આંદામાન નિકોબારમાં રૂ. 81,000 કરોડના મેગા ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ પર ચાલી રહેલા ભારે રાજકીય ઘમાસાણ વચ્ચે, સરકારે એક મોટો નિર્ણય લીધો છે. સરકારે ઇન્ડિયન નેવીના હાલના એરફિલ્ડ 'INS બાઝ'નું વિસ્તરણ કરવાને બદલે, ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે રૂ. 13,000 કરોડનું એક નવું ગ્રીનફિલ્ડ સિવિલ-મિલિટરી (નાગરિક અને લશ્કરી) એરપોર્ટ બનાવવાનું નક્કી કર્યું છે.
સરકારી અને સંરક્ષણ સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રસ્તાવિત ડ્યુઅલ-યૂઝ (બેવડા વપરાશ વાળા) એરપોર્ટનું નિર્માણ ગ્રેટ નિકોબારના દક્ષિણ-પૂર્વ કિનારે આવેલી ગલાથિયા બેની નજીક 'ચિંગેન' ખાતે કરવામાં આવશે. આ એરપોર્ટ નાગરિક ઉડ્ડયન અને સૈન્ય ઉડ્ડયન બંને જરૂરિયાતોને પૂરી કરશે. ભૌગોલિક રીતે આ સ્થળ અત્યંત વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તે વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ ચોકપોઈન્ટ્સમાંના એક અને હિંદ મહાસાગર તથા દક્ષિણ ચીન સાગરને જોડતા 'મલક્કા સ્ટ્રેટ'ના પશ્ચિમી પ્રવેશદ્વારની ખૂબ નજીક આવેલું છે.
વિશ્વના કન્ટેનર ટ્રાફિક અને ઉર્જા શિપમેન્ટનો એક મોટો હિસ્સો આ દરિયાઈ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે, જેના કારણે પૂર્વ હિંદ મહાસાગરમાં દરિયાઈ ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા માટે આ ટાપુ ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ વોચટાવર સમાન છે. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે આ નવું એરપોર્ટ આ મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગ પર નજર રાખવાની અને કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં ત્વરિત પગલાં લેવાની ભારતની ક્ષમતાને વધુ મજબૂત કરશે. આ નિર્ણય સાથે જ, કેમ્પબેલ બેમાં સ્થિત ભારતીય નૌસેનાના 'INS બાઝ' એર સ્ટેશનના રનવેને લંબાવવાની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી યોજનાને હવે સત્તાવાર રીતે પડતી મૂકવામાં આવી છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, વિવિધ અભ્યાસોમાં સામે આવ્યું છે કે જમીનની મર્યાદાઓ, નેવિગેશનલ પડકારો અને મોટા પાયે વધારાના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂરિયાતને કારણે હાલના 4,500 ફૂટ લાંબા રનવેને વધારીને 10,000 ફૂટ કરવો ખૂબ મુશ્કેલ હતો. અધિકારીઓ એવા તારણ પર પણ પહોંચ્યા હતા કે રનવેના વિસ્તરણને કારણે ત્યાંના આદિવાસી વિસ્તારો, જંગલો અને વન્યજીવોના આવાસ પર ગ્રીનફિલ્ડ એરપોર્ટ કરતાં વધુ ખરાબ અસર પડી શકી હોત.
અહેવાલો અનુસાર, આ નવું એરપોર્ટ આગામી પાંચ વર્ષમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે. તે નાગરિક ઉડ્ડયનની જરૂરિયાતો પૂરી કરવાની સાથે સાથે સંપૂર્ણપણે નૌસેનાના ઓપરેશનલ કંટ્રોલ હેઠળ રહેશે. અધિકારીઓ દલીલ કરે છે કે ગ્રીનફિલ્ડ સાઇટ ભવિષ્યના વિસ્તરણ માટે વધુ જગ્યા પૂરી પાડે છે અને આ વહાણવટા તથા સૈન્ય દ્રષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ એવા આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં ભારતની સૈન્ય પહોંચ, દેખરેખ ક્ષમતાઓ અને લોજિસ્ટિક્સ પદચિહ્નને મજબૂત કરે છે.
ભારતનો સૌથી દક્ષિણમાં આવેલો ટાપુ ગ્રેટ નિકોબાર, મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ માર્ગોની નજીક ખૂબ જ મોકાના સ્થાને આવેલો છે. આ ટાપુ 'સિક્સ ડિગ્રી ચેનલ'ની નજીક છે, જે મલક્કા સ્ટ્રેટ તરફ જતો એક મુખ્ય દરિયાઈ માર્ગ છે, જ્યાંથી વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે.
ભારત આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ પર પહેલેથી જ મજબૂત સૈન્ય હાજરી ધરાવે છે, જેમાં 2012માં કાર્યરત કરાયેલ 'INS બાઝ' અને આ વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રમાં આર્મી, નેવી અને એરફોર્સને એકીકૃત કરવા માટે 2001માં સ્થપાયેલી દેશની એકમાત્ર ટ્રાય-સર્વિસીસ કમાન્ડ સામેલ છે.
