જોકે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સીધો વેપાર ખૂબ જ ઓછો છે. બંને દેશો વચ્ચે સતત ભૂ-રાજકીય તણાવ અને સરહદી તણાવને કારણે, લાંબા સમયથી સીધો વેપાર લગભગ બંધ છે. પરંતુ, ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (GTRaI) અનુસાર, દર વર્ષે લગભગ 10 બિલિયન ડૉલર મૂલ્યનો માલ પડોશી દેશના બજારોમાં પરોક્ષ ચેનલો દ્વારા પહોંચે છે. અહીં તમને જણાવી દઈએ કે 22 એપ્રિલ 2025ના રોજ પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા પછી ભારતે ઘણા કઠિન નિર્ણયો લીધા છે અને અટારી સરહદ પણ બંધ કરી દીધી છે. આ ઉપરાંત, પાકિસ્તાનમાં ભારતીય દૂતાવાસ અને પાકિસ્તાનમાં ભારતીય દૂતાવાસ બંધ રાખવાનો પણ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
ખાસ વાત એ છે કે, પહેલગામ આતંકવાદી હુમલામાં 26 ભારતીય પ્રવાસીઓના મોત પછી, ભારત સરકારે પાકિસ્તાન સાથેના બાકીના તમામ ઔપચારિક વેપાર સંબંધોનો અંત લાવી દીધો હતો. પરંતુ સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, બંને દેશો વચ્ચે વેપાર ઔપચારિક રીતે બંધ થઈ ગયો હોવા છતાં, પાકિસ્તાનમાં ભારતીય માલની માંગ હજુ પણ યથાવત છે અને હવે પડોશી દેશ ત્રીજા દેશો દ્વારા આ માલ ઊંચા ભાવે ખરીદશે.
વેપાર પ્રતિબંધોને કારણે, પાકિસ્તાન જતો માલ હવે દુબઈ, સિંગાપોર અને કોલંબો રૂટ દ્વારા પહોંચી રહ્યો છે. આ વેપાર કયા માર્ગે થાય છે તે સમજાવતા, GTRIએ જણાવ્યું હતું કે ભારતીય કંપનીઓ આ બંદરો પર માલ મોકલે છે, જ્યાં એક સ્વતંત્ર પેઢી તેને ઓફલોડ કરે છે અને ત્યાંના વેરહાઉસમાં સંગ્રહ કરે છે. આ વેરહાઉસમાં માલ કોઈપણ ડ્યુટી ચૂકવ્યા વિના પરિવહનમાં રાખવામાં આવે છે.
આ વેરહાઉસમાં, માલને નવા લેબલ અને દસ્તાવેજો સાથે સુધારીને મૂળ દેશનો અલગ દેશ દર્શાવવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતમાં બનેલા માલને 'મેડ ઇન UAE' તરીકે ફરીથી લેબલ કરવામાં આવે છે. જરૂરી સુધારા કર્યા પછી, આ માલ પાકિસ્તાન જેવા દેશોમાં મોકલવામાં આવે છે, જ્યાં ભારત સાથે સીધો વેપાર કરવાની મંજૂરી નથી.
આ પદ્ધતિ કંપનીઓને ભારત-પાકિસ્તાન વેપાર પ્રતિબંધોને બાયપાસ કરવામાં અને ત્રીજા દેશના માર્ગોનો ઉપયોગ કરીને ઊંચા ભાવે માલ વેચવામાં મદદ કરે છે. તેઓ ચકાસણી ટાળે છે, કારણ કે વેપાર અન્ય દેશોમાંથી થતો હોય તેવું લાગે છે.
ઊંચા ભાવ માટે સ્ટોરેજ, કાગળકામ અને બંધ બજારોની પહોંચ જેવા પરિબળો જવાબદાર છે. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, આ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ મોડેલ હંમેશા ગેરકાયદેસર નથી હોતું, તે ગ્રે ઝોનમાં આવે છે.
