 દિવસની અંદર આપમેળે રિલીઝ (અનબ્લોક) થઈ જાય છે. તમારા પૈસા તમારા ખાતામાં જ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહે છે.

(નોંધ- આ ન્યૂઝ માહિતી આપવા માટે છે. કોઇપણ પ્રકારનો ઉપયોગ કરતા પહેલા એક્સપર્ટની સલાહ જરૂર લેવી)