આજે અમદાવાદ ગુજરાતનું સૌથી મોટું શહેર અને આર્થિક–સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. પરંતુ આ મહાનગર બનવા પાછળ લગભગ 1500 વર્ષોની રાજકીય અને ઐતિહાસિક યાત્રા છુપાયેલી છે. એક સમયે માત્ર 5 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર ધરાવતું શહેર આજે 505 ચોરસ કિલોમીટર સુધી વિસ્તરી ગયું છે.
કર્ણાવતી: સોલંકી યુગ (11મી–13મી સદી)
શરૂઆતમાં આ વિસ્તાર આશાવલ અથવા આશાપલ્લી તરીકે ઓળખાતો હતો, જ્યાં ભીલ સમુદાય વસતો હતો.11મી સદીમાં પાટણના સોલંકી રાજા કરણદેવ પ્રથમએ આશાવલના ભીલ રાજાને હરાવી કર્ણાવતી શહેરની સ્થાપના કરી, જે આજના મણિનગર નજીક આવેલું હતું. 13મી સદી સુધી સોલંકી શાસન રહ્યું, ત્યારબાદ રાજકીય પરિવર્તન છતાં શહેર ટક્યું રહ્યું.
અમદાવાદની સ્થાપના: સલ્તનત કાળ (1411–1572)
વર્ષ 1411 ઈસવીમાં ગુજરાતના સુલતાન અહમદ શાહ પ્રથમએ સાબરમતી નદીના પૂર્વ કાંઠે અમદાવાદ વસાવ્યું અને તેને રાજધાની બનાવી.
કહેવાય છે કે તેમણે નદીકાંઠે એક સસલાને કૂતરાનો પીછો કરતા જોયો—સાહસનું પ્રતીક માનતાં તેમણે ત્યાં શહેર વસાવવાનો નિર્ણય લીધો.
આથી કહેવત બની—“જ્યારે કૂતરાં પર સસ્સો આવ્યો, ત્યારે બાદશાહે શહેર વસાવ્યું.” 1487માં મહમૂદ બેગડાએ અમદાવાદને 10 કિમી લાંબી દિવાલ,, 12 દરવાજા,,189 બુરજ અને 6000 પરકોટાથી સુરક્ષિત બનાવ્યું.
મુઘલ યુગ: વેપારનું કેન્દ્ર (1573–18મી સદી)
1573માં સમ્રાટ અકબરે ગુજરાત જીત્યું. મુઘલ શાસનમાં અમદાવાદ વૈશ્વિક કાપડ વેપારનું કેન્દ્ર બન્યું.સમ્રાટ શાહજહાંએ અહીં લાંબો સમય વિતાવ્યો અને શાહીબાગમાં મોતી શાહી મહેલ બાંધ્યો. સુરત બંદર વિકસતા ગુજરાત અને અમદાવાદનું આર્થિક મહત્વ વધ્યું.
મરાઠા શાસન: દ્વૈધ સત્તા (1737–1818)
મુઘલ શાસનના પતન બાદ મરાઠાઓ સત્તામાં આવ્યા. 1737થી 1753 સુધી અમદાવાદમાં મુઘલ સુબેદાર અને પેશવાનું સંયુક્ત શાસન રહ્યું.1753માં રઘુનાથ રાવ અને દામાજી ગાયકવાડએ શહેર કબ્જે કર્યું. ત્યારબાદ પેશવા (પૂના) અને ગાયકવાડ (બરોડા) વચ્ચે દ્વૈધ શાસન ચાલ્યું.
બ્રિટિશ કાળ: મિલ, રેલ અને નગરપાલિકા (1818–1947)
1818માં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ શહેર સંભાળ્યું અને 1858થી પૂર્ણ બ્રિટિશ શાસન શરૂ થયું.
1873: અમદાવાદ નગરપાલિકાની સ્થાપના
1861: પહેલી કાપડ મિલ
1864: મુંબઈ–અમદાવાદ રેલવે
1885: ઉદ્યોગપતિ રણછોડલાલ છોટાલાલ નગરપાલિકા પ્રમુખ
અમદાવાદ “ભારતનું મૅન્ચેસ્ટર” બન્યું.
સ્વતંત્ર ભારત અને આધુનિક અમદાવાદ
જુલાઈ 1950માં નગરપાલિકાને અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (AMC)બનાવવામાં આવી.
આજે AMC હેઠળ: 7 ઝોન, 48 વોર્ડ, 192 ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ છે. આર્થિક ઉદારીકરણ બાદ IT, સેવા, વિજ્ઞાન અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરે શહેરને નવી ઓળખ આપી.
રાજકીય પરિવર્તન: કોંગ્રેસથી ભાજપ સુધી
1950–1980: કોંગ્રેસનું પ્રભુત્વ
1987: ભાજપની ઐતિહાસિક જીત
2000–2005: કોંગ્રેસની વાપસી
2005 પછી સતત: ભાજપનું શાસન
આજે અમદાવાદ એક આધુનિક મહાનગર છે—જ્યાં વારસા, ઉદ્યોગ અને ભવિષ્ય એકસાથે ધબકે છે. 5 કિલોમીટરના કર્ણાવતીથી 505 ચો.કિમીના મહાનગર સુધી—આ શહેર સમયથી આગળ ચાલ્યું છે.
