દેશની સૌથી જૂની પર્વતમાળાઓમાંથી એક અરવલ્લી પર્વતમાળા, આજકાલ ચર્ચામાં છે. તેનું કારણ છે સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય છે જેમાં અરવલ્લી પર્વતમાળામાંથી 100 મીટરથી ઓછી ઊંચા પર્વતમાળાને બાકાત રાખવામાં આવી હતી. રાજસ્થાનના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અશોક ગેહલોત આને અરવલ્લી પર્વતમાળા માટે જોખમ ગણાવી રહ્યા છે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર અને ભાજપ દાવો કરે છે કે આ વ્યાખ્યા પહેલા કરતા વધુ કડક, વૈજ્ઞાનિક અને સંરક્ષણ-કેન્દ્રિત છે.
આ બધા સિવાય શું તમે જાણો છો કે ભારતની સૌથી જૂની પર્વતમાળા કઈ છે? અરવલ્લી પર્વતમાળાને ભારતની સૌથી જૂની પર્વતમાળા માનવામાં આવે છે, જે 1 અબજ વર્ષથી વધુ જૂની છે. તે હિમાલયની રચનાથી પહેલાની છે. અરવલ્લી પર્વતમાળા ન માત્ર ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ મહત્ત્વપૂર્ણ નથી, પરંતુ મિનરલ વેલ્થ અને બાયોડાયવર્સિટીનું મુખ્ય કેન્દ્ર પણ છે. ચાલો ભારતની સૌથી જૂની પર્વતમાળાઓની આખી લિસ્ટ પર એક નજર નાખીએ.
1. અરવલ્લી પર્વતમાળા- ભારતની સૌથી જૂની પર્વતમાળા
અરવલ્લી પર્વતમાળા વિશ્વની સૌથી જૂની ફોલ્ડિંગ પહાદીઓમાંથી એક છે. તેની ઉંમર લગભગ 1.8 થી 3.2 અબજ વર્ષ હોવાનો અંદાજ છે. તે રાજસ્થાન, હરિયાણા, ગુજરાત અને દિલ્હીમાં ફેલાયેલી છે. અરવલ્લી પર્વતમાળાએ આ પ્રદેશની આબોહવા અને ભૂગોળને આકાર આપવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. તેનું સૌથી ઊંચું શિખર માઉન્ટ આબુમાં ગુરુ શિખર છે.
2. પૂર્વીય ઘાટ- પૂર્વ કિનારાની પ્રાચીન પર્વતમાળા
પૂર્વીય ઘાટ ભારતના પૂર્વ કિનારા પર ફેલાયેલી છે અને લગભગ 800 મિલિયન વર્ષ જૂનું છે. તે ઓડિશા, આંધ્ર પ્રદેશ અને તમિલનાડુમાંથી પસાર થાય છે. તેનું સૌથી ઊંચું શિખર મહેન્દ્રગિરી છે, જેની ઊંચાઈ 1501 મીટર છે. પૂર્વીય ઘાટ ગાઢ જંગલો અને વિવિધ વન્યજીવોનું ઘર છે.
3. વિંધ્ય પર્વતમાળા - મધ્ય ભારતની પ્રાચીન ટેકરીઓ
વિંધ્ય પર્વતમાળા લગભગ 650 મિલિયન વર્ષ જૂની છે અને મધ્ય ભારતમાં ફેલાયેલી છે. તે મુખ્યત્વે મધ્ય પ્રદેશ, પૂર્વી રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ અને ગુજરાતના ભાગોમાં સ્થિત છે. તેની ઊંચાઈ સરેરાશ 300 થી 700 મીટર છે. તે ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારત વચ્ચે કુદરતી સીમાનું કામ કરે છે.
4. સાતપુડા પર્વતમાળા- નર્મદાની દક્ષિણે આવેલી પર્વતમાળા
સાતપુડા પર્વતમાળા આશરે 600 મિલિયન વર્ષ જૂની છે અને મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં ફેલાયેલી છે. તેનું સૌથી ઊંચું શિખર ધૂપગઢ છે, જેની ઊંચાઈ 1350 મીટર છે. સાતપુડા પર્વતમાળા તેના ગાઢ જંગલો અને જૈવવિવિધતા માટે પ્રખ્યાત છે.
5. પશ્ચિમ ઘાટ- જૈવવિવિધતાનો ખજાનો
પશ્ચિમ ઘાટ, જેને સહ્યાદ્રી પર્વતમાળા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતના પશ્ચિમ કિનારા પર સમાનાંતર ફેલાયેલો છે. તે આશરે 150 મિલિયન વર્ષ જૂનો છે. તે ગુજરાતથી કેરળ અને તમિલનાડુ સુધી ફેલાયેલો છે. તેનું સૌથી ઊંચું શિખર અનામુડી છે, જેની ઊંચાઈ 2695 મીટર છે. પશ્ચિમ ઘાટ યુનેસ્કોનું વિશ્વ ધરોહર સ્થળ છે.
6. મહેન્દ્રગિરિ પર્વતમાળા
મહેન્દ્રગિરિ પર્વતમાળા ઓડિશા અને આંધ્ર પ્રદેશમાં સ્થિત છે. આ પ્રાચીન પર્વતમાળાઓ હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓમાં પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેની ઊંચાઈ 1501 મીટર છે અને પૂર્વી ઘાટનો ભાગ છે.
7. અજંતા-સત્માલા પર્વતમાળા ઐતિહાસિક અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય મહત્ત્વ
અજંતા-સત્માલા પર્વતમાળા મહારાષ્ટ્રમાં સ્થિત છે અને તેની શરૂઆત ક્રેટેસિયસ ગાળામાં થઇ હતી. તે અજંતા ગુફાઓ માટે પ્રખ્યાત છે અને જ્વાળામુખીની ગતિવિધિઓથી બનેલી ટેકરીઓના રૂપમાં થાય છે.