GTRIએ જણાવ્યું કે, 'આ બતાવે છે કે કંપનીઓ વ્યવસાય ચાલુ રાખવા માટે સર્જનાત્મક રીતો કેવી રીતે શોધી રહી છે, કેટલીકવાર તેમની માલ પહોંચાડવાની રીતો પણ સરકારી પ્રતિક્રિયાઓથી ઝડપી હોય છે.'
ગયા અઠવાડિયે, નવી દિલ્હીએ ઇસ્લામાબાદ સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો ઘટાડવાની અને સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવાની જાહેરાત કર્યા પછી, પાકિસ્તાને ભારત સાથેના તમામ વેપાર સ્થગિત કરી દીધા હતા.
અહીં તમને જણાવી દઈએ કે, 2019માં પુલવામા હુમલા પછી, ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો વેપાર લગભગ બંધ થઈ ગયો હતો, પરંતુ હવે પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા પછી, તે સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયો છે. અહીં તમને જણાવી દઈએ કે, ફેબ્રુઆરી 2019માં પુલવામા હુમલા પછી ભારતે પાકિસ્તાન પાસેથી મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન (MFN)નો દરજ્જો પાછો ખેંચી લીધો અને આયાત પર 200 ટકા ટેક્સ લાદ્યો ત્યારે બંને દેશો વચ્ચેનો સીધો વેપાર ઝડપથી સમાપ્ત થઈ ગયો. ઓગસ્ટ 2019માં, ભારતે જમ્મુ અને કાશ્મીરમાંથી કલમ 370 દૂર કરી અને ત્યારપછી પાકિસ્તાને ભારત સાથે તમામ પ્રકારના વેપાર બંધ કરવાની જાહેરાત કરી.
હવે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ખૂબ જ મર્યાદિત નિકાસ થાય છે, જેમાં મુખ્યત્વે ફાર્મા અને રસાયણોનો સમાવેશ થાય છે. અગાઉ, ભારત પાકિસ્તાનથી ફળો, ડ્રાયફ્રૂટ્સ, ચામડું, કપડાં અને કેટલીક સર્જિકલ વસ્તુઓની આયાત કરતું હતું. હાલમાં પણ આ જ માલનું પરિવહન થાય છે, પરંતુ તેમની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો થયો છે.
પુલવામા અને કલમ 370 નાબૂદ થયા પહેલા, 2018-19માં ભારતની પાકિસ્તાનમાં નિકાસ 2.06 બિલિયન ડૉલર હતી. આ 2019-20માં ઘટીને 816 મિલિયન ડૉલર થઇ. જ્યારે 2018-19માં, પાકિસ્તાનથી આયાત 494.8 મિલિયન ડૉલરથી ઘટીને માત્ર 13.97 મિલિયન ડૉલર થઈ ગઈ.
ભારત 2024-25માં પાકિસ્તાનને 47.6 મિલિયન ડૉલરના માલની નિકાસ કરશે, જે 2023-24માં 1.1 અબજ ડૉલર હતી. પાકિસ્તાનથી થતી આયાતની વાત કરીએ તો, 2024-25માં તે 0.42 મિલિયન ડૉલર હતી.
સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, એપ્રિલ 2024થી જાન્યુઆરી 2025 સુધીમાં, ભારતે પાકિસ્તાનને કુલ 447.7 મિલિયન ડૉલરના માલની નિકાસ કરી હતી. આ યાદી નીચે મુજબ છે...
ફાર્માસ્યુટિકલ્સ: 110.1 મિલિયન ડૉલર, સક્રિય ફાર્માસ્યુટિકલ ઘટકો (API): 129.6 મિલિયન ડૉલર, ખાંડ: 85.2 મિલિયન ડૉલર, ઓટો પાર્ટ્સ: 12.8 મિલિયન ડૉલર, ખાતરો: 6 મિલિયન ડૉલર.
જ્યારે પાકિસ્તાનથી ભારતની આયાત ખૂબ ઓછી હતી. ફક્ત 0.42 મિલિયન ડૉલરના કૃષિ ઉત્પાદનો જેમ કે અંજીર, તુલસી અને રોઝમેરીનો સમાવેશ થતો હતો.