વ્યૂહાત્મક નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી દલીલ કરી રહ્યા છે કે આ ટાપુઓ પર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરવાથી ભારતની દરિયાઈ ટ્રાફિક પર નજર રાખવાની, ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવાની અને હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની વધતી જતી હાજરીનો સામનો કરવાની ક્ષમતામાં મોટો વધારો થશે.
શું છે સમગ્ર 'ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ'?
આ એરપોર્ટ 'ગ્રેટ નિકોબાર આઇલેન્ડ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ' હેઠળ પ્રસ્તાવિત ચાર મુખ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઘટકોમાંનું એક છે, જેનો કુલ અંદાજિત ખર્ચ આશરે રૂ. 81,000 કરોડ છે.
આ પ્રોજેક્ટના કેન્દ્રમાં ગલાથિયા બે ખાતે આયોજિત એક 'ઇન્ટરનેશનલ કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ' છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય માલસામાનના ટ્રાન્સશિપમેન્ટ માટે સિંગાપોર અને કોલંબો જેવા વિદેશી હબ પર ભારતની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. આ વ્યાપક યોજનામાં પાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (વીજ પ્લાન્ટ) અને ટાઉનશિપનો વિકાસ પણ સામેલ છે, જેથી આ ટાપુને એક મોટા દરિયાઈ અને આર્થિક કેન્દ્રમાં ફેરવી શકાય.
સરકારે સતત આ પ્રોજેક્ટનો બચાવ કરતા તેને એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક રોકાણ ગણાવ્યું છે, જે ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ભારતની હાજરીને મજબૂત કરશે, કનેક્ટિવિટી સુધારશે અને વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત શિપિંગ કોરિડોર સાથે ગ્રેટ નિકોબારની નિકટતાનો ભૌગોલિક લાભ ઉઠાવશે.
રાહુલ ગાંધીના આકરા પ્રહારો અને વિરોધ
એરપોર્ટ અંગેની આ નવીનતમ જાહેરાત વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી દ્વારા આ ટાપુઓની મુલાકાત અને ત્યાંના કોરલ રીફ્સ (પરવાળાના ખડકો) ની નજીક સ્કુબા-ડાઇવિંગ કર્યા બાદ ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ પર ફરીથી આકરા પ્રહારો કર્યાના થોડા દિવસો પછી આવી છે.
રાહુલ ગાંધીએ આ પ્રોજેક્ટને ‘દેશના ઇતિહાસના સૌથી મોટા કૌભાંડોમાંનું એક’ અને ‘દેશના કુદરતી તથા આદિવાસી વારસા સામેના સૌથી ગંભીર ગુનાઓમાંથી એક’ ગણાવ્યો છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો છે કે આ વિકાસ કાર્યને કારણે વરસાદી જંગલોનો મોટો હિસ્સો નાશ પામશે, 1.5 કરોડથી વધુ વૃક્ષો કાપવામાં આવશે, કોરલ રીફ્સને નુકસાન થશે અને સંવેદનશીલ 'શોમ્પેન' જનજાતિ સહિતના સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો વિસ્થાપિત થશે.
કોંગ્રેસ નેતાએ આ પ્રોજેક્ટ પાછળના સરકારના વ્યૂહાત્મક તર્ક પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે દલીલ કરી હતી કે જો સંરક્ષણ જરૂરિયાતો જ પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય હોય, તો પોર્ટ, એરપોર્ટ અને ટાઉનશિપ ધરાવતા આટલા મોટા પ્રોજેક્ટ પાછળ દોડવાને બદલે હાલના 'INS બાઝ' એરફિલ્ડનો જ વિસ્તાર કરી શકાયો હોત.
વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ પર, રાહુલ ગાંધીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતના સૌથી પ્રાચીન અને પવિત્ર ઇકોસિસ્ટમમાંથી એક એવા આ સ્થળ પર આટલા મોટા પાયે પ્રસ્તાવિત ડેવલપમેન્ટથી તેઓ ‘ખૂબ જ પરેશાન’ છે, અને તેમણે આ પ્રોજેક્ટ સામે ‘ગ્રીન ઓવર ગ્રીડ’ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું.
દરમિયાન, કોંગ્રેસે તાજેતરના અઠવાડિયામાં પોતાનો વિરોધ વધુ તીવ્ર બનાવ્યો છે. પાર્ટીએ આ મુદ્દે સંસદમાં ચર્ચાની માંગ કરી છે અને પ્રોજેક્ટની પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ, નાણાકીય સદ્ધરતા, પારદર્શિતા અને આદિવાસીઓના અધિકારો પર તેની અસર સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. પાર્ટીએ સરકાર પર પર્યાવરણવિદો, માનવશાસ્ત્રીઓ અને સ્થાનિક સમુદાયો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલી ચિંતાઓને દૂર કરવામાં નિષ્ફળ રહેવાનો આરોપ લગાવ્યો છે.
જોકે, સરકાર હજી પણ મક્કમ છે કે આ પ્રોજેક્ટ ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ભારતના વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક હિતો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, જ્યારે બીજી તરફ વિવેચકો તેના પર્યાવરણીય પ્રભાવો અને મૂળનિવાસી સમુદાયો પર થનારી અસરો સામે સતત સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે.
